Этнічная тэрыторыя беларусаў

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

Этні́чная тэрыто́рыя белару́саў — тэрыторыя кампактнага расьсяленьня беларусаў як этнасу. З гэтай тэрыторыяй зьвязаны этнагенэз беларусаў і іхняя этнічная гісторыя.

Геаграфічнае асяродзьдзе, якое належыць этнічнай тэрыторыі, гэта ня толькі прастора пражываньня народу, але і жыцьцёвая аснова, якая абумоўлівае спэцыфіку матэрыяльнай (гаспадарчыя заняткі, тыпы пасяленьняў, асаблівасьці прасторавых кантактаў) і духоўнай культуры.

Складваньне этнічнай тэрыторыі беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасная беларуская акадэмічная навука (Васіль Бандарчык, Міхаіл Піліпенка, Ігар Чаквін і інш.) лічыць, што працэс этнаўтварэньня беларусаў пачынаецца ў XIII—XIV стагодзьдзях у Вялікім Княстве Літоўскім[1], а пачаў выразна ажыцьцяўляцца ў XIV—XV стагодзьдзях[2] У фармаваньні беларускага этнасу (у Папрыпяцьці, Верхнім Панямоньні, Верхнім Падзьвіньні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стагодзьдзях прыняла ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, палякі — пераважна сяліліся на Палесьсі[3]) і неславянскія этнічныя групы, асабліва балцкія (літва, яцьвягі, прусы, жамойты), многія зь якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны[4]. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а няўсходнеславянскія групы зьявіліся дадатковым кампанэнтам гэтай новай этнічнай супольнасьці[5].

Сучасная саманазва «беларусы» замацавалася за беларускім этнасам (па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі) канчаткова толькі зь сярэдзіны 1860-х гг. (а трывала сярод шырокіх кол насельніцтва — з 1890-х гг.), што выклікае цяжкасьці ў акрэсьленьні этнічнай тэрыторыі беларусаў у папярэдні час (гэтак жа як і дэмаграфічных паказчыкаў)[6][7][8][9][10][11][12]. Да таго выкарыстоўваліся дзьве саманазвы «рускія» («русіны») і «літоўцы» («літвіны»)[13].

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў ХVII ст.

Так, яшчэ ў XIV—XVI стагодзьдзях у Вялікім Княстве Літоўскім (а пазьней у Рэчы Паспалітай) побач з назвай «рускія» («русіны») выкарыстоўвалася ў шэрагу рэгіёнаў расьсяленьня беларускага этнасу (галоўным чынам — у заходніх і паўднёвых раёнах сучаснай Беларусі і ўсходніх раёнах сучаснай Летувы — нават у адносінах да славянізаванага балцкага насельніцтва тых земляў) і самавызначэньне «літоўцы» («літвіны»)[14]. Адзначана, што назвамі «рускія» і «Русь» у XIV—XVI стагодзьдзях пераважна акрэсьліваліся насельніцтва і ўсходнія і цэнтральныя раёны сучаснай Рэспублікі Беларусь і цесна зьвязваліся з праваслаўем[15]. Існавала складаная герархічная сыстэма саманазваў насельніцтва — палітонімы, тапонімы (рэгіянальныя і лякальныя назвы, у тым ліку — урбанімы), канфэсіёнімы, этнонімы[16]. Часта цяжка вызначыць, у якіх выпадках вызначэньне «літоўцы» («літвіны») носьбітамі разумелася як этнонім, тапонім, канфэсіёнім (для абазначэньня каталіка) ці палітонім, што нярэдка выклікала дадатковыя формы самавызначэньняў («літвіны грэцкага закону», «літвіны рускага роду», «рускія князі літоўскага роду», «літвін рускі па паходжаньні», «Gente Lithuanus, natione Polonus» і да т. п.), якія зноў жа выступалі сумесьсю палітонімаў, этнонімаў, канфэсіёнімаў альбо тапонімаў[17][18]. Узьніклыя ў канцы XVI—XVII ст. тапонім «Белая Русь» і назва «беларусцы» не ахоплівалі ўсяго масіву беларускага народу і былі адпаведна тапонімам і лякальна-тэрытарыяльным этніконам, а таксама адносіліся (прычым вельмі рэдка) толькі да Полаччыны[19]. Гэтыя назвы («Белая Русь» і «беларусцы») пад уплывам Маскоўскай дзяржавы і праваслаўных актывістаў Рэчы Паспалітай пачалі шырэй выкарыстоўвацца (паралельна з тэрмінам «Русь» і «рускія»/«русіны») для вызначэньня падзьвінскіх і падняпроўскіх ваяводзтваў і паветаў у ВКЛ з 1630-х гг., аднак значна саступалі па частасьці выкарыстаньня тэрмінам «Русь» і «рускія»[8][19].

У XVII ст. назвы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») трывала выкарыстоўваюцца ў якасьці тапоніму і этноніму пры азначэньні заходняй і цэнтральнай частак ВКЛ і ягонага насельніцтва, што захавалася да часу падзелаў Рэчы Паспалітай і пазьней[8][20].

У той жа час у беларускіх этнолягаў існуюць розныя погляды на тое, ці быў агульны этнонім для вызначэньня ўсяго этнічна беларускага насельніцтва ў часы ВКЛ. Так, Міхаіл Піліпенка лічыць, што тэрмін «літвіны» быў як палітонімам, так і этнонімам для беларусаў, калі яны хацелі адрозьніць сябе ад іншых усходнеславянскіх народаў — вялікарусаў і ўкраінцаў. Для адрозьненьня ад суседніх летувісаў, паводле сьцьверджаньня Піліпенкі, беларусы выкарыстоўвалі тэрмін «рускія» («русіны»)[21]. Ігар Чаквін лічыць, што назва «літвіны» была найбольш абагульняючай этнанімічнай формай самасьвядомасьці беларускага насельніцтва ў часы ВКЛ і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень кансалідацыі беларускага этнасу, ахопліваючы ў гэтакім сэнсе ўсю ягоную этнічную тэрыторыю[22]. Паводле Чаквіна, этнанімічная форма «літвіны» была дэтэрмінаваная як дзяржаўна-палітычным, так і этнагенэтычным фактарам[23]. Чаквін лічыць, што славянамоўныя (беларускамоўныя) «літоўцы» («літвіны») супрацьпастаўлялі сябе летувісам, якіх вызначалі назвамі «жамайты», «жамойты», «жмудзь», «самагіты», «аўкштайты»[a] й інш.[17] Ён сьцьвярджае, што заходнія групы балцкага насельніцтва ВКЛ («жамойты») не выкарыстоўвалі назву «літоўцы» («літвіны») нават у якасьці палітоніма[17], хоць вызначэньне «літоўцы» («літвіны»), як сьцьвярджае Чаквін, таксама было характэрна для балтамоўнага насельніцтва Віленскага краю, якое пастаянна славянізавалася, што ўключалася ў склад беларускай этнічнай тэрыторыі[22].

Асобную пазыцыю займае сучасны беларускі гісторык-археоляг Ігар Марзалюк, які сьцьвярджае, што этнас без агульнай саманазвы — гэта нонсэнс. Ён аспрэчвае, што назвы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») былі этнічнай саманазвай беларусаў у часы ВКЛ ці нават эндаэтнонімам славянскага насельніцтва Віленшчыны, Гарадзеншчыны і Наваградчыны[24]. Марзалюк лічыць, што тэрміны «рускі» («русін», «русь») зьяўляўся агульным эндаэтнонімам для ўсіх частак старабеларускага этнасу і паралельна зьвязваўся з праваслаўем насельніцтва (а пасьля і ўніяцтвам)[25]. Дасьледчык зьвязвае этнонімы «Літва» і «літоўцы» («літвіны») выключна зь летувісамі і каталіцтвам, а для беларускага насельніцтва, на думку Марзалюка, яны былі толькі палітонімам (азначэньнем падданства); сьцьвярджае, што ў заходняй частцы ВКЛ рэлігійны падзел шмат у чым супадаў з падзелам этнічным, а наяўнасьць носьбітаў самавызначэньня «літоўцы» («літвіны») на ўсходніх і паўднёвых частках ВКЛ тлумачыць прысутнасьцю там каталіцкага летувіскага насельніцтва, тым адмаўляючы ўдзел балцкага насельніцтва (прыняўшага каталіцтва, а не праваслаўе) у этнагенэзе беларусаў[26][b]. Ён таксама лічыць, што дазволы вялікіх князёў (напрыклад, Вітаўта) «русінам» па жаданьні хрысьціцца ў каталіцтва і палітыка рэлігійнай талерантнасьці ня могуць быць доказам наяўнасьці аднаго этнасу з двума эндаэтнонімамі[27]. Ігар Марзалюк сьцьвярджае, што пераход шляхты і сялянаў з праваслаўя ў каталіцтва азначаў і пераход у іншы этнас (з «рускіх» (беларусаў) — у літоўцаў-балтаў)[28]. Шырокае прыняцьце ў XVII ст. у ВКЛ шляхтай побач з самавызначэньнем «літоўцы» і самавызначэньня «палякі», на думку Марзалюка, азначала ўключэньне ў склад польскага этнасу[29]. Паводле Марзалюка, у часы ВКЛ беларусы і ўкраінцы вызначаліся адным эндаэтнонімам — «рускія» («русіны», «русь») — адрозьніваліся ад «рускага народу» («рускіх») у Маскоўскай дзяржаве, называючы жыхароў Маскоўскай дзяржавы «маскоўцамі» («маскавітамі»). Для разьмежаваньня беларусаў ад украінцаў у ВКЛ і Рэчы Паспалітай Марзалюк прапануе, што трэба рэанімаваць і выкарыстоўваць, як ён кажа, штучны, «кабінэтны» этнонім «старабеларускі этнас» і ўлічваць комплекс культуры[30]. Такім чынам, з аднаго боку Ігар Марзалюк сьцьвярджае, што этнас без саманазвы — гэта нонсэнс[31], а зь іншага боку — уводзіць штучны і кабінэтны тэрмін «старабеларускі этнас» («старабеларусы»), які не сустракаецца ў пісьмовых крыніцах[31]. З аднаго боку Ігар Марзалюк сьцьвярджае, што падзел паміж беларусамі і летувісамі праходзіў па веравызнаньні (праваслаўе — «руская вера»), а зь іншага боку — не прыводзіць прыклады, што каталіцтва да Люблінскай уніі (1569) называлася не «літоўская вера», а толькі «ляская вера» (г.зн. «польская вера»)[32]. З аднаго боку, Ігар Марзалюк лічыць мясцовую шляхту XVII—XIX ст. за этнічна польскую, а зь іншага — сам прыходзіць да высновы, што ля вытокаў беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі і стварэньня ідэалёгіі асобнасьці беларускай нацыі і ейнага шляху стаялі ў XIX ст. менавіта шляхціцы-каталікі (Восіп Турчыновіч і Ігнат Кулакоўскі), а не праваслаўныя сяляне ці сьвятары[33][c].

Ігар Марзалюк лічыць, што продкі большасьці сучасных беларусаў-каталікоў сучаснай Заходняй Беларусі і Віленшчыны мелі летувіскае паходжаньне, вызначаючы сябе «літоўцы» («літвіны») і ня мовячы на беларускай мове, і лічыць неправамоцным уключаць тыя абшары ў склад этнічнай тэрыторыі беларусаў у XIV—XVII стагодзьдзях[35][32]. Ён сьцьвярджае, згаджаючыся з польскім гісторыкам Рышардам Радзікам, што працэс пераходу каталіцкага балцкага насельніцтва («літоўцаў» / «літвінаў») на беларускую мову на тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі і Віленшчыны адбываўся ў XVIII—XIX стагодзьдзях і скончыўся толькі ў ХХ ст.[36] Марзалюк у гэтым спасылаецца і на беларускага этноляга Міхаіла Грынблата[37], але Грынблат указваў на пачатак працэса славянізацыі балцкага насельніцтва на тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі (а пазьней і Віленшчыны) яшчэ ў VI—IX стагодзьдзях, а пазьней — інтэнсіўнага працэса беларусізацыі балцкага насельніцтва ў XIV—XVI стагодзьдзях, хоць указваў на пэўную распаўсюджанасьць дзьвюхмоўя насельніцтва (беларуская і летувіская мовы) ў асобных раёнах адзначанага рэгіёну яшчэ да першай паловы XIX ст., што захавалася часткова і ў сярэдзіне XX ст.[38], ці нават з XIX ст. трохмоўя (дадаткова і польская мова)[39]. Акрамя таго, у Вільні яшчэ ў канцы XIV ст. мелася 12 праваслаўных храмаў у параўнаньні з 6 каталіцкімі[40], а ў «Сьпісе рускіх гарадоў дальніх і бліжніх», складзеных пісцамі кіеўскага мітрапаліта Кіпрыяна (XIV ст.), узгадваюцца Коўна, Вількамір і Трокі, бо там меліся буйныя праваслаўныя суполкі[41][42].

Ігар Чаквін указвае, што славянізаванасьць Верхняга Панямоньня (тэрыторыі сучаснай Заходняй Беларусі) у XIV—XVI стагодзьдзях пацьвярджаецца лінгвістычным матэрыялам (вельмі старажытным пластам славянскай тапанімікі і анамастыкі ўвогуле) і антрапалягічнымі характарыстыкамі старажытнага (X—XVI стагодзьдзі) насельніцтва гэтай тэрыторыі[43]. І дадае, што наяўнасьць у Верхнім Панямоньні вялікай колькасьці ўніяцкіх прыходаў сьведчыць пра наяўнасьць ранейшых праваслаўных прыходаў, а не каталіцкіх парафій[43]. Ігар Чаквін адзначае, што хоць Віленшчына тапанімічна называлася «Літва», старажытная частка Вільні (Крывы горад) зьвязаная з аднайменным этнонімам «крывічы», якія (паводле вэрсіі Ўладзімера Галубовіча) і былі заснавальнікамі пасяленьня, і што на Віленшчыне ў XIV—XVI стагодзьдзях прысутнічала значная частка насельніцтва, якая вызначала сябе як «русь» («рускія», «русіны»)[42][44][d].

Тэзіс Марзалюка, што існаваў адзіны эндаэтнонім беларускага этнасу — «рускі» («русін», «русь»), выклікаў нязгоду ў беларускага гісторыка Генадзя Сагановіча, які адзначыў, што беларусы былі розных хрысьціянскіх веравызнаньняў, таму гэта не дазваляла мець адзіны эндаэтнонім і не было спрыяльным для этнічнай кансалідацыі[46].}}. Беларускі гісторык Алесь Смалянчук заўважыў, што пры абгрунтаваньні сваіх пазыцыяў Ігар Марзалюк часта карыстаецца літаратурнымі і публіцыстычнымі крыніцамі, вырываючы цытаты з агульнага кантэксту ўсяго дакумэнту, і прыпісвае польскаму гісторыку Юліюшу Бардаху тэзіс пра этнічную польскасьць «літвінскай шляхты» ў другой палове XIX ст., чаго на самой справе Бардах не выказваў[47].

Уяўленьні пра этнічную тэрыторыю беларусаў у часы Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Канфэсійны падыход у вызначэньні этнічнай прыналежнасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мапа №6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851), складзенага на замову расейскага імпэратара Мікалая I дзеля выхаваньня спадчыньніка расейскага стальцу і падрыхтоўкі вайсковых спэцыялістаў[48]. Арэал расьсяленьня «беларусаў» на мапе ахоплівае толькі Віцебскую і Магілёўскую губэрні, а Віленская, Гарадзенская і Менская губэрні зьяўляюцца арэалам расьсяленьня «літоўцаў», што тлумачыцца тым, што ў першай палове XIX ст. Віцебская і Магілёўская губэрні тапанімічна адносіліся да «беларускіх губэрняў» («Беларусіі»), а Віленская, Гарадзенская і Менская губэрні — тапанімічна да «літоўскіх губэрняў» («Літвы»)

Пасьля далучэньня земляў Вялікага Княства Літоўскага да Расейскай імпэрыі афіцыйная расейская ўлада захавала геаграфічную тэрміналёгію Вялікага Княства Літоўскага (Жамойць — ЛітваРусь (Беларусь)), назваўшы «беларускімі» толькі землі Падняпроўя і Падзьвіньня, якія ўвайшлі ў склад Беларускага генэрал-губэрнатарства. Астатняя беларуская этнічная тэрыторыя (у тым ліку Менская губэрня) да пачатку 1870-х гг. тапанімічна называлася «Літвой», «літоўскімі губэрнямі», у тым ліку ў афіцыйных дакумэнтах Расейскай імпэрыі. Да пачатку 1860-х рокаў у афіцыйным расейскім справаводзтве Жамойць часам называлася «Самагіція» ці «самагіцкія паветы» (па-расейску: «самогитские поветы») — Шавельскі, Цельшаўскі, Расенскі і Упіцкі паветы, якія ўваходзілі ў склад Віленскай губэрні[49]. Існавала каталіцкая «Самагіцкая» (Жамойцкая) дыяцэзія, перайменаваная 11 кастрычніка 1840 г. у Цельшаўскую (з цэнтрам у Цельшах), а ў 1848 г. старая назва «Самагіцкая» была зноў дазволена расейскімі ўладамі да выкарыстаньня побач з новай[50]. 18 сьнежня 1842 г. са складу Віленскай губэрні былі вылучаны паветы зь пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губэрні, зь якіх была створаная Ковенская губэрня, якая атрымала неафіцыйную назву «Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»)[51][52].

Пасьля скасаваньня ў Расейскай імпэрыі ўніяцтва (1839) як жаданьне паказаць ня толькі спадчынна-дынастычны, але і этнаканфэсійна «расейскі» характар гэтых «літоўскіх губэрняў» (Віленскай, Гарадзенскай, Менскай і Ковенскай) ва ўрадавай тэрміналёгіі ў адносінах да губэрняў Віленскага ваеннага генэрал-губэрнатарства пачаў першапачаткова ўжывацца тэрмін «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губэрні»), што, аднак, не змагло канчаткова ліквідаваць неафіцыйнае (а часам і афіцыйнае) ужываньне тэрмінаў «Літва» і «літоўскія губэрні» ў дачыненьні да Віленскай, Гарадзенскай і Ковенскай губэрняў.

З 1850-х гг. у Расейскай імпэрыі пачынаецца інтэнсіўна назапашвацца і аналізавацца фальклёрна-этнаграфічны матэрыял (моўныя, канфэсійныя, антрапалягічныя характарыстыкі насельніцтва, асаблівасьці духоўнай і матэрыяльнай культуры) па літоўска-беларускіх губэрнях. З ідэалягічных матываў (заходнерусісцкіх поглядах на беларусаў) расейская ўлада імкнулася пашырыць тэрмін «Беларусь» на тыя тэрыторыі Паўночна-Заходняга краю, якія калісьці ўваходзілі ў склад Кіеўскай Русі, хоць ужо былі каталіцкімі і тапанімічна называліся «літоўскімі губэрнямі» (Менская, Гарадзенская і Віленская губэрні). Русіфікацыя і працэс прымусовага пераводу ўніяцкага і каталіцкага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю ў праваслаўе суправаджаўся выкарыстаньнем канфэсійнага (агульнасьць веравызнаньня) і лінгвістычнага (агульнасьць мовы) падыходаў (ці абодвух гэтых падыходаў) у вызначэньні «рускасьці» насельніцтва[53].

Тэндэнцыйная этнаграфічная карта Віленскай губэрні (у кнізе «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния»), зробленая афіцэрам Генэральнага штаба Расейскай імпэрыі А. Коравам, 1861 г. Мяжа паміж літоўцамі і нелітоўскім насельніцтвам была праведзеная на падставе канфэсійнай прыкметы: каталіцкае насельніцтва было аўтаматычна аднесенае да «літоўцаў», а праваслаўнае насельніцтва было аднесена да славян — «беларусаў», «крывічоў» (славянскага племені з часоў Кіеўскай Русі) і «чарнарусаў»[54]

У сваім этнаграфічным дасьледаваньні «Этнаграфічны погляд на Віленскую губэрню» (1853)[e] Адам Кіркор адзначыў, што Віленскую губэрню засяляюць два галоўныя «плямёны» — «славянскае» і «літоўскае», і таму вырашыў прадставіць мяжу паміж імі ў губэрні[55]. За аснову разьмежаваньня Адам Кіркор узяў рэкамэндацыі Тэадора Нарбута, што этнаграфічную мяжу паміж славянскім і літоўскім насельніцтвам у Віленскай губэрні трэба правесьці на падставе ў першую чаргу славянскай і балцкай тапанімікі — старажытных назваў мясьцін, паселішчаў, рэк, азёраў, улічваючы і зьвесткі старажытных хронік[56]. У выніку такога падыходу Кіркор аднёс Вільню і ейныя ваколіцы да тэрыторыі расьсяленьня «літоўскага» племені: мяжу паміж «літоўскім» і «славянскім» племем у Віленскай губэрні Кіркор правёў па лініі Друскенікі — Радунь — Ашмяны — Сьвір — Паставы — Друя[57]. Іншая карціна атрымалася, калі Кіркор адзначаў распаўсюджаньне моваў сярод сялянаў у Віленскай губэрні: ён зазначыў, што летувіская мова дамінуе толькі ў Троцкім павеце, а ў Віленскім, Лідзкім, Сьвянцянскім і Ашмянскім паветах прадстаўленая толькі часткамі і саступае беларускай мове[58]. Кіркор таксама дадаў, што «літоўцы» па большай частцы — каталікі[58], а беларускамоўнае насельніцтва — праваслаўныя (былыя ўніяты — «русіны»)[59]. Кіркор таксама тэндэнцыйна і адвольна падзяліў славянскае насельніцтва Віленскай губэрні на тры групы: 1) славяне-крывічы, 2) славяне-беларусы, 2) славяне-чарнарусы[60].

У 1861 року ў Санкт-Пецярбургу быў выдадзены расейскі статыстычна-этнаграфічны зборнік «Матэрыялы па геаграфіі і статыстыкі Расеі, сабраныя афіцэрамі Генэральнага штаба. Віленская губэрня» пад рэдакцыяй капітана А. Коравы, які карыстаўся ў тым ліку работай Кіркора[61]. Корава таксама ўзяў рэкамэндацыі Тэадора Нарбута, што этнаграфічную мяжу паміж славянскім і летувіскім насельніцтвам у Віленскай губэрні трэба правесьці на падставе ў першую чаргу славянскай і балцкай тапанімікі — старажытных назваў мясьцін, паселішчаў, рэк, азёраў, а таму проста паўтарыў погляды Кіркора і правёў па лініі Друскенікі — Радунь — Ашмяны — Сьвір — Паставы — Друя[62], намаляваўшы адпаведную мапу і адлюстраваўшы ўвасьлед за Кіркорам тры групы: славяне-крывічы, славяне-беларусы, славяне-чарнарусы[63]. Аднак і Корава адзначыў, што на самой справе сяляне ваколіц Вільні і Трокаў размаўляюць на беларускай мове, хоць спавядаюць каталіцтва[64]. Пазьнейшыя дасьледчыкі пра гэта адзначалі, што ў 1850-ыя гг. у расейскай этнаграфіі мяжа паміж «літоўцамі» і нелітувіскім насельніцтвам у Віленскай губэрні была праведзеная на падставе канфэсійнай прыкметы: каталіцкае насельніцтва было аўтаматычна аднесенае да «літоўцаў», а праваслаўнае насельніцтва было аднесена да славян, таму Віленскі край і не ўключалі ў склад этнічнай тэрыторыі беларусаў, хоць у Віленскім краі (у тым ліку — у ваколіцах Вільні) пераважала беларуская мова[54].

Тэндэнцыйная мапа дзевяці губэрняў «Заходне-рускага краю», створаная афіцыйнай расейскай імпэрскай навукай, дзе праваслаўныя («рускае племя») адзначаныя зялёным колерам, а каталікі — цёмна-ружовым (1864 г.). Картограф Аляксандар Рыціх

У ходзе і пасьля падаўленьня паўстаньня 1863—1864 гадоў расейскім урадам у прапагандысцкіх мэтах (для абгрунтаваньня валоданьня краем) былі выдадзеныя тэндэнцыйныя этнаграфічныя атлясы Аляксандра Рыціха («Атлас населения Западно-Русского края по исповеданиям», Санкт-Пецярбург, 1863 г. і 1864 г.) і Радрыга Эркерта («Взгляд на историю и этнографию западных губерний России», Санкт-Пецярбург, 1864 г.), якія паказвалі этнічную структуру насельніцтва «заходніх губэрняў» («заходне-рускага краю») Расейскай імпэрыі, дзе для доказаў расейскасьці земляў праваслаўныя жыхары (галоўным чынам — мясцовыя славянамоўныя сяляне) у «Заходнім краі» лічыліся за «рускіх», а дваране-каталікі — «палякамі». Пры этнічнай дыфэрэнцыяцыі насельніцтва Родрыг Эркерт і Аляксандар Рыціх сыходзілі толькі з канфэсійнай прыналежнасьці, прычым колькасьць праваслаўных (з палітычных матываў) была наўмысна павялічаная[65]. Гэта тлумачыцца тым, што да 1880-х гг. у Расейскай імпэрыі галоўнай этнавызначальнай прыкметай лічылася веравызнаньне: да «рускіх» (куды ўключаліся і беларусы як галіна адзінароскага народу) адносілі ўсіх, хто быў праваслаўны[66].

Так, паводле этнаграфічнага атлясу Родрыга Эркерта (1863, 1864), этнічная тэрыторыя беларусаў акрэсьлівалася ў межах Магілёўскай, Віцебскай (безь ліфляндзкіх паветаў — Дынабурскага, Рэжыцкага і Люцынскага), часткі Віленскай (па лініі Ашмяны — на поўнач ад Ліды) і Гарадзенскай губэрняў[67]. Эркерт падзяліў этнічную тэрыторыю беларусаў на тры часткі: усходнюю (да Бярэзіны), заходнюю і паўднёва-заходнюю, ці Падляшша, а беларускае насельніцтва склала, па яго меркаваньні, адпаведна тры групы: 1) «сапраўдныя беларусы» (на тэрыторыі Віцебскай, Магілёўскай, усходняй частцы Менскай губэрні, а таксама заходняй частцы Смаленскай губэрні)[f]; 2) «чарнарусы» (на тэрыторыі заходняй часткі Менскай губэрні і паўночнай частцы Гарадзенскай губэрні). Хоць Эркерт заўважае, што само насельніцтва «чарнарусамі» сябе не вызначае (гэтак жа як і не вызначае сябе «беларусамі»), а кажа, што мясцовыя дваране-«палякі» сябе называюць «літоўцамі» і гэтак жа «літоўцамі» называюць мясцовых славянамоўных сялянаў[68]; 3) «падляшане» (заходняя частка Гарадзенскай губэрні — найбольш апалячаная частка беларусаў)[69]. Паўднёвая частка Гарадзенскай і Менскай губэрняў, з-за падобнасьці гаворак сялянскага насельніцтва да ўкраінскай мовы, была, на думку Эркерта, населеная «русінамі», якія былі складовай часткай «маларусаў» (украінцаў)[70]. З аднаго боку Эркерт мяжу паміж літоўцамі-балтамі і беларусамі-славянамі правёў па канфэсійнай прыкмеце, дадаткова наўмысна павялічыўшы колькасьць праваслаўнага насельніцтва ў Гарадзенскай губэрні і не ўключыўшы ўвесь каталіцкі Віленскі край (землі на поўнач ад Ліды) і Вільню ў арэал беларускага народа, а зь іншага боку — правёў мяжу паміж беларусамі і маларусамі (ўкраінцамі) па моўнай прыкмеце, не ўключыўшы Заходняе Палесьсе ў арэал беларускага народа. Эркерт выдаў дзьве версіі (па-расейску і па-француску) свайго этнаграфічнага атлясу «заходне-рускіх губэрняў і суседніх абласьцей» (у францускім выданьні — «губэрняў, населеных цалкам ці часткова палякамі»)[g].

Атляс Аляксандра Рыціха спачатку быў зроблены ў 1863 г. для службовага (вайсковага) выкарыстаньня, а пасьля ў 1864 г. перапрацаваны дзеля прапагандысцкіх мэтаў. Найбольш выразныя адрозьненьні былі ў ліку мясцовых каталікоў. Калі ў вэрсіі 1863 г. у ліку 2 633 456 каталікоў Паўночна-Заходняга краю ўказвалася 175 997 «беларусаў» і «чарнарусаў» і 853 706 «літоўцаў», то публікацыя ў 1864 г., ні на адзінку не зьмяняючы агульную колькасьць гэтай канфэсійнай групы (2 633 456), прыводзіць сярод каталікоў 444 173 «беларуса» і «чарнаруса» і 585 530 «літоўцаў». Іншымі словамі, Рыціх у новай вэрсіі атлясу пералічыў разам 268 176 чалавек з адной групы ў іншую: «беларусаў» і «чарнарусаў» стала больш роўна на столькі ж, на колькі стала менш «літоўцаў», што было відавочнай маніпуляцыяй і палітызацыяй этнаканфэсійнай статыстыкі[73].

Пасьля задушэньня паўстаньня 1863—1864 гадоў расейская ўлада і афіцыйная навука ўсё часьцей сталі менаваць карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) шляхцічаў у краі «палякамі», а тэрмін «літоўцы» («літвіны») ужываць у дачыненьні да балтамоўнага насельніцтва Ковенскай і Віленскай губэрняў[74][75][76].

Лінгвістычны падыход у вызначэньні этнічнай прыналежнасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Беларусы (арэал разьмешчаны па цэнтры) на мапе «Этнаграфічная карта Эўрапейскай Расеі» (1875), складзенай Аляксандрам Рыціхам (фрагмэнт).

Толькі з 1880-х гг. у Расейскай імпэрыі этнавызначальнай прыкметай пачала лічыцца толькі ўжываная насельніцтвам мова, хоць лінгвістычны матэрыял адносна моўнай сытуацыі ў Расейскай імпэрыі пачаў інтэнсіўна назапашвацца яшчэ з 1840—1850-х гг. У 1875 годзе Аляксандар Рыціх на падставе сабраных у 1850—1860-х гг. дадзеных склаў карту «Этнаграфічная карта Эўрапейскай Расеі» (1875), дзе ў аснову быў узяты моўны крытэрыяў. Карта так акрэсьлівала тэрыторыю расьсяленьня беларусаў: на захад і поўдзень ад Сувалак (на захад ад Беластоку), і далей па рэках Нараў, Ясельда, Прыпяць да яе ўпадзеньня ў Дняпро, на поўнач і ўсход — на поўнач ад Вільнюса, далей на Сьвянцяны, Люцын, Вялікія Лукі, на захад ад Вязьмы і Мгліну, затым па Дняпры да вусьця Прыпяці[77]. Выразнай адметнасьцю мапы было ўключэньне каталіцкага Віленскага краю (большая частка Віленскай губэрні) на падставе моўнага крытэру ў склад этнічнай тэрыторыі беларусаў.

У 1869 г. была ліквідаваная каталіцкая Менская дыяцэзія (1798—1869), а сяляне-каталікі пачалі прымусова ў 1870-ыя гг. пераводзіцца ў праваслаўе, хоць складалі ў тыя часы невялікую частку насельніцтва Менскай губэрні ў параўнаньні зь сялянамі-праваслаўнымі (у асноўнай масе былымі ўніятамі, ляяльнасьць і шчырасьць да праваслаўя якіх доўга ставілася пад сумненьне расейскім урадам[78][79]). 22 сьнежня 1870 г. і сама Менская губэрня расейскімі ўладамі была вылучаная са складу самога Віленскага генэрал-губэрнатарства. Таму з пачатку 1870-х гг. да «Беларусіі» тапанімічна пачалі адносіць і Менскую губэрню[80][81][82][83][h].

Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная Яўхімам Карскім, 1903 г. (друк 1918 г.)

З 1890-х гг. назва «Беларусія» («Беларусь») пачала стала распаўсюджвацца (коламі афіцыйнай навукі Расейскай імпэрыі, дзеячамі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху, у тым ліку пад яўным уплывам «заходнерусізму»[84]) і на Гарадзенскую (акрамя паўднёвых яе паветаў)[i] і большую частку Віленскай губэрні (за выключэньнем «паўночна-заходняга яе кутка» — Троцкага павету)[8][9][10][j]. Гэтаму ў першую чаргу спрыялі лінгвістычныя (і менш — этнаграфічныя) дасьледаваньні (Іван Насовіч, Павал Шэйн, Юльян Крачкоўскі, Мікалай Нікіфароўскі, Яўхім Карскі і інш.), якія праводзіліся навуковымі ўстановамі Расейскай імпэрыі і прыватнымі дасьледчыкамі ў папярэдні час[11]. Лінгвістычныя дасьледаваньні паказвалі падобнасьць гаворак мовы сялянскага насельніцтва ў многіх частках пяці губэрняў Паўночна-Заходняга краю (Гарадзенскай, Віленскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай), а таксама ў сумежных — Смаленскай і Чарнігаўскай, пашыраючы ўсходнюю этнічную тэрыторыю беларусаў да Ржэву і Бранску. Канчаткова замацавала назву «Беларусь» за тэрыторыяй упершыню ў гісторыі апісаных і нанесеных на мапу гаворак мовы, якая цьвёрда атрымала назву «беларускай мовы»[k], публікацыя фундамэнтальнага шматтомнага дасьледаваньня Яўхіма Карскага «Беларусы» (асабліва тамы «Ўводзіны да вывучэньня мовы і народнай славеснасьці» (1903) і «Мова беларускага племені» (1908)). Праўда, пазьней Карскі выказваўся, што акрэсьліў тэрыторыю не беларускага этнасу, а беларускай мовы[85]. Падобнасьць гаворак мовы сялянскага насельніцтва ў паўночна-ўсходніх частках лінгвістычнай карты Яўхіма Карскага (як і іншых лінгвістаў) у многім тлумачылася тым, што раней на гэтых абшарах жыло племя крывічоў, якое ахоплівала арэалы вакол гарадоў Полацак, Віцебск, Пскоў, Смаленск, Вялікія Лукі і Цьвер, аднак толькі частка генэтычных і моўных нашчадкаў крывічоў прыняла ўдзел у этнагенэзе беларусаў. Характэрна, што ў гэтых і іншых дасьледаваньнях «беларусы» разглядаліся (як таго патрабавала афіцыйная расейская імпэрская ідэалёгія заходнерусізму і цэнзура) як частка «адзінага рускага народу», аднак выяўленыя рысы мовы і культуры (нават сялянскага насельніцтва) сьведчылі аб выразнай своеасаблівасьці «Паўночна-Заходняга краю» ад іншых частак Расейскай імпэрыі[87].

Асаблівасьцю было і тое, што этнаграфічны арэал беларусаў (паводле лінгвістычных прыкмет) не супадаў з афіцыйнай тапаніміяй Расейскай Імпэрыі. Віленскае генэрал-губэрнатарства (зь Віленскай, Ковенскай і Гарадзенскай губэрняў) неафіцыйна і часта афіцыйна тапанімічна называлася як «літоўскія губэрні» (ці «Літва»), што захавалася ў адносінах да гэтых трох губэрняў нават пасьля скасаваньня ў 1912 г. Віленскага генэрал-губэрнатарства. Напрыклад, у афіцыйным школьным падручніку геаграфіі, надрукаваным у 1914 г. у Расейскай імпэрыі, Віленская, Ковенская і Гарадзенская губэрні ўсё яшчэ па інэрцыі сукупна называюцца «літоўскія губэрні», хоць адзначаецца, што ў іх пражывае па большасьці беларускае, польскае і габрэйскае насельніцтва. А да «беларускіх губэрняў» у падручніку былі аднесеныя Менская, Магілёўская і Смаленская губэрні, хоць дадаецца, што беларусы жывуць і ў Віцебскай губэрні[88]. Гэтае несупадзеньне этнаграфічнага і тапанімічнага арэалу ставіла пэўную перашкоду, не спрыяла «ўніфікацыі ўяўленьняў» і гамагенізацыі беларускага насельніцтва.

Маскоўская дыялекталягічная камісія пры складаньні падобных этнічных мапаў (1915 р.) таксама, не зьвяртаючы ўвагу на ўласнае атаясамленьне насельніцтва (асабліва сялянскага), абапіралася на моўны крытэр (фанэтычныя асаблівасьці мовы), але ўжо аднесла Заходняе Палесьсе да зоны пераходных ад беларускіх да ўкраінскіх гаворак і нават пашырыла (у параўнаньні з мапай Яўхіма Карскага) арэал беларускай мовы ў Чарнігаўскай і Калускай губэрнях[89].

Канфэсійны і моўны крытэры (прынцыпы), пакладзеныя ў складаньне афіцыйнай расейскай этнічнай статыстыкі, мапаў і ідэалёгіі, ігнаравалі і ня ўлічвалі наяўнасьць унутраных сувязей сярод насельніцтва. Указаныя падыходы (канфэсійны і/ці моўны крытэры) адмаўлялі этнасу ў праве быць негамагенным у этнанімічных, моўных, культурных і нават канфэсійных адносінах, не прымалі варыятыўнасьці.

Вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расейскай імпэрыі (1897)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У ходзе Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расейскай імпэрыі (1897)(ru) не праводзілася апытаньне насельніцтва аб этнічнай прыналежнасьці асобы (ці як казалі ў тыя часы па-расейску — «народности»), а толькі аб роднай (ужыванай) мове і веравызнаньні. Дакладнасьць вынікаў перапісу аспрэчваецца, але іншай усеахопнай статыстычнай інфармацыі няма. Так, перапіс паказаў, што паводле моўнай прыкметы беларусы ў Магілёўскай губэрні складалі 82,4%; у Менскай — 76%; у Віленскай — 56%; у Віцебскай — 52,9%; у Гарадзенскай — 44%[90]. Абсалютную большасьць беларускамоўнае насельніцтва мела ва ўсіх паветах Магілёўскай і Менскай губэрні.

У Віленскай губэрні жыхары, якія назвалі беларускую мову роднай, пераважалі ў чатырох паветах — Вялейскім (86,4%), Дзісенскім (80,7%), Ашмянскім (79,6%) і Лідзкім (72,4%)[90]. Беларускамоўнае насельніцтва паводле ўласнага самавызначэньня складала 47,5% Сьвянцянскага павету і 26% Віленскага павету (у тым ліку абсалютна пераважала ў шырокім коле вёсак вакол гораду Вільні)[90]. У Вільні 40% насельніцтва роднай мовай назвала габрэйскую (ідыш); 30,1% — польскую; 20,9% — расейскую; 4,3% — беларускую; 2,1% — летувіскую; 1,4% — нямецкую; 0,5% — татарскую; 0,3% — украінскую; 0,4% — іншыя мовы[91].

У Віцебскай губэрні беларускамоўнае насельніцтва было сканцэнтравана ў паўднёвай і цэнтральнай яе частках: у Дрысенскім павеце — 86,2%; у Вяліскім — 85,7%; у Невельскім — 84%; у Гарадоцкім — 83,6%; у Лепельскім — 82%; у Полацкім — 73,1%; у Віцебскім — 51,1%; у Себескім — 47,1%; у Люцынскім — 20,5%; у Дзьвінскім — 13,8%; у Рэжыцкім — 5,4%[90].

У Гарадзенскай губэрні беларускамоўнае насельніцтва пераважала ў Сакольскім (83,8%), Ваўкавыскім (82,4%), Слонімскім (80,7%), Пружанскім (75,5%) і Гарадзенскім (65,8%) паветах, а ў Бельскім павеце складала 39,1%, у Беластоцкім — 26,1%[90].

У Чарнігаўскай губэрні беларускамоўнае насельніцтва (паводле ўласнага самавызначэньня) паводле зьвестак перапісу 1897 р. складала 151,5 тыс. чалавек (6,6% насельніцтва ўсёй губэрні), зь іх 84,7% прыпадала на Сураскі павет Чарнігаўскай губэрні, а 15,3% — на Мглінскі павет: у Сураскім павеце вага беларускамоўнага насельніцтва складала 68,7%, а ў Мглінскім — 14,1%.

У Ковенскай губэрні беларускамоўнае насельніцтва кампактна пражывала ў Новааляксандраўскім павеце — 16,8%, а ў Курляндзкай губэрні — у Ілуцкім павеце (12,3%). У Смаленскай губэрні беларусаў па мове аказалася 100,7 тыс. чалавек, альбо 6,6% насельніцтва ўсёй Смаленскай губэрні. У Смаленскай губэрні беларуская мова была роднай для 90% насельніцтва Красьнінскага павету, а ў астатніх паветах Смаленшчыны доля беларускамоўнага насельніцтва (паводле ўласнага самавызначэньня) была вельмі малой, што тлумачаць маскалізацыяй сялянскага насельніцтва ў пачатковых школах[90].

Цалкам паводле перапісу 1897 г. у адзначаных губэрнях пражывала 5711 тыс. чалавек, што пазначылі беларускую мову як родную, зь якіх 94,7% (5408 тыс. чалавек) кампактна пражывалі ў Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай губэрнях[90]. Цалкам жа ў гэтых пяці губэрнях насельніцтва, якое ўказала беларускую мову як родную, складала 63,5% усіх жыхароў Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Віцебскай і Магілёўскай губэрняў[92]. Большая частка (68,8%) гэтай статыстычнай групы пражывалі ў вёсцы і належалі (91,3%) да сялянскага саслоўя, якое пераважна займалася земляробствам; а ў гарадах пяці губэрняў жыхары, якія ўказалі беларускую мову як родную, у 1897 г. складалі 14,5%[92].

Перапіс паказаў, што мова (фанэтычныя асаблівасьці роднай гаворкі) для насельніцтва не заўсёды была крытэрам прыналежнасьці да той ці іншай этнічнай супольнасьці, што асабліва бачна на прыкладзе Смаленскай губэрні, якая раней лінгвістамі адносілася па большасьці да абшару беларускай мовы і беларусаў. У Заходнім Палесьсі, якое традыцыйна раней лінгвістамі адносілася да абшару ўкраінскай (маларускай) мовы, у Пінскім павеце ў 1897 г. 74,3% жыхароў назвалі сваёй роднай мовай беларускую, а ўкраінскай — толькі 0,6% (1423 чалавекі); у Пружанскім — адпаведна 75,5% і 6,7%[93][89]. У 1897 г. украінскую (маларускую) мову роднай указалі роднай 64,3% насельніцтва Берасьцейскага павету, а Кобрынскага павету — 79,6%. Аднак ужо ў 1910 г., паводле зьвестак губэрнскага статкамітэта, у Кобрынскім павеце ўдзельная вага беларусаў складала 84,8% і паступова павялічылася да 85,7% у 1913 г.; а ў Пружанскім — да 87,1% у 1913 г.[93][89] Толькі Берасьцейскі павет перад Першай сусьветнай вайной быў заселены на 65,9% нібыта ўкраінцамі, але і тут да 1918 г. асноўная маса насельніцтва ўжо стала звацца беларусамі[93][89]. Гэта тлумачыцца працэсам распаўсюджваньня этноніму «беларусы», «беларусізацыяй» сьвядомасьці: мясцовыя органы кіраваньня, прыходзкія сьвятары, дадзеныя якіх і былі крыніцай этнічнай статыстыкі, разумелі, што вакол іх жывуць блізкія людзі — не ўкраінцы, а беларусы[89].

Уяўленьні пра этнічную тэрыторыю беларусаў у заходнеэўрапейскай навуцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мапа расьсяленьня славянскіх народаў, складзеная Паўлам Шафарыкам і апублікаваная ў ягонай кнізе «Славянская этнаграфія» (Прага, 1842 г.)

У 1827 р. расейскі этнограф Пётар Кёпен выдаў працу «О происхождении, языке и литературе литовских народов», у якой упершыню ў расейскай навуцы паспрабаваў вызначыць межы расьсяленьня «літоўскіх народаў» (імі разумеліся балтамоўныя народы — летувісы і латышы) і мяжу, якая аддзяляе балтамоўнае і славянамоўнае насельніцтва імпэрыі. Зьвесткі, сабраныя Кёпенам у 1827 г. адносна славянамоўнага насельніцтва імпэрыі, не былі надрукаваны і знаходзіліся ў рукапісе ў Расейскай акадэміі навук[94]. Працай Кёпена скарыстаўся вядомы чэскі славіст Павал Шафарык, які ў сваім дасьледаваньні «Славянскі народапіс» (Прага, 1842)[l] на падставе мовы акрэсьліў тэрыторыю расьсяленьня «беларусаў» і падаў лічбы пра агульную іхнюю колькасьць (2 726 000 чалавек — 2 376 000 праваслаўных і 350 000 каталікоў). «Беларускую мову» Шафарык назваў гаворкай «агульнарускай мовы», а абшарам яе распаўсюджаньня ўказаў цалкам Магілёўскую і Менскую губэрні, большую частку Віцебскай і Гарадзенскай губэрняў і Беластоцкай вобласьці, а таксама меншую частку Віленскай губэрні. Шафарык у «беларускай мове» вылучаў уласна «беларускую гаворку» («белорусское подречие») у Магілёўскай і Віцебскай губэрнях і «літоўска-рускую» («литовско-русское подречие») — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях[95]. Недахоп зьвестак не дазволіў Шафарыку вызначыць дакладныя межы распаўсюджаньня беларускай мовы і беларускага этнасу на ўсходзе, поўдні і паўночным захадзе, таму яна была праведзеная ў многім па былых межах ВКЛ (напярэдадні першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г.)[96]. У самой жа Расейскай імпэрыі першая этнаграфічная мапа была складзеная Пятром Кёпенам толькі ў 1851 р., але Кёпен адлюстраваў там толькі рассяленьне ўсіх неславянскіх народаў эўрапейскай часткі Расеі, таму вызначыць па ёй межы беларусаў было немагчыма[94].

Этнічная тэрыторыя беларусаў пасьля распаду Расейскай імпэрыі (1917)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьля ліквідацыі ў 1917 р. Расейскай імпэрыі ў выніку Лютаўскай рэвалюцыі і працэсу большай дэмакратызацыі грамадзтва праявіліся нацыянальна-культурныя і палітычныя сілы, якія паставілі за мэту палітычнае самавызначэньне беларусаў — у форме складовай часткі ці аўтаноміі ў новай, дэмакратычнай Расейскай рэспубліцы; фэдэрацыі з народамі былой Рэчы Паспалітай; ці самастойнай дзяржавы, якая б ахоплівала толькі этнічную тэрыторыю беларусаў. Гэта актуалізавала пытаньне як пра навуковую канкрэтызацыю межаў этнічнай тэрыторыі беларусаў, так і змаганьне (у тым ліку — ідэалягічнае) з боку розных палітычных і нацыянальна-культурных сіл (беларусаў, летувісаў]], украінцаў, палякаў і расейцаў) за тыя ці іншыя тэрыторыі былых шасьці літоўска-беларускіх губэрняў («Паўночна-Заходняга краю») Расейскай імпэрыі.

На мапах суцэльнай этнічнай тэрыторыі беларусаў, складзеных у 1918 г. і 1919 рр. адпаведна Мітрафанам Доўнар-Запольскім і Яўсеем Канчаром на падставе комплексу крытэраў (але пры дамінаваньні лінгвістычнага падыходу), ужо ўсё Заходняе Палесьсе (Берасьцейшчына і Піншчына) было ўключанае ў абшар расьсяленьня беларусаў.

Акрамя таго, Мітрафан Доўнар-Запольскі аднёс да этнічнай тэрыторыі беларусаў ня толькі Заходняе Палесьсе, але ўсе землі, дзе паводле дасьледваньняў Карскага дамінавала беларуская мова, і трошкі пашырыў арэал рассяленьня беларусаў за лік сумежных зямель (невялікіх частак Ломжынскай, Чарнігаўскай і Арлоўскай губэрняў). Арэал расьсяленьня беларусаў, акрэсьлены Доўнар-Запольскім, займаў тэрыторыю 258 тыс. км² з 15 млн насельніцтва, у тым ліку саміх беларусаў каля 12 млн.[97]

Яўсей Канчар яшчэ больш, чым Доўнар-Запольскі, пашырыў межы этнічнай тэрыторыі беларусаў, уключыўшы ў арэал расьсяленьня беларусаў таксама цалкам Масальскі і Жыздраўскі паветы Калускай губэрні, цалкам усю Смаленскую губэрню, цалкам Ржэўскі і Асташкаўскі паветы Цьвярской губэрні, цалкам Бранскі, Трубчэўскі і Сеўскі паветы Арлоўскай губэрні, паўднёвую палову Сувалкаўскай губэрні, увесь Новааляксандраўскі павет Ковенскай губэрні, а таксама цалкам тэрыторыю ўсіх трох «інфлянцкіх паветаў» Віцебскай губэрні — Рэжыцкага, Дынабурскага і Люцынскага[98].

У 1918 р. прадстаўнікі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху абвясьцілі аб стварэньні незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі, дзяржаўнымі межамі якой аб’яўляліся межы расьсяленьня беларусаў паводле Мітрафана Доўнар-Запольскага.

Іншы погляд на арэал расьсяленьня беларусаў у пачатку XX ст. мелі краёўцы-кансэрватары (на чале з Эдвардам Вайніловічам), якія ў 1917—1921 гг. імкнуліся рэалізаваць свае ідэі палітычнай суб’ектнасьці беларуска-літоўскіх земляў (ці толькі Беларусі) — выключна ў рамках шасьці паўночна-заходніх губэрняў былой Расейскай імпэрыі — Менскай, Віцебскай, Магілёўскай, Гарадзенскай, Віленскай і Ковенскай. Сам арэал расьсяленьня беларусаў акрэсьлівалі прыблізна ў рамках пяці губэрняў — Менскай, Віцебскай, Магілёўскай, Гарадзенскай і Віленскай[99].

Краёўцы-кансэрватары не згаджаліся з пазыцыямі беларускіх нацыял-дэмакратаў (апошнія прэзэнтавалі ў 1919 г. у Парыжы і іншых сталіцах Эўропы этнічную мапу расьсяленьня беларусаў, падрыхтаваную Мітрафанам Доўнар-Запольскім), што ў склад беларускай дзяржавы павінны ўваходзіць часткі былых Смаленскай, Пскоўскай, Калускай і Чарнігаўскай губэрняў, бо на гэтых тэрыторыях, на думку краёўцаў, беларусы былі ў відавочнай меншасьці[100].

Краёўцы-кансэрватары лічылі тэрытарыяльныя жаданьні беларускіх нацыял-дэмакратаў адносна ўсходняй мяжы Беларусі занадта перабольшанымі і сьцьвярджалі, што рэальная этнічная мяжа паміж Беларусьсю і Расеяй — гэта мяжа паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Расейскай імпэрыяй напярэдані першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 р., г.зн. тагачасныя зьнешнія межы Віцебскай і Магілёўскай губэрняў — без Смаленшчыны і Браншчыны[101]. Лідэр краёўцаў-кансэрватараў Эдвард Вайніловіч лічыў, што мяжа паміж беларускім і расейскім сялянствам ляжыць у сьветапоглядзе насельніцтва — усходняя мяжа расьсяленьня беларусаў скончваецца там, дзе «скончваецца індывідуальная ўласнасьць, а пачынаецца ўласнасьць грамадзкая»[102]. Мелася на ўвазе тое, што яшчэ ў ходзе задушэньня Студзеньскага паўстаньня (1863—1864) расейскі ўрад 1 сакавіка 1863 г. скарэктаваў умовы сялянскай рэформы (1861) у Беларусі, выдаўшы ўказ аб абавязковым пераводзе сялянаў Віленскай, Ковенскай, Гарадзенскай і Менскай губэрняў на выкуп, г.зн. у катэгорыю зямельных уласьнікаў, з памяншэньнем выкупной сумы на 20%, а да канца 1863 г. гэтая мера была распаўсюджана на Віцебскую, Магілёўскую губэрні, чым па сутнасьці скасоўвалася сялянская абшчына ў Беларусі — і сяляне станавіліся паўнапраўнымі прыватнымі ўласьнікамі зямлі[103]. У той жа час сяляне цэнтральных расейскіх губэрняў (у тым ліку і Смаленскай губэрні) пасьля скасаваньня прыгону (1861) аж да 1880-х гг. знаходзіліся ў статусе «часоваабавязаных», у сваёй большасьці аж да сталыпінскай аграрнай рэформы і пазьней мелі зямлю ў калектыўнай (абшчыннай) уласнасьці, а таму пэрыядычна пераразьмяркоўвалі сваю зямлю паміж чальцамі абшчыны, стрымлівалі выхад селяніна з абшчыны і атрыманьне ім належнай долі зямлі ў індывідуальную ўласнасьць, што ня столькі спрыяла разьвіцьцю капіталістычных адносін, колькі кансэрвавала архаічныя эканамічныя структуры[104].

У выпадку, калі б летувіскі нацыянальны рух адмовіўся стварыць тэрытарыяльна адзіную беларуска-літоўскую дзяржаву, лідэр краёўцаў-кансэрватараў Эдвард Вайніловіч лічыў правільным Вільню і Віленскі край пакінуць у складзе беларускай, а не летувіскай дзяржавы, бо, на думку Вайніловіча, летувісаў у Вільні няма, а ў Віленскім краі дамінавалі беларусы[105][102].

Мапы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ У славянамоўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага (на царкоўнаславянскай і старабеларускай мовах) тэрміны «Аўкштота»/«Аўкштайція» і «аўкштайты» ніколі не ўжываліся, таму сьцьвярджэньне, якое прыводзіцца бяз прыкладаў і доказаў, што славянамоўнае насельніцтва называла балтамоўнае насельніцтва тэрмінам «аўкштайты», зьяўляецца відавочнай памылкай Ігара Чаквіна.
  2. ^ Меркаваньне пра тое, што ў пачатковы пэрыяд існаваньня ВКЛ рэлігійны падзел шмат у чым супадаў з падзелам этнічным (каталікі — летувісы; праваслаўныя — рускія/русіны), выказваў раней яшчэ польскі гісторык Ежы Ахманьскі.
  3. ^ Прыкметна, што стваральнікамі новай беларускамоўнай літаратуры ў XIX ст. сталі выключна дваране-каталікі (Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Адам Гурыновіч, Янка Лучына, Фэлікс Тапчэўскі, Альгерд Абуховіч, Аляксандар Ельскі, Сафія Трашчкоўская, Карусь Каганец, Ядвігін Ш., Цётка і інш.), а не праваслаўныя сьвятары ці сяляне[34].
  4. ^ Ігар Чаквін таксама ўказвае, што гісторык-аматар Тэадор Нарбут (1784—1864) з-пад Ліды, работы якога вылучаюцца вялікай тэндэнцыйнасьцю і фальсыфікацыямі, прыводзіць летапісныя (ці псэўдалетапісныя) зьвесткі, што ў XV ст. у Літве літоўцаў-паганцаў хрысьцілі ў праваслаўную веру праваслаўныя япіскапы[45].
  5. ^ Далей прыводзяцца спасылкі на публікацыю работы Кіркора ад 1858 г.
  6. ^ Верагодна, тэрмін «сапраўдныя беларусы» ўжыты Эркертам з тае прычыны, што з 1772 г. да 1863 г. (а часткова і пазьней) традыцыйна («сапраўдна») тапанімічна «беларускімі губэрнямі» ў Расейскай імпэрыі лічыліся Віцебская і Магілёўская губэрні.
  7. ^ Палкоўнік Р. Ф. Эркерт пісаў у сваім атлясе: «Нішто ў заходніх губэрнях Расеі не вызначае рысу, аддзяляючай расейскую народнасьць ад польскай, так выразна і правільна, як рознасьць веравызнаньняў. Такім чынам, у Заходняй Расеі, з адносна нешматлікімі выключэньнямі, усе славянскія жыхары праваслаўнага спавяданьня павінны лічыцца расейцамі, а ўсе тыя, якія спавядаюць каталіцкую рэлігію — палякамі»[71]. Мове не надавалася істотнай увагі[72].
  8. ^ У 1882 г. быў выдадзены III том «Литовское и Белоруское Полесье» шматтомнага выданьня «Живописная Россия», прысьвечаны літоўска-беларускім губэрням, гістарычная частка якога была напісана Адамам Кіркорам, які ня быў прафэсійным гісторыкам. Кіркор напісаў: «Спачатку Беларусьсю называлі толькі цяперашнія Магілёўскую і Віцебскую губэрні <…> але ў цяперашні час, з этнаграфічнага пункту гледжаньня, як у племянных, так і ў бытавых і народных адносінах, Беларусьсю справядліва называюць усе тры губэрні: Магілёўскую, Віцебскую і Менскую. Выключэньне складаюць толькі тры паветы Віцебскай губэрні, населеныя латышамі. Можна бы зрабіць яшчэ выключэньне для Пінскага, часткова і Мазырскага паветаў Менскай губэрні, дзе гаворка больш падобная да маларасейскай» (С. 249). У томе ўвесь край фактычна называўся «Палесьсем», якое складалася з дзьвюх частак — «Літоўскае Палесьсе» (Ковенская, Віленская і Гарадзенская губэрні) і «Беларускае Палесьсе» (Менская, Віцебская, Магілёўская і Смаленская губэрні). Аднак тэрмін «Палесьсе» не атрымаў ніякай папулярнасьці (у адрозьненьне ад кнігі), і найменьне губэрняў Паўночна-Заходняга края «Палесьсем» ня мела ніякіх наступстваў.
  9. ^ На большасьці этнаграфічных мапаў XIX — пачатку XX ст., якія па сутнасьці фактычна былі лінгвістычнымі, жыхары Заходняга Палесься (г. зн. паўднёвых паветаў Гарадзенскай губэрні, Пінскага і часткі Мазырскага паветаў Менскай губэрні) былі аднесеныя да маларусаў (украінцаў) — мапы А. Рыціха (1875), Г. Нобэрта (1888), Я. Карскага (1903, 1917), Л. Нідэрле (1909), Т. Фларынскага (1911) і інш. Падабенства фанэтычных нормаў валынскага дыялекту ўкраінскай мовы да гаворак насельніцтва вышэйназваных паветаў вымушала навукоўцаў адносіць яго да маларусаў (украінцаў)[85]. Падабенства гаворак насельніцтва Валыні і Заходняга Палесься захавалася са старажытных часоў і зьвязана з тым, што ў эпоху славянскіх плямён тэрыторыя Валыні і Заходняга Палесься была заселеная племем валынянаў і часткова драўлянаў, большая частка далёкіх нашчадкаў якіх увайшла ў часы Высокага Сярэднявечча ў склад украінцаў, а меншая (заходнепалеская) частка — у склад беларусаў.
  10. ^ У пятым томе (1891) вядомага і папулярнага энцыкляпэдычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона ў артыкуле «Белоруссия» пад Беларусьсю яшчэ разумелі Менскую, Магілёўскую, Віцебскую губэрні і заходнюю частку Смаленскай губэрні, а ў артыкуле «Белоруссы» таго ж тому расьсяленьне беларусаў (на падставе мовы — паводле дасьледаваньняў Яўхіма Карскага) акрэсьлівалася і Гарадзенскай (акрамя паўднёвых паветаў) з большай часткай Віленскай губэрні (акрамя Троцкага павету)[86]
  11. ^ Тэрмін «беларуская мова» «выціснуў» іншыя канкурэнтныя назвы мовы славянамоўнага насельніцтва краю, якія існавалі раней («руская мова» ці «русінская мова») альбо прапаноўваліся мясцовай інтэлігенцыяй — «славяна-крывіцкая мова» (Ян Чачот), «крывіцкая мова» (Зарыян Даленга-Хадакоўскі, Павал Шпілеўскі, Вацлаў Ластоўскі), «літоўска-руская мова» (Уладзіслаў Сыракомля), «літоўска-русінская мова» (Адам Міцкевіч, Вінцэнт Каратынскі) і да т. п. Тэрмінам «літоўска-руская мова» імкнуліся абазначыць мову тых людзей, якія жывуць у «Літве» і называюцца «літоўцамі», але карыстаюцца «рускай мовай» (у сучасным разуменьні — гаворкамі беларускай і (на Заходнім Палесьсі) украінскай моваў).
  12. ^ Праца Шафарыка перакладаецца з чэскай мовы і як «Славянская этнаграфія».
  13. ^ У дачыненьні да ўкраінцаў выкарыстоўваецца азначэньне «русіны».

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ 2001. С. 36.
  2. ^ 2001. С. 49.
  3. ^ 2001. С. 43—44.
  4. ^ 2001. С. 44.
  5. ^ 2001. С. 45.
  6. ^ 2001. С. 63—63, 88.
  7. ^ Чаквин, И. В. 1990. С. 50.
  8. ^ а б в г Белы, А. 2005. С. 307.
  9. ^ а б Шыбека, А. 2003. С. 13—14.
  10. ^ а б Петров, Н. И. 1890. С. 1.
  11. ^ а б 1891. С. 232.
  12. ^ Терешкович 2004. С. 79.
  13. ^ 2001. С. 46—47, 91—93, 94—96.
  14. ^ 2001. С. 91—93, 94—96.
  15. ^ 2001. С. 92.
  16. ^ 2001. С. 89.
  17. ^ а б в 2001. С. 96.
  18. ^ Чаквин, И. В. 1990. С. 44.
  19. ^ а б 2001. С. 46—47, 96.
  20. ^ 2001. С. 46, 94—95.
  21. ^ 2001. С. 46.
  22. ^ а б 2001. С. 98.
  23. ^ 2001. С. 99.
  24. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 48.
  25. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 59, 65, 116, 120.
  26. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 58, 60, 93, 117.
  27. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 89.
  28. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 107—129.
  29. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 64, 70—82.
  30. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 87.
  31. ^ а б
  32. ^ а б Марзалюк, І. А. 2003.
  33. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 132—133.
  34. ^ Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 354.
  35. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 95—96.
  36. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 96.
  37. ^ Марзалюк, І. А. 2009. С. 95.
  38. ^ Гринблат, М. Я. 1968. С. 80, 146, 149—151.
  39. ^ Гринблат, М. Я. 1968. С. 150.
  40. ^ Ю. Бохан [і інш.] 2008. С. 94.
  41. ^ Ю. Бохан [і інш.] 2008. С. 546.
  42. ^ а б Зайкоўскі, Э. М. 2011.
  43. ^ а б 2001. С. 68.
  44. ^ 2001. С. 70.
  45. ^ 2001. С. 67.
  46. ^ Сагановіч, Г. 2001. С. 179—180, 182.
  47. ^ Смалянчук, А. 2008. С. 55—56.
  48. ^ Вощинин, А. 1851.
  49. ^ Указ от 29 ноября 1824 году «Об учреждении контрактов в городе Шавлях Виленской губернии под именем Самогитских» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 39, №30131; указ 27 мая 1831 года «Об установле­нии временного управления по гражданской части в четырёх Самогитских уездах Виленской губер­нии» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленьне 1, №4594; указ 12 февраля 1832 года «О прекращении действия особого в Самогитии Начальника и о восстановлении обыкновенного порядка отношений четырёх Самогитских уездов с Виленским Губернским Начальством» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 7, №5151; Указ от 11 марта 1832 года «О порядке определения римско-католических духовных к должностям в Самогитии» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленьне 1, №5225; Указ от 3 мая 1832 года «О непроизводстве двойных окладов чиновникам, командированным из России для исправления должностей земских исправников, заседателей земских судов, городничих и полицмейстеров в четырёх самогитских уездах» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленьне 1, №5327; Указ от 1 июля 1832 года «О наставлениях касательно долга верноподданичества» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленьне 1, №5521; Указ от 19 декабря 1833 года «О учреждении в губерниях, от Польши возвращённых, особых комиссий для рассмотрения метрических и актовых книг» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 8, аддзяленьне 1, №6644; і інш.
  50. ^ Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор першы. Т. 25, №18504; Указ 11 октября 1840 года «О переименовании Литовского Эвангелическо-Рэформаторского Синода в Виленский, а Самогитской Римско-Католической Епархии в Тельшевскую» // Поўны збор законаў Расейскай імпэрыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленьне 1, №13854.
  51. ^ Корнилов, И. 1901. С. 4, 20, 22.
  52. ^ Арсеньев, К. 1848. С. 180—181.
  53. ^ Долбилов, М. Д. 2010.
  54. ^ а б Анисимов, В. 1912. С. 157—158.
  55. ^ Киркор, А. 1858. С. 119.
  56. ^ Киркор, А. 1858. С. 120.
  57. ^ Киркор, А. 1858. С. 120—121.
  58. ^ а б Киркор, А. 1858. С. 124.
  59. ^ Киркор, А. 1858. С. 122, 124.
  60. ^ Киркор, А. 1858. С. 121.
  61. ^ А. Корева 1861. С. II.
  62. ^ А. Корева 1861. С. 287.
  63. ^ А. Корева 1861. С. 290.
  64. ^ А. Корева 1861. С. 288.
  65. ^ Долбилов, М. Д. 2010. С. 189—192.
  66. ^ Долбилов, М. Д. 2010. С. 16, 163.
  67. ^ Эркерт, Р. Ф. 1863.
  68. ^ Эркерт, Р. Ф. 1863. С. 8, 64.
  69. ^ Эркерт, Р. Ф. 1863. С. 63—66.
  70. ^ Эркерт, Р. Ф. 1863. С. 67—68.
  71. ^ Эркерт, Р. Ф. 1863. С. 6.
  72. ^ Долбилов, М. Д. 2010. С. 189—190.
  73. ^ Долбилов, М. Д. 2010. С. 191—192.
  74. ^ Самбук, С. М. 1980. С. 13—14.
  75. ^ П. Семенов 1867. С. 62—64.
  76. ^ Петров, Н. И. 1890. С. 2, 362—363, 366, 368—369.
  77. ^ С предисловием П. Батюшкова 1864.
  78. ^ Долбилов, М. Д. 2010. С. 81, 705, 750.
  79. ^ Сталюнас, Д. 2003. С. 280.
  80. ^ Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш. 2003. С. 287.
  81. ^ 1878. С. 1.
  82. ^ Сталюнас, Д. 2003. С. 263.
  83. ^ Литвинов, М. М. 1883. С. 3, 9.
  84. ^ Белы, А. 2005. С. 165.
  85. ^ а б Насытка, Г. 1994. С. 14.
  86. ^ 1891. С. 231, 232.
  87. ^ Карский Е. Ф. Этнографическая карта белорусского племени. — Прага, 1917.
  88. ^ 'Меч, С. 1914. С. 61, 63, 72.
  89. ^ а б в г д Насытка, Г. 1994. С. 15.
  90. ^ а б в г д е ё А. А. Каваленя [і інш.] 2011. С. 150.
  91. ^ Ширяев, Е. Е. 1991. С. 76.
  92. ^ а б А. А. Каваленя [і інш.] 2011. С. 156.
  93. ^ а б в А. А. Каваленя [і інш.] 2011. С. 151.
  94. ^ а б Насытка, Г. 1994. С. 11.
  95. ^ Шафарик, П. И. 1843. С. 29.
  96. ^ А. А. Каваленя [і інш.] 2011. С. 146.
  97. ^ Гамулка, К. 2008. С. 43.
  98. ^ Казлоў, Л. Р. 1993. С. 25.
  99. ^ Woyniłłowicz, E. 1931. С. 201.
  100. ^ Гамулка, К. 2008. С. 42, 43.
  101. ^ Гамулка, К. 2008. С. 43, 45.
  102. ^ а б Woyniłłowicz, E. 1927.
  103. ^ Ю. Бохан [і інш.] 2008. С. 164.
  104. ^ отв.ред. А. Б. Зубов. 2009. С. 215—217.
  105. ^ Woyniłłowicz, E. 1931. С. 243, 247.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Анисимов, В. Виленская губерния // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912. — Т. 10: Вех — Воздух. — С. 153—171.
  • Арсеньев, К. Статистические очерки России. — Санкт-Петербург: Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с.
  • Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям. С предисловием П. Батюшкова. — СПб.: 1864.
  • Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск: Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с.
  • Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск: Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 433 с.
  • Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск: Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с.
  • Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб: Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I.
  • Белоруссия // Энциклопедический словарь / изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб: Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V.
  • Белы, А. Белая Русь // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4
  • Белы, А. Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с — ISBN 985-6599-12-1
  • Бандарчык, В. К. Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с.
  • Гамулка, К. Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў (1918—1922). — Вільня: 2008. — 256 с.
  • Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.
  • Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мн.: Выш. шк., 2003. — Т. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г.. — 416 с.
  • Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с.
  • Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / А. А. Каваленя [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск: Беларуская навука, 2011. — Т. Кн. 1. — 584 с.
  • Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с.
  • Гринблат, М. Я. Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории. — Минск: Наука и техника, 1968. — 288 с.
  • Дзярновіч, А. Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі // Палітычная сфера. — 2012. — № 18—19 (1—2). — С. 30—53.
  • Долбилов, М. Д. Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II. — М.: Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с.
  • Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с.
  • Зайкоўскі, Э. М. Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі: Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гродна, 8-9 ліп. 2010 г.) / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; Гродзенскі дзярж. ун-т імя Янкі Купалы. — Мн.: Беларуская навука, 2011. — С. 11—25.
  • История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва: АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с.
  • Казлоў, Л. Р. Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, А. К. Цітоў. — Мінск: Беларусь, 1993. — 71 с.
  • Киркор, А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник, издаваемый Императорским Русским географическим обществом. — Санкт-Петербург: Тип. Э. Праца, 1858. — С. 115—276.
  • Корнилов, И. Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественнно в муравьевскую эпоху. — Санкт-Петербург: Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с.
  • Литвинов М. М. Литовская область, Полесье и страна к югу от Полесья : записки офицеров старшего курса Николаевской академии Генерального штаба, составленные по лекциям адъюнкт-профессора М. Литвинова в 1883-83 г.. — Санкт-Петербург: Тип. т-ва «Обществ. польза», 1883. — 16 с. — (Военная статистика России). — ISBN 978-5-458-09659-1
  • Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб: Тип. В. Безобразова, 1867. — Т. III. — С. 62—64.
  • Марзалюк, І. Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў: 2003.
  • Марзалюк, І. А. Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі: манаграфія. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2009. — 148 с.
  • Марзалюк, І. А. Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі 14-17 ст.: набліжэнне да рэаліяў, ці стварэнне новых міфаў? // Гістарычны альманах. — 2003. — Т. 9. — С. 113—122.
  • Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург: Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с.
  • Меч, С. Россия. Учебник отечественной географии. — 13-е изд.. — Москва: Изд. Кушнерев и К°, 1914. — 238 с.
  • Народы России. Белорусы и поляки // Издание «Досуг и дело». — СПб: Общественная польза, 1878.
  • Насытка, Я. «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15.
  • Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с.
  • Петров, Н. И. [www.runivers.ru Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края]. — СПб.: Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с.
  • Реклю, Э. Россия европейская и азиатская : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — СПб. : А. Ильин, 1883. — 700 с.
  • Сагановіч, Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с.
  • Самбук, С. М. Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / Ред. В. П. Панютич. — Минск: Наука и техника, 1980. — 224 с.
  • Сементовский, А. Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с.
  • Сталюнас, Д. Границы в пограничье: белорусы и этнолингвистическая политика Российской империи на Западных окраинах в период Великих Реформ // Ab Imperio. — 2003. — № 1. — С. 261—292.
  • Столпянский, Н. П. Девять губерний Западно-Русского края в топографическом, геогностическом, статистическом, экономическом, этнографическом и историческом отношениях : (С карт. девяти губерний края) / Н. П. Столпянский. — СПб : тип. Гогенфельдена и К°, 1866. — 200 с.
  • Смалянчук, А. Дыскусія пра вытокі на фоне «ідэалягічнай рэвалюцыі» // ARCHE. — 2008. — № 3. — С. 53—57.
  • Смалянчук, А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
  • Тегако, Л. И. Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978.
  • Терешкович, П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы // [1]. — Минск: БГУ, 2004. — 233 с.
  • Титов В. С. Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов. ― Мн., 1983.
  • Флоря, Б. Н. О некоторых особенностях развития этнического самосознания восточных славян в эпоху Средневековья — раннего Нового времени // Материалы конференции «Россия-Украина: история взаимоотношений». — М., 1997. — C. 9—27.
  • Чаквин, И. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54.
  • Чаквін, І. Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42.
  • Шафарик, П. И. Славянское народописание / пер. с чешского И.Бодянского. — М.: Университетская типография, 1843. — 182 с.
  • Ширяев, Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. — Минск: Навука і тэхніка, 1991. — 119 с.
  • Шыбека, З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск: Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с.
  • Эркерт, Р. Ф. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург: тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.
  • Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с.
  • Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с.
  • Woyniłłowicz, E. Wspomnienia. 1847—1928. — Wilno: Józef Zawadzki, 1931. — Т. cz. 1. — 368 с.
  • Woyniłłowicz, E. Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (I) // Słow. — 1927. — № 96.

Картаграмы вынікаў Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расейскай імпэрыі (1897 год)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]