Турэц

Турэц
лац. Turec
	Турэц; лац. Turec
	Населены пункт
	Царква Покрыва Багародзіцы
Краіна	Беларусь
Вобласьць	Гарадзенская
Раён	Карэліцкі
Сельсавет	Турэцкі
Геаграфія
Вышыня НУМ	170 м
Часавы пас	UTC+3;
Каардынаты	53°31′38″ пн. ш. 26°18′51″ з. д.HGЯO
Насельніцтва
Колькасьць	626 чал. (2010)
Лічбавыя ідэнтыфікатары
Тэлефонны код	+375 1596
Паштовы індэкс	231441
СААТА	4233838071
Нумарны знак	4
	Турэц на мапе Беларусі ± Турэц

Турэ́ц^[2] — вёска ў Беларусі, у міжрэччы Нёмана і Вушы. Цэнтар сельсавету Карэліцкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 626 чалавек. Знаходзіцца за 15 км на паўднёвы ўсход ад Карэлічаў, за 32 км ад чыгуначнай станцыі Гарадзея; на аўтамабільнай дарозе Карэлічы — Мір.

Турэц — даўняе мястэчка гістарычнай Наваградчыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся палац Хадкевічаў, помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя.

Гісторыя

Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Турэц зьмяшчаецца ў Валынскай хроніцы і датуецца 1276 годам, калі галіцка-валынскія князі ў хаўрусе з татарамі выправіліся на Наваградак і Горадню. У XIV стагодзьдзі паселішча знаходзілася ў валоданьні князя У. Альгердавіча. Ягоны сын князь Аляксандар перадаў навакольныя землі Лаўрышаўскаму манастыру.

У XVI стагодзьдзі Турэц атрымаў статус мястэчка, уваходзіў у склад Наваградзкага павету і знаходзіўся ў валоданьні магнатаў Хадкевічаў. Ад гэтага часу тут пасяліліся жыды, якія займаліся пераважна дробным гандлем. Паводле зьвестак на 1717 год, жыдоўская супольнасьць Турца плаціла 340 злотых пагалоўнага падатку. З XVII стагодзьдзя ў мястэчку існаваў невялікі касьцёл, збудаваны гетманам К. Хадкевічам. Побач з касьцёлам стаяла царква. Апроч таго, дзеяла праваслаўная драўляная Юр’еўская царква.

Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Турэц апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Ярэміцкай воласьці Наваградзкага павету. На 1799 год у мястэчку было 152 дымы.

На 1880 год у Турцы было 171 двор, 2 царквы, сынагога, юдэйская малітоўная школа, 3 млыны, 2 карчмы, 5 крамаў. Побач — фальварак і маёнтак Ліпніцкіх і Сьвідзінскіх. У 1888 годзе расейскія ўлады збудавалі тут мураваную царкву-мураўёўку. У 1890 годзе адкрылася расейская народная вучэльня. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Турцы было 230 двароў, царква, капліца, 2 юдэйскія малітоўныя дамы, народная вучэльня, хлебазапасны магазын, пошта, 18 крамаў, 2 ветраныя млыны, 7 заезных дамоў; штогод (23 красавіка і 1 кастрычніка) праводзіліся кірмашы, кожны аўторак — торг. На 1908 год у мястэчку было 363 двары.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў лютым 1918 году Турэц занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Турэц абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР^[3]. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Турэц апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ярэміцкай гміне Наваградзкага павету, з 1926 году — цэнтар гміны Стаўпецкага павету. У верасьні 1921 году ў мястэчку было 218 двароў, 7-клясная агульнаадукацыйная школа, клюб, прыватная бібліятэка, пошта, 5 корчмаў. На 1931 год — 3 млыны, 25 крамаў, ашчадна-крэдытная каса.

У 1939 годзе Турэц увайшоў у склад БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 год стаў цэнтрам сельсавету. Статус паселішча панізілі да вёскі. У гэты час тут было 311 двароў. На 1 студзеня 2000 год у вёсцы было 292 двары, на 2002 год — 285. У 2000-я гады Турэц атрымаў афіцыйны статус «аграгарадку».

Мястэчка на старых здымках
Царква, каля 1900 г.
Царква, 1916 г.
Камэндатура ў будынку школы, 1918 г.
Сядзіба Хадкевічаў, 1920-я гг.

Сядзіба Хадкевічаў, 1925 г.
Вуліца Ярэміцкая, 1910-я гг.
Рынак, 1930-я гг.
Юдэйскія могілкі, да 1939 г.

Насельніцтва

Дэмаграфія

XIX стагодзьдзе: 1830 год — 518 муж., зь іх шляхты 4, духоўнага стану 1, мяшчанаў-юдэяў 116, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 394, жабракоў 2^[4]; 1863 год — 794 чал.; 1892 год — да 800 чал.^[5]; 1897 год — 1596 чал.
XX стагодзьдзе: 1908 год — 1893 чал.^[6]; 1921 год — 1290 чал.^[7]; 1931 год — 1,5 тыс. чал.; 1940 год — 1508 чал.; 1999 год — 656 чал.; 1 студзеня 2000 году — 670 чал.^[8]
XXI стагодзьдзе: 2002 год — 653 чал.^[9]; 2010 год — 626 чал.

Інфраструктура

У Турцы працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, дом культуры, бібліятэка.

Забудова

Вуліцы і пляцы

З урбананімічнай спадчыны Турца да нашага часу гістарычныя назвы захавалі Карэліцкая, Мірская, Паштовая, Ярэміцкая, Новая вуліцы і Царкоўны завулак. Гістарычны Рынак ня мае афіцыйнай назвы.

Турыстычная інфармацыя

Славутасьці

Забудова гістарычная (1-я палова XX ст.; фрагмэнты)
Каменны крыж
Млын (1-я палова XX ст.)
Могілкі юдэйскія
Царква Покрыва Багародзіцы (1888; мураўёўка)

Страчаная спадчына

Сядзіба Хадкевічаў (XVII ст.)
Царква Сьвятога Апостала Яна Багаслова (1830)

Галерэя

Краявіды Ярэмічаў
Інтэр'ер царквы
Гістарычная забудова
Млын
Юдэйскія могілкі

Асобы

Анатоль Дзяркач (1887—1937) — беларускі паэт
Аляксандар Кеда — опэрны сьпявак, заслужаны артыст Беларусі
Пятро Конюх (1910—1994) — опэрны сьпявак
Уладзімер Конюх (1943—1997) — матэматык
Барыс Рагуля (1920—2005) — беларускі вайсковец, эміграцыйны дзяяч
Фёдар Фёдараў (1911—1994) — фізык-тэарэтык

Крыніцы

↑ GeoNames (анг.) — 2005.
↑ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9. (pdf) С. 251.
↑ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
↑ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 413.
↑ Jelski A., Krzywicki J. Turzec (4) // Słownik geograficzny... T. XII. — Warszawa, 1892. 666.
↑ Бянько У. Турэц // ЭГБ. — Мн.: 2001 Т. 6. Кн. 1. С. 544.
↑ Бянько У. Турэц // ЭГБ. — Мн.: 2001 Т. 6. Кн. 1. С. 545.
↑ Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Карэліцкага р-на. — Мн.: Ураджай, 2000.
↑ БЭ. — Мн.: 2003 Т. 16. С. 61.

Літаратура

Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16: Трыпалі — Хвіліна. — 576 с. — ISBN 985-11-0263-6
Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Карэліцкага р-на. — Мн.: Ураджай, 2000. — 645 с. ISBN 985-04-0347-0.
Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — 591 с. — ISBN 985-11-0214-8
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892.

Вонкавыя спасылкі

Турэц , Radzima.org

[_0ecd302558ab42ff-1] GeoNames (анг.) — 2005.

[2] Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9. (pdf) С. 251.

[at-3] 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.

[4] Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 413.

[5] Jelski A., Krzywicki J. Turzec (4) // Słownik geograficzny... T. XII. — Warszawa, 1892. 666.

[6] Бянько У. Турэц // ЭГБ. — Мн.: 2001 Т. 6. Кн. 1. С. 544.

[7] Бянько У. Турэц // ЭГБ. — Мн.: 2001 Т. 6. Кн. 1. С. 545.

[8] Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Карэліцкага р-на. — Мн.: Ураджай, 2000.

[9] БЭ. — Мн.: 2003 Т. 16. С. 61.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]