Маляцічы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Маляцічы
трансьліт. Maliacičy
Malacičy. Маляцічы (1846-47).jpg
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Магілёўская
Раён: Крычаўскі
Сельсавет: Маляціцкі
Насельніцтва: 350 чал. (2010)
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2241
Паштовы індэкс: 213490
Нумарны знак: 6
Геаграфічныя каардынаты: 53°51′28″ пн. ш. 31°32′30″ у. д. / 53.85778° пн. ш. 31.54167° у. д. / 53.85778; 31.54167Каардынаты: 53°51′28″ пн. ш. 31°32′30″ у. д. / 53.85778° пн. ш. 31.54167° у. д. / 53.85778; 31.54167
Маляцічы на мапе Беларусі ±
Маляцічы
Маляцічы
Маляцічы
Маляцічы
Маляцічы
Маляцічы
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Маля́цічы[1] — вёска ў Беларусі, каля ракі Чорнай Натапы. Цэнтар сельсавету Крычаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 350 чалавек. Знаходзяцца за 25 км на паўночны захад ад Крычава, за 16 км ад чыгуначнай станцыі Крычаў 1 (лінія Ворша — Клімавічы); каля аўтамабільнай дарогі Ермакоўка — Крычаў.

Маляцічы — даўняе мястэчка гістарычнай Амсьціслаўшчыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся касьцёл Сьвятога Станіслава, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя, збудаваны арцыбіскупам С. Богушам-Сестранцэвічам як паменшаная ў 32 разы рэпліка базылікі Сьвятога Пятра ў Рыме[2] і зьнішчаны савецкімі ўладамі ў 1934 годзе.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку географа В. Жучкевіча, тапонім «Маляцічы» ўтварыўся ад прозьвішча Маляціч з асновай «моль»[3]. Паводле паданьня, назва паселішча пайшла ад слова «немаўля»: першыя пасяленцы былі невялікага росту.

Таксама сустракаецца форма назвы Малятычы.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Касьцёл Сьвятога Станіслава, каля 1900 г.

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўпамін пра Маляцічы (Малецічы) як сяло ў складзе Амсьціслаўскага ваяводзтва датуецца 1639 годам. У гэты час тут было 13 двароў, дзейнічаў касьцёл. У 1684 годзе Маляцічы сталі цэнтрам маёнтку і воласьці. У 1706 годзе яны ўпамінаюцца як мястэчка, шляхецкае ўладаньне.

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) каля Маляцічаў на рацэ Чорнай Натапе расейскае войска пад камандаю М. Галіцына разьбіла авангард швэдзкай арміі. За гэты бой М. Галіцына ўзнагародзілі ордэнам Андрэя Першазванага, а ў гонар перамогі выбілі мэдаль (захоўваецца ў Крычаўскім краязнаўчым музэі).

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гравюра з касьцёлам Сьвятога Пятра ў Рыме і подпісам «Маляцічы»

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Маляцічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе сталі цэнтрам воласьці Чэрыкаўскага павету Магілёўскай губэрні. Маёнтак знаходзіўся ў валоданьні арцыбіскупа, потым мітрапаліта С. Богушу-Сестранцэвіча, які збудаваў тут новы касьцёл — паменшаную ў 32 разы копія базылікі Сьвятога Пятра ў Рыме. На 1780 год у мястэчку было 40 двароў. У 1797 годзе ўпамінаецца дамініканскі кляштар, у валоданьні якога было сяло Людагошч.

Панарама мястэчка, 1905 г.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) у 1835 годзе расейскія ўлады гвалтоўна перарабілі тутэйшы касьцёл пад царкву Маскоўскага патрыярхату. На 1848 году ў Маляцічах было 32 двары. Побач знаходзіўся аднайменны фальварак, у якім у 1858 годзе было 29 двароў. У 1879 годзе ў Маляцічах адкрылася народная вучэльня, у якой 1889 годзе навучалася 55 хлопчыкаў і 2 дзяўчынкі. На 1880 год у мястэчку было 62 двары, дзейнічалі царква і малітоўная школа, працавалі народная вучэльня, лячэбніца, вадзяны млын, сукнавальня і 10 крамаў. Частка жыхароў займалася кравецкім промыслам. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, існавалі аднайменныя мястэчка (61 двор, паштовая станцыя, хлебазапасны магазын), сяло (39 двароў) і фальварак (3 двары, вадзяны млын). На 1909 год у мястэчку было 110 двароў, у сяле — 55.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Маляцічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Маляцічы вярнулі БССР, дзе яны 20 жніўня сталі цэнтрам сельсавету Крычаўскага раёну Калінінскай акругі, з 20 лютага 1938 году Магілёўскай вобласьці. На 1926 год у мястэчку было 84 двары, у сяле — 78. У 1934 годзе бальшавікі зруйнавалі помнік архітэктуры — касьцёл Сьвятога Станіслава. У 1938 годзе статус паселішча панізілі да вёскі. На 1940 год у Маляцічах было 97 двароў. У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да 1 кастрычніка 1943 году вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 1976 годзе да Маляцічаў далучылі вёскі Шаёўку і Шчарбачы. На 1986 год у вёсцы было 184 двары, на 1999 год — 178, на 2007 год — 172. У 2000-я гады Маляцічы атрымалі афіцыйны статус аграгарадку.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Маляцічы знаходзяцца на ўсходзе Магілёўскай вобласьці, за 129 км ад Магілёва. На поўнач ад вёскі цячэ рака Чорная Натапа, на захад — яе прыток рака Мяртвіца. Рэльеф раўнінна-ўзгорысты.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XVII стагодзьдзе: 1639 год — 28 муж.
  • XVIII стагодзьдзе: 1780 год — 255 чал.
  • XIX стагодзьдзе: 1858 год — 92 муж.; 1859 год — 213 чал.[4]; 1880 год — 327 чал.; 1897 год — 386 чал. у мястэчку Маляцічах, 270 чал. у сяле Маляцічах і 33 чал. у фальварку Маляцічах
  • XX стагодзьдзе: 1909 год — 428 чал. у мястэчку Маляцічах, 329 чал. у мяле Маляцічах і 25 чал. у маёнтку Маляцічах; 1926 год — 320 чал. у мястэчку Маляціча і 379 чал. у сяле Маляцічах; 1940 год — 502 чал.; 1972 год — 308 чал.; 1986 год — 464 чал.[5]; 1997 год — 443 чал.[6]; 1999 год — 416 чал.[7]
  • XXI стагодзьдзе: 2007 год — 393 чал.[8]; 2010 год — 350 чал.

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Маляцічах працуюць сярэдняя школа, клюб, бібліятэка, пошта.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Плян Маляцічаў складаецца з працяглай, плыўна выгнутай вуліцы з завулкамі, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. На паўднёвам захадзе — адасобленая дзялянка сядзібнай забудовы (былая вёска Шаёўка). Забудова двухбаковая, індывідуальнымі дамамі сядзібнага тыпу. Грамадзкія будынкі разьмяшчаюцца сярод жылой забудовы ў цэнтры галоўнай вуліцы. Гаспадарчы сэктар — на заходняй ускраіне.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рамонтныя майстэрні, піларама.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Славутасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Могілкі: старыя хрысьціянскія; юдэйскія

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Касьцёл Сьвятога Станіслава і кляштар дамініканаў[9] (XVIII ст.)

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. ISBN 978-985-458-159-0. (djvu)
  2. ^ Кулагін А. Каталіцкія храмы Беларусі. — Менск, 2008. С. 435—436.
  3. ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Менск: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 341.
  4. ^ Słownik geograficzny... T. V. — Warszawa, 1894. S. 942.
  5. ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 6. Кн. 2. — Менск, 2009. С. 430.
  6. ^ Бянько У. Маляцічы // ЭГБ. Т. 5. — Менск, 1999. С. 63.
  7. ^ БЭ. Т. 10. — Менск, 2000. С. 52.
  8. ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 6. Кн. 2. — Менск, 2009. С. 429.
  9. ^ Габрусь Т. Святыні ордэна прапаведнікаў // «Наша Вера» № 1 (27), 2004.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]