Прэйлі
| Прэйлі лац. Prejli | |||
| Населены пункт | |||
У цэнтры места | |||
| |||
| Краіна | Латвія | ||
|---|---|---|---|
| Першыя згадкі | 1348 | ||
| Горад з | 1928 | ||
| Кіраўніцтва і ўлада | |||
| Мэр | Альдыс Адамовіч | ||
| Геаграфія | |||
| Плошча | 5,1 км² | ||
| Часавы пас | |||
| Каардынаты | 56°17′40″ пн. ш. 26°43′30″ у. д.HGЯO | ||
| Насельніцтва | |||
| Колькасьць | 7074 чал. (2016)[1] | ||
| Лічбавыя ідэнтыфікатары | |||
| Тэлефонны код | +371 | ||
| Паштовыя індэксы | LV-5301[2] | ||
| Сайт | preili.lv | ||
| Прэйлі на мапе Латвіі Прэйлі | |||
Прэ́йлі, Прэлі (лат. Preiļi) — места ў Латвіі, на рацэ Прэйлюпэ. Адміністрацыйны цэнтар Прэйльскага краю. Насельніцтва на 2016 год — 7074 чалавекі. Знаходзяцца за 204 км на паўднёвы ўсход ад Рыгі, на скрыжаваньні аўтамабільных дарог Віляны — Краслаўка і Віляны — Дзьвінск.
Прэлі — даўняе мястэчка гістарычных Інфлянтаў (Латгаліі), старажытны замак. Да нашага часу тут захаваўся палацава-паркавы комплекс Борхаў, помнік архітэктуры XIX ст.
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Раньнія часы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Археалягічныя дасьледваньні дазваляюць казаць пра тое, што на месцы сучаснага места людзі пачалі сяліцца ў X—XII стагодзьдзях. Тым часам першы пісьмовы ўпамін пра Прэлі датуецца 1250 году (аднак сама назва «Прэлі» ўпершыню ўпамінаецца ў 1348 годзе). У 1289—1348 гадох разам з прылеглымі тэрыторыямі яны належалі рускім князям. З 1376 году Прэлі (ням. Prely) уваходзілі ў склад Лівонскага ордэна. Тажы ж, у канцы XIV ст., побач зь местам вырас невялічкі замак.
Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім
[рэдагаваць | рэдагаваць код]30 жніўня 1559 году Лівонскі ордэн перайшоў пад пратэктарат Вялікага Княства Літоўскага. У 1561 годзе Прэлі разам з акругай сталі ўладаньнем Борхаў. З гэтым родам мястэчка зазнала свае «залатыя часы». У 1566 годзе Прэлі ўвайшлі ў склад Задзьвінскага княства, у 1677 годзе — у склад Інфлянцкага ваяводзтва.
Пад уладай Расейскай імпэрыі
[рэдагаваць | рэдагаваць код]У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Прэлі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Дынабурскай (з 1893 году Дзьвінскай) правінцыі Пскоўскай губэрні (1772—1776), потым у складзе Полацкай губэрні (1776—1778) і намесьніцтва (1778—1796), Беларускай губэрні (1796—1802), з 1802 году — Віцебскай губэрні. У XIX ст. аб’ядналіся аднайменныя вольнае паселішча гандляроў, вёска і сядзіба. На 1828 год у Прэйлях было 179 будынкаў. У 1836 годзе апошні ўладальнік гэтых земляў — Міхал Юзэф Борх — збудаваў на месцы замка нэагатычны палац, заклаў вялікі парк памерам 43 га з каналам і ставамі. У 1866 годзе места перайшло ў валоданьне ангельскага гандляра Ёгана Генрыха Фрэдэрыка, а потым да 1920 году яшчэ 4 разы мяняла сваіх гаспадароў.
За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1918 годзе Прэлі занялі войскі Нямецкай імпэрыі.
Найноўшы час
[рэдагаваць | рэдагаваць код]У 1920 годзе Прэйлі ўвайшлі ў склад Латвіі. У 1928 годзе яны атрымалі статус места. На гэты плошча места складала 260 га, тут было 309 будынкаў (зь іх 5 мураваных), дзеялі касьцёл, лютэранская кірха, стараверская малельня і сынагога, працавалі 3 школы і 213 гандлёвых прадпрыемстваў. 30 верасьня 1938 году прэзыдэнт Латвійскае Рэспублікі Карліс Улманіс афіцыйна зацьвердзіў герб Прэйляў: на залатым фоне чорны крумкач — сымбаль мудрасьці, адвагі і сілы. Герб места стварылі паводле гербу роду Борхаў. У 1949 годзе Прэйлі сталі цэнтрам раёну Латвійскай ССР, у 2008 годзе — цэнтрам краю.
Насельніцтва
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Дэмаграфія
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Рэлігія
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Прэйлі знаходзіцца ў Латгаліі — пераважна каталіцкім рэгіёне Латвіі, таму большасьць насельніцтва прылічае сябе да каталікоў. Другой паводле колькасьці вернікаў ёсьць праваслаўная грамада старога абраду, якая вядзе сваю гісторыю ў месьце з 1896 году. Да Другой сусьветнай вайны большасьць жыхароў складалі юдэі, але па вайне сынагогу не адбудавалі, а могілкі закінулі.
Адукацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]У Прэйлях працуюць гімназія, пачатковая і сярэдняя школы (так званая «расейская»)я. Пры кожнай школе ёсьць хор, музычны ансамбль, тэатральная студыя. Асобна ад іх працуюць прафэсійная сярэдняя школа, музычная і спартовая школы. У апошняй культывуюць перадусім валейбол, баскетбол, міні-футбол і вялікі тэніс.
Мэдыцына
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць паліклініка і лякарня.
Культура
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Дзеюць дом культуры, бібліятэка, кінатэатар Ezerzeme, у парку ёсьць адкрытая пляцоўка для выступленьняў на вольным паветры (так званая эстрада).
Мас-мэдыя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Выдаюцца газэты Novadnieks і муніцыпальная Preiļu novada vēstis.
Спорт
[рэдагаваць | рэдагаваць код]У Прэйлях ёсьць басэйн і стадыён Cerība з футбольным полем і легкаатлетычнымі дарожкамі, на якіх у 2001 годзе адбыліся III Гульні Трох зорак — краёвая латыская алімпіяда.
Забудова
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Прэйлі моцна пацярпелі ў час Другой сусьветнай вайны і іх давялося адбудоўваць наноў. Празь нястачу матэрыялаў у цэнтры места збудавалі ў асноўным драўлянымі будынкі ў адзін-два паверхі. Сярод старых камяніц, якія маюць гістарычную каштоўнасьць, захаваліся капліца і касьцёл XIX ст., палац фон Борхаў (моцна пашкоджаны пажарам у 1977 годзе), дом вартавога пры ім, а таксама будынак аўтастанцыі (перароблены з былога заезнага двара). Найстарэйшай драўлянай пабудовай места лічыцца сёньняшні гатэль Pie Pliča («У Пліча»), збудаваны ў пачатку XIX ст. Да яго гаспадар прыладзіў адну з найменшых капліцаў у Латвіі.
З гістарычнага цэнтру — Рынку — у розныя бакі разыходзяцца чатыры гасьцінцы. На іх стаяць як старыя драўляныя будынкі, так і новыя мураваныя крамы і дзяржаўныя ўстановы. Жылыя дамы — гэта напалову бэтонныя будынкі аднастайнай савецкай архітэктуры для калектыўнага пражываньня (у два-тры паверхі), напалову прыватны сэктар з драўляных, у асноўным, пабудоваў. Галоўная вуліца, Raiņa bulvaris, ёсьць пешаходнай. На ёй разьмяшчаюцца гатэлі, банкі, кінатэатар, пошта, дом культуры, музэй, адміністрацыя краю. На паўднёвым усходзе ад места знаходзіцца тэлевізійная мачта вышынёй 85,5 м.
Эканоміка
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Асноўны прыбытак Прэйляў дае дробная прыватная справа. Амаль усе будынкі ўздоўж цэнтральных гасьцінцаў на сёньня ператвораныя ў крамы, кафэ, цырульні, відэасалёны, адвакацкія канторы, рознага кшталту майстэрні. Побач з галоўным пляцам ёсьць адкрыты рынак для вольнага продажу харчовых і нехарчовых тавараў. Недалёк ад яго — асобны пункт мытнага кантролю. Пасярод сярэдніх паводле капіталу кампаніяў выдзяляюцца найперш сыраварня Preiļu siers, мэблевы камбінат Ozols і льняная фабрыка RBKK-1. Усе яны месьцяцца на поўдні места.
Турыстычная інфармацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Інфраструктура
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Дзеюць музэй гісторыі і побыту Прэйляў (утварыўся ў 1985 годзе, часткова месьціцца ў старым будынку сядзібнага комлексу) і прыватны музэй-майстэрня кераміка Палікарпа Чарняўскага.
Помнікі: мэмарыяльны ансамбль памяці савецкіх войнаў Другой сусьветнай вайны «Перарваная песьня» («Pārtraukta dziesma»; 1971 год), помнік ахвярам палітычных рэпрэсіяў (1993 год), мэмарыяльны комплекс памяці ахвяраў Галакосту (2004 год).
Славутасьці
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1877—1886[3])
- Лютэранская кірха (1931, пераробленая савецкімі ўладамі пад кінатэатар)
- Могілкі каталіцкія
- Сядзіба Борхаў (1836)
Страчаная спадчына
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- Замак
- Сынагога
Галерэя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- Славутасьці Прэйляў
- Палац Борхаў
- Капліца-пахавальня Борхаў
- Касьцёл
- Старыя каталіцкія могілкі
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- ↑ Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās pagastu dalījumā
- ↑ http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls
- ↑ Manteuffel G. Prele // Słownik geograficzny... T. IX. — Warszawa, 1888. S. 33.
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць код]
| ||||||||