Загальле

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Загальле
Першыя згадкі: 1552 год
Вобласьць: Гомельская
Раён: Хвойніцкі
Сельсавет: Судкоўскі
Насельніцтва: 43 (2004)
Тэлефонны код: +375 2346
Аўтамабільны код: 3
Геаграфічныя каардынаты: 51°54′30″ пн. ш. 29°48′27″ у. д. / 51.90833° пн. ш. 29.8075° у. д. / 51.90833; 29.8075Каардынаты: 51°54′30″ пн. ш. 29°48′27″ у. д. / 51.90833° пн. ш. 29.8075° у. д. / 51.90833; 29.8075
Загальле на мапе Беларусі
Загальле
Загальле
Загальле

Зага́льле[1] — вёска ў Беларусі, каля ракі Віці. Уваходзіць у склад Судкоўскага сельсавету Хвойніцкага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва на 2004 год — 43 чалавекі. Знаходзіцца за 10 км на захад ад места чыгуначнай станцыі Хвойнікі (лінія Васілевічы — Хвойнікі); на аўтамабільнай дарозе Хвойнікі — Мазыр.

Загальле — даўняе мястэчка гістарычнай Мазыршчыны (частка Меншчыны), на ўсходзе Палесься.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Упершыню згадваецца пад 1552 годам як «неделя Загалиская»[2] і «село Загалье» у апісаньні Мазырскага замку. У крыніцы сказана, што жыхарамі сяла тады былі Міцько Рэвяціч, Даніла, брат яго, Аляксей Амяльянавіч, Ходар Логвінавіч, Занько Бабрусніч, Якаў Амяльянавіч, Ходар Дарашковіч, Малышко Логвінавіч, Сцяпан Маскаль, Восіп Прыхожы, Сянько Дарашковіч, Дзям’ян Глебавіч, Іван Затыніч, Вакула Прыхожы. А на карысьць замку яны павінныя былі даваць «полторы кади, тивунщины великое и малое кадь мёду, за тивунщинами 3 гроши, за приставку за 2 кузни камень мёду, за восемь вощил (г. зн. за воск) 8 грошей, за 4 хлебов 2 гроши, за трое рыб полтора гроша, за курицу пол гроша, сокольничого полтора гроша, бобровничого 17 грошей, выкоту пол 5 гроша, серебра 3 копы грошей, за 2 бобры 100 грошей, за куницу 7 грошей, воловщины пол 7 грошей, намерных 2 гроша, овса ведро; а с острова Обижа дают дани 2 ведер а 34 гроша; всего: 2 кади, 4 ведра, камень 1, 7 коп а пол 7 гроша»[3].

Наказ мазырскага падстаросты Юрыя Зяновевіча, пісаны «в пятницу» (1550-я гады), паведамляў гаспадарскім падданым загальскім, авадовіцкім і алексіцкім воласці Мазырскай, каб архімандрыту Сьвята-Міхайлаўскага Выдубіцкага манастыра ў Кіеве Аляксею даніну мядовую спаўна выдалі, «иж би он на том собе не шкодовал, а церков Божия аби для того не оскудела»[4]. У рэвізіі Мазырскага староства 1560 года шырыня грунту сяла Загальля і Клевоў вызначана наступным чынам: ад рэчкі Рабец да селішча Настольля ўздоўж на паўтрэці мілі, а ўпоперак да Каменкі да Прозічы на мілю. Засьведчана, што ловаў зьвярыных, акрамя асобных пераходаў, няма. І што падданыя тых сёл супольна з баярынам Стафанам маюць астравы Ляды, Сычоў і Вастровіч з бортнымі дрэвамі, зь якіх даніну плацяць[5]. Жніўнем 1563 году датаваны рэестр раздачы каралём Жыгімонтам Аўгустам маёнткаў шляхце, якая пазбавілася сваіх уладаньняў у Полацкім ваяводзтве, акупаваным войскамі цара Івана Грознага. У ім сказана: «Павлу а Давыду Есманомъ у волости Мозырскои – село Загале, Клевцы»[6].

Да Люблінскай уніі 1569 году ў складзе Мазырскага павету Кіеўскага ваяводзта, пасьля — у Мазырскім павеце Менскага ваяводзтва Вялікае Княства Літоўскае. 12 чэрвеня 1618 году пан Мікалай Харлінскі, уладальнік Хойніцкіх добраў, паклікаў у суд панства Гальшку з Гулевічаў і Міхала Лозкаў за тое, што іх падданыя з маёнтку Загальле забралі валоў у яго падданых з Паселічаў, Карчовага, Малішава, Хвойнікаў і інш., ды ўвялі іх да добраў Рожава[7]. Маршалак мазырскі пан Лозка трымаў (відавочна, на правах старосты) «sioło i dwór Zahale» і ў 1622 годзе, калі каронныя і вялікакняскія камісары ў чарговы раз спрабавалі разьмежаваць Кіеўскае ваяводзтва Кароны з Мазырскім паветам Вялікага Княства Літоўскага[8].

У 1649 годзе дзеля супрацьдзеяння нападам казакоў, каля мястэчка Загальле пэўны час разьмяшчаўся полк Уладыслава Валовіча, пісара літоўскага, які ўваходзіў у склад войскаў польнага гетмана ВКЛ Януша Радзівіла. Казакі палкоўніка Ільлі Галоты (каля 3000 чалавек, сярод якіх хіба 50-60 вершнікаў), а таксама слаба ўзброеныя ды безь якога-колечы вайсковага досьведу ўкраінскія і беларускія сяляне, перад сьвітаньнем 17 чэрвеня паспрабавалі зьнянацку напасьці на загальскі абоз, але няўдала. Былі адбітыя, адступілі ў балоты, дзе акапаліся і чынілі супраціў, пакуль не сьцямнела. Да раніцы астатнія паўстанцы разьбегліся. Сам цяжка паранены І. Галота ўратавацца ня здолеў і быў забіты. Іншых жаўнеры ўпарта перасьледавалі і зьнішчалі альбо бралі ў палон як сьведкаў. На ўсход ад Загальля, у накірунку адступленьня былі насыпаныя сем курганаў[9], у якіх пераможцы пахавалі загінулых[10].

Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да Львова ехаў накіроўваючыся «на Брагинъ, на Загалье, на Хвойники, на Мозырь…»[11].

Паводле рэвізіі 1716 году, у складзе Загальскага староства былі мястэчка Загальле, вёскі Старое Загальле, Клівы, Гноеў, Казялужжа, Небытаў[12]. Старостамі загальскімі ў тым і блізкім часе падпісваліся: князь Канстанцін Ян Шуйскі (1690 год), яго старэйшы сын князь Дамінік Ян, відавочна, з-за малалецтва брата (1701), малодшы сын князь Апалоніуш Аляксандр (1710), праўнук князь Адам (пасьля 1763)[13].

У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу ўнесены запіс пра тое, як 26 кастрычніка 1728 году ў Загальлі настаяцель тамтэйшай уніяцкай царквы айцец Раман Лаўрыновіч ахрысьціў Дземетрыя Антонія Тадэуша, сына Якаба Панталеона і Марыі Маеўскіх, а кумамі былі падкаморы мазырскі Казімір Вольбэк і Зофія Іпагор-Лянкевічаўна, Адальберт Пясэцкі і Петранэла Пуровічаўна[14]. На 1748 год Загальле названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Юравіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі[15]. Паводле мэтрычных запісаў Юравіцкага касьцёлу 1780 і 1785 гадоў, настаяцелем царквы ў Загальлі быў віцэ-дэкан мазырскі айцец Дыянізы Крэткоўскі[16].

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Загальле апынулася ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва, з 1796 года — у складзе адноўленага Рэчыцкага павету спачатку Чарнігаўскай, потым Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 г. Менскай губэрні Расейскай імпэрыі[17].

На 1795 год Загальскае староства, у склад якога ўваходзіла 12 паселішчаў, належала «малолетнему Станиславу Бужинскому по жизни его», але было ў арэндзе ў судзьдзі Вінцэнція Жука[18]. У самым Загальлі налічваўся 31 двор. У канцы XVIII стагодзьдзя пачала працаваць рудня.

Загальская царква была павернутая да расейскага праваслаўя ў 1795 годзе. Але вядомы выпадак, калі ў кастрычніку 1803 года ўніяцкі сьвятар Марцініян Краткоўскі, капэлян у панскім двары Загальле, абмінуўшы настаяцеля, асьвяціў шлюб праваслаўных жыхароў Слабодкі Княжычы 22-гадовага Іосіфа, сына ўдавы Агафіі Осіпіхі, з 12-гадовай дзяўчынай Еўдакіяй, дачкой Усьціна Шырына, прыхаджанаў Траецкай царквы[19]. Існуе дакумэнт пад загалоўкам «Метричная тетрадь_Епархии и губернии Минской повета Речицкого местечка Загалья церкви Вознесенской Борисовщинской о родившихся, бракосочетавшихся и умерших — 1807-го года»[20], які сьведчыць, што ў рэвізіі 1811 году «мястэчка Загальля» царква запісана Узьнясенскай з пропускам прыметніка Барысаўшчынская. Прыходзкім настаяцелем на той час — айцец Лука Іванаў Транцэвіч[21]. У 1824 годзе на месцы старога ўзведзены новы драўляны будынак Сьвята-Траецкай царквы ў Загальлі. У ходзе рэформы П. Д. Кісялёва ў межах Загальскага казённага маёнтку была ўтворана воласьць з управай, згаданая ў 1848 годзе. Насельніцтва — 690 дзяржаўных сялян, 11 аднадворцаў, 1 вольны чалавек, 12 чалавек «разного звания»[22].

У парэформавы пэрыяд Загальле належала да Хвойніцкай воласьці. У даведніку 1864 году сказана, што да Сьвята-Траецкай прыходзкай царквы ў Загальлі прыпісаныя Храпкаўская Мікалаеўская і Барысаўшчынская Узьнясенская цэрквы[23]. У 1875 годзе, каб асушыць балоты ў казённых Загальска-Настольскім, Зашчэлбскім і Аўцюцевіцкім лецішчах, у прыватных маёнтках Хвойнікі, Астрагляды і Старчыцы, у надзелах сялян вёсак Клівы і Куравое, распачалася пабудова магістральнага каналу "Віць", дзеля чаго былі найперш зьліквідаваныя прыватныя млыновыя плаціны каля Тульгавічаў і Старча. Загальская плаціна (на казённых землях), як паведамляецца ў нарысе І. І. Жылінскага, прыбраная яшчэ задоўга да рэалізацыі пляну[24]. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Траецкай царквы ў Загальлі названыя настаяцель, айцец Мікалай Змаровіч, в. а. штатнага псаломшчыка Грыгорый Крычэўскі і звышштатны Захарый Транцэвіч, просфірня Аляксандра Шавароўская[25]. Даведнік 1879 года засьведчыў, што страха будынку прыходзкай царквы зусім лядашчая, і прыпісаная да апошняй ужо толькі адна царква ў Барысаўшчыне[26].

Паводле перапісу 1897 года ў Загальлі было 35 двароў, 221 жыхар, існавалі хлебазапасная крама, народная вучэльня. У 1898 годзе ўзьведзены новы будынак царквы. На 1909 год тут 30 двароў, 187 жыхароў[27].

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі Украінскай Народнай Рэспубліцы. У адказ на гэта, 9 сакавіка Другой Устаўной граматай тэрыторыя абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Загальле ў складзе Хойніцкай воласці Рэчыцкага павету, аднак, апынулася ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»[28].

1 студзеня 1919 года, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР. Пааводле дакумэнту пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 15 красавіка 1921 году ў Загальлі працавала школа першай ступені (пачатковая) з 27 вучнямі, у суседняй Загальскай Слабодцы школа з 25 вучнямі[29].

8 сьнежня 1926 года Загальле вярнулі ў БССР, дзе яно стала цэнтрам сельсавету (цяпер у Судкоўскім сельсавеце). На 1929 год палову жыхароў паселішча (28 сямей, 125 чалавек) складалі каталіцкія альбо «польскія» сем’і[30]. У 1930 годзе арганізаваны калгас. З 23 жніўня 1937 да 6 ліпеня 1954 года тут быў цэнтр сельсавета Хойніцкага раёна Палескай (ад 20 лютага 1938 г.) і Гомельскай (8 студзеня 1954 г.) абласцей.

1 сьнежня 2009 году з зьвязку зь ліквідацыяй Казялускага сельсавету Загальле перадалі ў Дварышчанскі сельсавет, перайменаваны ў Судкоўскі[31].

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1858 год — 141 чал.; 1885 год — 150 чал.; 1897 год — 221 чал.
  • XX стагодзьдзе: 1959 год — 175 чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2004 год — 43 чал.[32]

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Плян складаецца з кароткай вуліцы (на абодвух баках аўтамабільнай дарогі), да якой з поўдня далучаецца другая кароткая вуліца. Жылыя хаты драўляныя, сядзібнага тыпу.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца бітвы часоў «хмяльніччыны» паміж казакамі І. Галоты і жаўнерамі У. Валовіча. 17 чэрвеня 1649 г.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4. (pdf)
  2. ^ Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П.Г. Клепатский – Т. 1: Литовский период. – Одесса, 1912. С. 185, 189 – 190
  3. ^ Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 636
  4. ^ Документальна спадщина Свято-Михайлівського Видубицького монастыря в Києві XVII—XVIII ст. / Головн. упор. Ю. Мицик, упор. І. Синяк, І. Тарасенко, П. Яницька. — Київ: Видавничий відділ УПЦ Київського Патріархату, 2017. С. 318
  5. ^ Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 5. Акты об украинской администрации XVI—XVII вв. — Киев, 1907. С. 481
  6. ^ Метрыка Вялікага Княства Літоўскага. Кн. 44. (1559 – 1566). / Падрыхтаваў А. І. Груша. – Мінск, 2001. № 82
  7. ^ Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 281
  8. ^ Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I-szy. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97
  9. ^ Падобна, менавіта пра іх ёсьць зьвестка на 1879 год: «В полуверсте от Загалья, по дороге, ведущей к Хойникам, находится большой курган, недалеко от него были два меньше, которые разрыты при устройстве дороги, причём были найдены одни человеческие кости. От сего места в одной версте существует тоже четыре кургана…» (Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд (далей: Описание). — Минск, 1879. С. 70).
  10. ^ Мицик Ю. Полковник Ілля Голота і битва під Загалем 1649 р. // На службі Кліо. — Київ, 2000. С. 176—189; Вітальд Бярнацкі. Паўстаньне Хмяльніцкага: Ваенныя дзеяньні ў Літве ў 1648—1649 гг. // ARCHE. 1 — 2. 2008. С. 125—130
  11. ^ Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675 – 1676). – С.-Петербург, 1882. Стб. 831
  12. ^ НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144
  13. ^ Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku / J. Wolff — Warszawa, 1895. S. 527—530
  14. ^ НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151
  15. ^ Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148
  16. ^ НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 28адв., 29
  17. ^ Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182
  18. ^ Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурноевзаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 72
  19. ^ НГАБ. Ф. 136. Воп.13. Спр. 501. А. 517
  20. ^ НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 506. А. 345
  21. ^ НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 321
  22. ^ Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 9. Ч. 4. Минская губерния. — СПб.: Тип. Деп. Ген. штаба, 1848. С. 5, 7
  23. ^ Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. — Санкт-Петербург, 1864. С. 299
  24. ^ Очерк работ Западной эскпедиции по осушению болот (1873-1898). / Составлен ген.-лейт. И. И. Жилинским. — С.-Петербург, 1899
  25. ^ Минские епархиальные ведомости. – Минск, 1876. № 10. С. 456
  26. ^ Описание. С. 70 — 72
  27. ^ Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 66
  28. ^ Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85
  29. ^ Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19
  30. ^ Пичуков В. П., Старовойтов М. И. Гомельщина многонациональная (20-30-е годы ХХ века). Выпуск І. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 1999. С. 213
  31. ^ «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района». Гомельской области. Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290(рас.)
  32. ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 2. Кн. 2. — Менск, 2005.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]