Аршанскі павет

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Аршанскі павет
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720).jpg
Агульныя зьвесткі
Краіна Вялікае Княства Літоўскае
Статус павет[d]
Адміністрацыйны цэнтар Ворша
Старосты Старосты аршанскія
Насельніцтва гл. Дэмаграфія
Час існаваньня XVI ст. — 1793
Месцазнаходжаньне Аршанскага павету
Аршанскі павет на мапе
Commons-logo.svg   Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы

Арша́нскі паве́т — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Віцебскага ваяводзтва Вялікага Княства Літоўскага. Сталіца — места Ворша.

Сымболіка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Харугва павету была аднолькавай зь Віцебскай — зялёнага колеру з выявай Пагоні ў цэнтры[1].

Мескія гербы атрымалі Барысаў, Бобр, Бялынічы, Ворша, МагілёўПагоняй), Чавусы, Чэрыкаў, Шклоў.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1392 годзе ўтварылася Аршанскае (Роскае) намесьніцтва. У пачатку XVI ст. датычна намесьніцтва пачалі ўжывацца найменьні «павет» або «староства»[2].

З утварэньнем Віцебскага ваяводзтва ў 1508 годзе тэрыторыя Аршанскага павету ўвайшла ў ягоны склад. Па падзеньні Смаленску павет прыняў асноўны ўдар ваеннай агрэсіі Маскоўскай дзяржавы. У 1508—1564 гадоў захопнікі 6 разоў бралі штурмам і спусташалі Воршу і ваколіцы, тройчы даходзілі да Друцку, двойчы — да Шклова і Копысі. 8 верасьня 1514 году на рацэ Крапіўне адбылася адна з найбольшых бітваў на тэрыторыі Эўропы ў пачатку XVI ст.

Касьцёл і цэрквы ў Дуброўне

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў памеры павету значна павялічыліся. У 1662 годзе ў ягоны склад увайшло Барысаўскае староства. У пачатку XVII ст. найбольшым местам стаў Магілёў[2]. На 1669 год у межах павету дзейнічалі 17 касьцёлаў.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) значная частка павету разам з Воршай апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, павятовую адміністрацыю перавялі ў Халопенічы. У 1793 годзе ў выніку другога падзелу пад расейскую ўладу трапіла рэшта тэрыторыі павету.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Граніца Аршанскага павету і Смаленскага ваяводзтва, 1767 г.

Знаходзіўся на ўсходзе краіны, на поўначы межаваў з Полацкім ваяводзтвам і Віцебскім паветам Віцебскага ваяводзтва, на ўсходзе — з Амсьціслаўскім ваяводзтвам і Смаленскім паветам Смаленскага ваяводзтва, на поўдні — з Рэчыцкім паветам Менскага ваяводзтва, на захадзе — зь Менскім паветам Менскага ваяводзтва.

У склад Аршанскага павету ўваходзіла тэрыторыя Аршанскага гродавава, Бабінавіцкага, Барысаўскага, Вяляціцкага, Любавіцкага, Любашанскага, Магілёўскага, Сьвіслацкага старостваў і прылеглыя прыватнаўласьніцкія маёнткі (Чарэя, Баркулабаў, Буйнічы, Быхаў, Новы Быхаў, Цяцерын, Галоўчын, Княжыцы).

Панарама Быхава, XVII ст.

На тэрыторыі павету знаходзіліся месты і мястэчкі: Абольцы, Александрыя, Барань, Баркулабаў, Барысаў, Бобр, Буйнічы, Быхаў, Бялынічы, Ворша, Галоўчын, Гарадзец, Горкі, Дашкаўка, Друцак, Дудаковічы, Дуброўна, Клічаў, Княжыцы, Копысь, Коханаў, Красналукі, Красны Стаў, Круглае, Крупкі, Круча, Лошніца, Лукомаль, Любавічы, Ляды, Магілёў, Радча, Раманаў, Расасна, Смаляны, Старасельле, Талачын, Халопенічы, Цяцерын, Чавусы, Чарэя, Чэрыкаў, Шапялевічы, Шклоў.

Магдэбурскае права мелі Барысаў (1563), Бобр (1.12.1762), Бялынічы (4.10.1634), Ворша (13.12.1620), Горкі (1619), Копысь (XVI ст.), Магілёў (28.01.1577), Чавусы (11.08.1634), Чэрыкаў (1641), Шклоў (10.04.1762).

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Панарама Магілёва, XVIII ст.

У сярэдзіне XVII ст. Аршанскі павет налічваў 67 600 дымоў. Паводле сучасных падлікаў, да вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) колькасьць насельніцтва складала каля 540 тыс. чал., па вайне яно скарацілася да 145 тыс. чал.[3]

На 1775 год павет налічваў 8819 дымоў[4].

Ураднікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Старосты аршанскія

Павятовы соймік праходзіў у Воршы, тамака ж месьціліся падкаморскі, земскі і гродзкі суды. Аршанская шляхта абірала двух паслоў на Вальны сойм і двух дэпутатаў на Галоўны Трыбунал.

На Гарадзенскім сойме (12 студзеня 1793 году) дзеля павелічэньня колькасьці сэнатараў ад Вялікага Княства Літоўскага намінавалі кашталяна аршанскага шляхам павышэньня да кашталянскай годнасьці мясцовага павятовага маршалка, якім на той момант быў Мікалай Храпавіцкі. Ён атрымаў прывілей 26 кастрычніка 1793 году, але ўжо ў канцы восені таго ж году новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа Рэчы Паспалітай скасавала аршанскую кашталянію. У выніку, кашталян аршанскі захаваў свой тытул, але ўжо ня меў сэнатарскіх паўнамоцтваў.

Архітэктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Драўляная[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Разьвіцьцё рэгіянальнай архітэктуры Аршаншчыны выявілася ў вылучэньні зь віцебскай школы дойлідзтва асобнай аршанскай архітэктурнай школы. Яе адметасьцю было выкарыстаньне цэнтрычна-ярусных і купальна-вежавых кампазыцыяў цэркваў[5].

Мураваная[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У XVII ст. на тэрыторыі Аршанскага павету склалася самабытныя архітэктурная школа магілёўскага барока. Найбольш выразна традыцыі школы ўвасобіліся ў цэрквах, дзе крыжова-цэнтрычная кампазыцыя спалучалася з асымэтрычнай базылікальнай, а 2-вежавы галоўны фасад аздабляўся паярусна разьмешчанымі нішамі рознай формы. Дэкараваныя нішамі ярусныя франтоны выконвалі функцыю сымбалічных вынасных вулічных іканастасаў. У XVIII ст. магілёўскія майстры прынесьлі арыгінальны стыль зь земляў Вялікага Княства Літоўскага на Кіеўшчыну і левабярэжную Ўкраіну, дзе ён стаў асновай мазепінскага барока. У Расейскай імпэрыі архітэктар Барталямэа Растрэлі выкарыстаў матывы магілёўскага дэкору пры будаваньні Прачысьценскай саборнай царквы ў Смаленску. Многія помнікі магілёўскага барока страцілі аўтэнтычнае аблічча ў выніку перабудоваў XIX ст., што праводзіліся ўладамі Расейскай імпэрыі. Аднак большасьць зь іх зьнішчылі за савецкім часам. Адзіны захаваны помнік — царква Сьвятога Мікалая ў Магілёве.

У XVIII ст. на Аршаншчыне пашырылася будаваньне мураваных сакральных будынкаў у стылі віленскага барока.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Камінскі М., Насевіч В.. Аршанскі павет // ЭГБ. Т. 1. — Менск, 1993. С. 190.
  2. ^ а б Насевіч В.. Аршанскі павет // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 252.
  3. ^ Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Менск, 1995.
  4. ^ Jelski A. Powiat orszański // Słownik geograficzny... T. V. — Warszawa, 1894. S. 342.
  5. ^ Лакотка А. Драўлянае сакральна-манументальнае дойлідства Беларусі. — Менск: Беларусь, 2003.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]