Аўкштота

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Аўкштота паказана чырвоным колерам.

Аўкшто́та, часам Аўкшта́йція (лет. Aukštaitija) — сучасны этнаграфічны рэгіён Летувы, які знаходзіцца ў Цэнтральналетувіскай нізіне, у басэйне Вяльлі. Афіцыйна лічыцца гістарычным цэнтрам Летувіскай дзяржавы, а сталіцай рэгіёну — Панявеж. Паводле летувіскіх мовазнаўцаў, на гэтай тэрыторыі ўжываецца адна зь дзьвюх дыялектных групаў летувіскай мовы — аўкштайцкая.

Аўкштота — асобная зямля, якая ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой[1]. Знаходзілася на поўнач ад ракі Вяльлі, паабапал ракі Сьвятой. Ахоплівала Вількамір, Уцяну, Таўрагіны, Больнікі, Маляты, Дубінкі, Гедройцы, Немянчын, Кернаў, Шашолы, Пабойск, Рогава, Кейданы, Шаты, Жэймы, Кульву, Ворлаву і Коўну[2].

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Атрымала сваю назву ад мясцовых насельнікаў балцкага паходжаньня або, паводле вялікага князя Вітаўта, яе так называлі жамойты[2].

Назва тлумачыцца разьмяшчэньнеам на ўзвышшы адносна Жамойці — ад летувіскага слова aukštas, якое азначае 'высокі'.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аўкштота знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы Летувы. Асноўнымі гарадамі Аўкштоты зьяўляюцца:

Па ўсім рэгіёне багата азёраў, асабліва ва ўсходняй частцы.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З пачатку ХІІІ ст. да сярэдзіны гэтага ж стагодзьдзя поўдзень Аўкштоты складаў г.зв. Літоўскую зямлю, беспасярэднія ўладаньні «старэйшых» літоўскіх князёў; у першай палове гэтага ж стагодзьдзя поўнач рэгіёну складалі княствы, залежныя ад «старэйшых» князёў (напрыклад, паўночны захад — княствы Дзяволтва, Упіта, Нальшаны і г.д.) і пазьней гвалтоўна падпарадкаваныя вялікім князем літоўскім Міндоўгам.

2 кастрычніка 1323 году вялікі князь Гедзімін аформіў мірнае пагадненьне з магістрам Лівонскага ордэну, з рыскім арцыбіскупствам і месьцічамі Рыгі, а таксама з намесьнікам караля Даніі ў Эстоніі. У пагадненьні Гедзімін выступаў як «кароль Літвы», пры гэтым у ім адзначаліся памежныя «мірныя зоны», да якіх залічвалася Жамойць і Аўкштота, Пскоўская зямля ды іншыя «землі русаў», падпарадкаваныя Гедзіміну[3]. З гэтага пагадненьня вынікае, што Аўкштота не атаясамлівалася з уласна Літвой і была адной зь «мірных зонаў», прылеглых да межаў Лівонскага ордэну[1].

Зь сярэдзіны XIV стагодзьдзя Аўкштота была ў складзе заходняй часткі Вялікага Княства Літоўскага, якой кіраваў Кейстут, па ягонай сьмерці ў рэгіёне разгортваюцца дзеяньні міжусобнае вайны Вітаўта і Ягайлы[4]. У 1413 годзе ў ВКЛ утварыліся Віленскае і Троцкае ваяводзтвы — у склад першага трапіла ўсходняя і цэнтральная Аўкштота, апошняга — невялікія заходнія часткі пры мяжы з Жамойцю. Пры гэтым ніводны зь вялікіх князёў літоўскіх ніколі не тытуляваўся «князем Аўкштоты»[1].

У канцы ХІХ ст., па ўзьнікненьні летувіскага нацыяналістычнага руху, Аўкштоту, разам з Жамойцю, абвясьцілі цэнтрам, вакол якога ўзьнікла ВКЛ, нягледзячы на адсутнасьць хоць-якіх довадаў.

Мова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Герб Аўкштоты.
Сьцяг Аўкштоты.

Мясцовыя жыхары размаўляюць на аўкштайцкіх дыялектах летувіскай мовы. Згодна з новымі дасьледаваньнямі летувіская мова дзеліцца ня толькі на жамойцкі і аўкштайцкі дыялекты, але і на яшчэ два субдыялекты — судоўскі і дзукійскі, якія разам утвараюць аўкштайцкую дыялектную групу. Да аўкштайцкіх дыялектаў належаць гаворкі, на якіх заснаваная літаратурная летувіская мова — гаворкі захаду Аўкштоты, у навакольлях Коўны.

Сымбалі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасныя сымбалі Аўкштоты (сьцяг і герб), былі афіцыйна зацьверджаныя ў сакавіку 2007 году.

Традыцыйны строй[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Традыцыйны строй Аўкштоты лічыцца найбольш архаічным. Невялікія адрозьненьні ўласьцівыя строям заходняй і ўсходняй Аўкштоты. Ва ўсходняй Аўкштоце традыцыйны строй насіўся даўжэй за заходнюю, што тлумачыцца большай колькасьцю гарадоў у заходняй частцы й хуткай заменай сялянскай моды на гарадзкую ў канцы ХІХ ст.

Жаночы строй[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адметная рыса жаночага традыцыйнага строю Аўкштоты — пераважнае выкарыстаньне белага колеру ў адзеньні. Жаночы строй складаўся з доўгай белай ільняной кашулі, некалькіх спадніц, белага фартуху з геамэтрычным арнамэнтам чырвонай ніткай уздоўж яго нізу, гарсэту, доўгага поясу, шыйных упрыгожваньняў, галаўнога ўбору й скуранога абутку. Узімку насілі шарсьцяныя ўкарочаныя ці доўгія паліто.

Белыя кашулі часьцей за ўсё ўпрыгожвалі простай геамэтрычнай вышыўкай чырвонай ніткай на манжэтах. Спадніцы былі ў клетку й фармаваліся з спалучэньня чатырох асноўных колераў: чырвонага, зялёнага, жоўтага й чорнага. Апраналася ня менш за 2 спадніцы, а самая прыгожая апраналася паверх астатніх. Гарсэты дзяліліся на два віды: першы, які ад таліі пачынаў зьбірацца ў складкі, і другі, які быў прамы. Жанчыны Аўкштоты насілі пераважна каралавыя, бурштынавыя ці шкляныя шыйныя ўпрыгожваньні. Асноўнымі сярод галаўных убораў былі наміткі, якія насіліся толькі замужнімі жанчынамі й павязваліся вельмі своеасаблівым чынам, прыкрываючы скулы й шыю, а таксама кароны й чапцы, часта ўпрыгожаныя кветкамі (маладыя дзяўчыны).

Мужчынскі строй[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мужчынскі строй складаўся з доўгіх вузкіх часьцей даматканых, шарсьцяных ці паўшарсьцяных нагавіцаў натуральных ці цёмных колераў, белай кашулі, камізэлькі, шэйнай хусткі, лямцавага паліто пераважна шэрага ці карычневага колеру, радзей чорнага ці цёмна-сіняга, плеценага ці зьвітанага поясу яркіх колераў, фэтравага капелюша й скураных ботаў, якія падвязваліся тонкімі паяскамі[5].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]