Бярэзань

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Бярэзань
трансьліт. Biarezań
Сядзіба Патоцкіх (рэканструкцыя)
Сядзіба Патоцкіх (рэканструкцыя)
Coat of Arms of Biarezań.png Flag of Bierazań.png
Герб Бярэзані Сьцяг Бярэзані
Першыя згадкі: 1501
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Бярэзінскі
Насельніцтва: 11 698 чал. (2017)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1715
Паштовы індэкс: 223310
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 53°50′ пн. ш. 28°59′ у. д. / 53.833° пн. ш. 28.983° у. д. / 53.833; 28.983Каардынаты: 53°50′ пн. ш. 28°59′ у. д. / 53.833° пн. ш. 28.983° у. д. / 53.833; 28.983
Бярэзань на мапе Беларусі ±
Бярэзань
Бярэзань
Бярэзань
Бярэзань
Бярэзань
Бярэзань
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Бярэ́зань — места ў Беларусі, на рацэ Бярэзіне. Адміністрацыйны цэнтар Бярэзінскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2017 год — 11 698 чалавек[1]. Знаходзіцца за 101 км ад Менску, на аўтамабільнай дарозе Менск — Магілёў. Рачная прыстань.

Бярэзань Любашанская — даўняе мястэчка гістарычнай Меншчыны. Да нашага часу тут захавалася сядзіба Патоцкіх у стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX ст.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапонім «Бярэзань» утварыўся ад назвы ракі Бярэзіны[2].

Традыцыйная гістарычная назва паселішча — Бярэзань[3]. Таксама сустракаецца варыянт «Беразынь»[4] (Карусь Каганец). Цяперашняе афіцыйная форма «Беразіно» зьяўляецца перакручваньнем традыцыйнай назвы, відаць, на манер расейскай вёскі Барадзіно (Маскоўская вобласьць), таксама вядомай падзеямі вайны 1812 году[5]. Доктар філялягічных навук, прафэсар Ф. Янкоўскі паказвае на тое, што мясцовыя жыхары здаўна звалі паселішча няйнакш як Бярэзань[6][7].

У ранейшыя часы, каб пазьбегнуць блытаніны з аднайменным мястэчкам у Харэцкай воласьці (Бярэзань Горная), мела назву Бярэзань Любашанская, Бярэзань Ігуменская[8] або Бярэзань Дольная.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўпамін пра Бярэзань як мястэчка Любашанскага староства Віленскага ваяводзтва датуецца 7 чэрвеня 1501 году. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва[9].

У сярэдзіне XVI ст. Бярэзань знаходзілася ў валоданьні Сапегаў. Адзін з прадстаўнікоў роду Казімер Леў Сапега, на той час маршалак дворны, 24 верасьня 1641 году заснаваў тут драўляны касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (будаваньне вялося да 1644 году)[10]. За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе мястэчка на пэўны час трапіла пад маскоўскую акупацыю.

У 1668 годзе кароль і вялікі князь Ян Казімер надаў Бярэзані прывілей на штотыднёвы торг і штогадовыя кірмашы. З 1671 году маёнткам валодалі Тышкевічы. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) 16—17 ліпеня 1708 году каля мястэчка праз раку Бярэзіна перапраўляўся з сваімі войскамі кароль Швэцыі Карл XII.

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Бярэзань апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Ігуменскім павеце. Маёнтак перайшоў да Патоцкіх. У вайну 1812 году мястэчка і яе ваколіцы сталі арэнай баявых дзеяньняў.

У 1-й палове XIX ст. у Бярэзані працавала суконная мануфактура. На 1858 год тут было 459 будынкаў, на 1892 год працавалі бровар, канатная фабрыка, млын. Купцы зь Бярэзані гандлявалі дрэвам, пянькой, прадуктамі з смалы. Паводле зьвестак перапісу 1897 году, існавалі народная вучэльня, школа, аптэка, паштова-тэлеграфная кантора. У лютым — сьнежні 1918 году мястэчка займалі нямецкія войскі, з жніўня да ліпеня 1920 году — польскія.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Бярэзань абвяшчадася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі, а з 1919 году яна ўвайшла ў склад БССР. 17 ліпеня 1924 году мястэчка стала цэнтрам раёну (з 25 сьнежня 1962 да 6 студзеня 1965 году ў Чэрвеньскім раёне) Барысаўскай, з 9 чэрвеня 1927 году — Менскай акругі. Ад студзеня 1938 году Бярэзань уваходзіла ў склад Магілёўскай, з 20 верасьня 1944 году — Менскай вобласьці. 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 3 ліпеня 1941 да 3 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

7 сакавіка 1968 году Бярэзань атрымала статус места. 22 лістапада 2007 году адбылося зацьверджаньне мескіх гербу і сьцяга.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1858 год — 1086 чал.; 1880 год — 3181 чал.; 1897 год — 4987 чал.
  • XX стагодзьдзе: 1930 год — 2968 чал.[11]; 1939 год — 4,8 тыс. чал.[12]; 1968 год — 6,4 тыс. чал.[13]; 1970 год — 6,9 тыс. чал.; 1989 год — 12,7 тыс. чал.[12]; 1995 год — 13,3 тыс. чал.[14]
  • XXI стагодзьдзе: 2006 год — 12,9 тыс. чал.; 2007 год — 12,8 тыс. чал.; 2009 год — 12 020 чал.[15]; 2014 год — 11 907 чал.[15]; 2016 год — 11 832 чал.[16]; 2017 год — 11 698 чал.[1]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Бярэзані працуюць 3 сярэднія і музычная школы.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць дом культуры, кінатэатар, 2 бібліятэкі.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва
Інтэрнацыянальная вуліца Папоўшчына вуліца
Кастрычніцкая вуліца Ігуменская вуліца
Лясных вуліца Школьная вуліца
Менская вуліца Менская вуліца
Набярэжная вуліца Палацавая вуліца
Піянэрская вуліца Паложынская вуліца
Савецкая вуліца Пракошынская вуліца
Чырвонарамейская вуліца Салдацкая вуліца[17]

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай, паліўнай, лёгкай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Брукаванка да сядзібы Патоцкіх

Спыніцца можна ў гасьцініцы «Беразіно»[18].

Славутасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Вінакурня (ХІХ)
  • Могілкі юдэйскія
  • Сядзіба Патоцкіх (XIX ст.)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1802)
  • Сынагога (ХІХ ст.)
  • Царква (ХІХ ст.)

Асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 26.
  3. ^ Вячорка В. (19.03.2016) "Бабёнка – это я понимаю!". Як русіфікавалі тапонімы.. Радыё СвабодаПраверана 23 чэрвеня 2017 г.
  4. ^ Каганец К. Творы / Уклад., прадм. і камент. С. Александровіча. — Мн.: Маст. літ., 1979. — С. 260. — 264 с. — 5000 ас.
  5. ^ Вольга Іскрык, Зьміцер Саўка. (16.01.2011) Сапраўдныя назвы беларускіх гарадоў. Белсат ТВПраверана 9 чэрвеня 2011 г.
  6. ^ Скарачэнні геаграфічных назваў (вёсак, мястэчкаў і г. д.) // Янкоўскі Ф. Беларуская фразеалогія. Фразеалагізмы, іх значэнне, ужыванне / Рэдактары М. Яўневіч, А. Баханькоў. — Менск: «Вышэйш. школа», 1968.
  7. ^ Шур В. Беларускія ўласныя імёны: Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. — Менск: «Мастацкая літаратура», 1998. С. 170.
  8. ^ Słownik geograficzny... T. I. — Warszawa, 1880. S. 144.
  9. ^ ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 312.
  10. ^ ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 313.
  11. ^ Насевіч В. Беразіно // ЭГБ. Т. 2. — Менск, 1994. С. 16.
  12. ^ а б Насевіч В. Беразіно // ЭГБ. Т. 2. — Менск, 1994. С. 17.
  13. ^ Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  14. ^ БЭ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 105.
  15. ^ а б Численность населения на 1 января 2014 года и среднегодовая численность населения за 2013 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  16. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  17. ^ Татаринов Ю. Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Минщина. — Минск, 2008.
  18. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Бярэзаньсховішча мультымэдыйных матэрыялаў