Крупкі

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Крупкі
трансьліт. Krupki
Сядзіба Сьвяцкіх
Сядзіба Сьвяцкіх
Coat of Arms of Krupki, Belarus.png Flag of Krupki, Belarus.PNG
Герб Крупак Сьцяг Крупак


Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Крупскі
Плошча: 276,51 км²
Насельніцтва: 8650 чал. (2018)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1796
Паштовы індэкс: 222010
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 54°19′19″ пн. ш. 29°8′17″ у. д. / 54.32194° пн. ш. 29.13806° у. д. / 54.32194; 29.13806Каардынаты: 54°19′19″ пн. ш. 29°8′17″ у. д. / 54.32194° пн. ш. 29.13806° у. д. / 54.32194; 29.13806
Крупкі на мапе Беларусі ±
Крупкі
Крупкі
Крупкі
Крупкі
Крупкі
Крупкі
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Кру́пкіместа ў Беларусі, на рацэ Бабры. Адміністрацыйны цэнтар Крупскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 8650 чалавек[1]. Знаходзіцца за 121 км на паўночны ўсход ад Менску, за 6 км ад чыгуначнай станцыі Крупкі (лінія МенскВорша); на аўтамабільнай дарозе МенскМасква.

Крупкі — даўняе мястэчка гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства. Да нашага часу тут захавалася сядзіба Сьвяцкіх у стылі мадэрну, помнік архітэктуры пачатку XX ст.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Існуе некалькі вэрсіяў, але навуковай можна лічыць адну — тапонім «Крупкі»[2] мае водна-рачное паходжаньне: паселішча ўзьнікла ў міжрэччы рачулкі Крупка, што ўпадае ў раку Бобр. Таксама існуе народнае паданьне: згодна зь ім Крупкі ўтварыліся на месцы падвор’я сквапнага бацюшкі, якому не атрымалася падмануць свайго работніка (пазьней людзі жартавалі зь яго «а, гэта той, што крупак набаўляў»)[3].

У гістарычных крыніцах паселішча ўпамінаецца пад назвай Крупка.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Крупак

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Імаверна, Крупкі ўзьніклі ў сярэдзіне XVI ст. на землях маёнтку Шыйкі. Паселішча ўваходзіла ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва і знаходзілася ў валоданьні Сангушкаў[4].

У 1613 годзе на мапе Вялікага Княства Літоўскага Тамаша Макоўскага Крупкі значацца як мястэчка[5]. У 1627 годзе ўладальнік мястэчка Сымон Самуэль Сангушка перадаў яго сваёй жонцы Алене Корвін-Гасеўскай, у гэты час тут было 26 дымоў. На 1667 год колькасьць дымоў узрасла да 60, існаваў млын[6].

У XVIII ст. Крупкі сталі цэнтрам графства[6]. На 1790 год тут было 82 дымы[6].

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Крупкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Сеньненскім павеце Магілёўскай губэрні. У канцы XVIII ст. мёнтак перайшоў у валоданьне Сьвяцкіх[7]. У 1859 годзе тут працавала мукамольная мануфактура.

На 1880 год у Крупках існавалі два млыны, на якіх выраблялася «найдалікатнейшая мука пшонная, што пад назвай Крупецкай альбо Крупчаткі развозілася да найгалоўнейшых местаў»[8]. У 1896 годзе Караль Сьвяцкі заснаваў фабрыку запалкавай саломкі. На прадпрыемстве працавала больш за 50 чалавек, вялікую частку прадукцыі вывозілі ў Амэрыку. На 1897 год у мястэчку налічвалася 186 двароў, працавалі гарбарны і маслабойны заводы, пошта і тэлефоннае аддзяленьне, царкоўнапрыходзкая школа, царква, сынагога, 4 юдэйскія малітоўныя дамы, 24 крамы, карчма, заезны двор, гуртовы вінны магазын; штогод праходзілі кірмашы 29 жніўня і 9 сьнежня. У 1900 годзе ў Крупках адкрылася лесапільня. На 1910 год у мястэчку было 190 будынкаў. У Першую сусьветную вайну з 26 лютага да 21 лістапада 1918 году мястэчка займалі нямецкія войскі.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Крупкі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, у Барысаўскі павет («падраён») Менскага раёну[9]. У 1924 годзе Крупкі сталі цэнтрам раёну (з 1938 году ў Менскай вобласьці). 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу. У Другую сусьветную вайну з 1 ліпеня 1941 да 28 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 1991 годзе Крупкі атрымалі статус места. У 1999 годзе афіцыйна зацьвердзілі мескі герб.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1861 год — 701 чал.; 1897 год — 1523 чал.
  • XX стагодзьдзе: 1910 год — 1809 чал.; 1926 год — 2097 чал.; 1939 год — 3455 чал.; 1977 год — 5,5 тыс. чал.[12]; 1997 год — 8,9 тыс. чал.[13]; 1998 год — 8,7 тыс. чал.[14]
  • XXI стагодзьдзе: 2004 год — 8,3 тыс. чал.; 2006 год — 8 тыс. чал.; 2009 год — 8675 чал.[15] (перапіс); 2010 год — 8,6 тыс. чал. [16]; 2016 год — 8630 чал.[17]; 2017 год — 8680 чал.[18]; 2018 год — 8650 чал.[1]

Рэлігія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Крупках дзейнічаюць царква Сьвятога Мікалай і касьцёл Сьвятога Язэпа з парафіяльным цэнтрам.

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Крупках працуюць гімназія, сярэднія і музычная школы.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычные абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва
Інтэрнацыянальная вуліца (з 15.05.1925 г.) Шырневіцкая вуліца
Камсамольская вуліца (з 15.05.1925 г.) Лазьневая вуліца
Леніна вуліца (з 15.05.1925 г.) Барысаўская вуліца
Савецкая вуліца (з 15.05.1925 г.) Паштовая вуліца[19]

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, харчовай, лёгкай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічае Крупскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Крупчанка»[20].

Славутасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Крупках пастаўлены бюст касманаўта Ўладзімера Кавалёнка, які нарадзіўся ў сяле Белым Крупскага раёну.

  • Сядзіба Сьвяцкіх (пачатак XX ст.)
  • Сынагога (канец ХІХ ст.)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Царква (ХІХ ст.)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя. — Вільня—Менск, 2005. С. 23.
  3. ^ Памяць. Яны праславілі Крупшчыну / уклад. Дз. М. Хромчанка. — Менск: Пэйпико, 2008. С. 28.
  4. ^ Насевіч В. Крупка // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 147.
  5. ^ Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Крупскага раёна / Склад. і навук. рэд. Дз. М. Хромчанка; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.), Дз. Дз. Карань і інш. — Мн.: БелЭн, 1999.
  6. ^ а б в Насевіч В. Крупка // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 148.
  7. ^ Chmara A. Krupka // Słownik geograficzny... T. IV. — Warszawa, 1893. S. 731.
  8. ^ Słownik geograficzny... T. I. — Warszawa, 1880. S. 258.
  9. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  10. ^ Шашок І. Вуліца імя Леніна // Малое Палесьсе. Гісторыка-краязнаўчы літаратурна-мастацкі альманах Друцка-Бярэзінскага Краю. — Крупкі, 2010. С. 192.
  11. ^ Малое Палесьсе. Гісторыка-краязнаўчы літаратурна-мастацкі альманах Друцка-Бярэзінскага Краю. — Крупкі, 2012. С. 116.
  12. ^ ЭГБ. Т. 4. — Менск, 1997. С. 265.
  13. ^ ЭГБ. Т. 4. — Менск, 1997. С. 264.
  14. ^ БЭ. Т. 8. — Менск, 1999. С. 487.
  15. ^ Перепись населения — 2009. Минская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  16. ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 8. Кн. 2. — Менск, 2011. С. 337.
  17. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  18. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  19. ^ Барадаўка М. 17 ліпеня – дзень утварэння Крупскага раёна // Крупскі веснік, 17 ліпеня 2018 г.
  20. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Крупкісховішча мультымэдыйных матэрыялаў