Берасьце

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Берасьце
трансьліт. Bieraście[a]
Віды Берасьця
Віды Берасьця
Coat of Arms of Brest, Belarus.svg Berastre stiag.svg
Герб Берасьця Сьцяг Берасьця
Першыя згадкі: 1019 (1017)
Магдэбурскае права: 15 жніўня 1390
Былыя назвы: Берасьце Літоўскае (Брэст-Літоўск), Берасьце над Бугам (Брэст-над-Бугам)
Мясцовая назва: Бэрысьть[1], Берэсьць[2], Бэрэсць[2], Бэрэсть[2]
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Берасьцейская
Раён: Берасьцейскі
Старшыня гарвыканкаму: Аляксандар Рагачук[3]
Плошча: 145,2663 км² [4]
Вышыня: 141 м н. у. м.
Насельніцтва (2018)
колькасьць: 347 576 чал.[5]
шчыльнасьць: 2392,68 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 16 2
Паштовыя індэксы: 224xxx
Нумарны знак: 1
Геаграфічныя каардынаты: 52°5′ пн. ш. 23°42′ у. д. / 52.083° пн. ш. 23.7° у. д. / 52.083; 23.7Каардынаты: 52°5′ пн. ш. 23°42′ у. д. / 52.083° пн. ш. 23.7° у. д. / 52.083; 23.7
Берасьце на мапе Беларусі ±
Берасьце
Берасьце
Берасьце
Берасьце
Берасьце
Берасьце
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
city-brest.gov.by

Бе́расьце — места ў Беларусі, на рацэ Бугу пры ўтоку ў яго ракі Мухаўца. Адміністрацыйны цэнтар Берасьцейскай вобласьці і Берасьцейскага раёну. Плошча 145,27 км². Насельніцтва на 2018 год — 347 576 чалавек[5]. Знаходзіцца за 349 км ад Менску. Вузел аўтамабільных і чыгуначных кірункаў на Варшаву, Менск, Лунінец, Ковель, Беласток. Канцавы порт на Дняпроўска-Бужанскім канале. Аэрапорт.

Берасьце — старажытнае места, якое атрымала Магдэбурскае права другім у Вялікім Княстве Літоўскім (пасьля Вільні), цэнтар гістарычнага рэгіёну. Месца правядзеньня нарады дзеля падрыхтоўкі да пераможнай Грунвальдзкай бітвы. У 1553 годзе староста берасьцейскі Мікалай Радзівіл «Чорны» заснаваў тут першую на тэрыторыі сучаснай Беларусі друкарню. У 1596 годзе ў катэдральнай царкве Сьвятога Мікалая праваслаўныя Рэчы Паспалітай аднавілі еднасьць з каталікамі. Пры будаваньні крэпасьці ў 1-й палове XIX ст. улады Расейскай імпэрыі зьнішчылі архітэктурны ансамбль гістарычнага цэнтру (старажытны замак, 10 сакральных будынкаў, мураваны комплекс Рынку з ратушай і палац князёў Чартарыйскіх[6], помнікі архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага XVI—XVIII стагодзьдзяў), а само места перанесьлі на ўсход. Да нашага часу захаваліся толькі руіны комплексу кляштару бэрнардынак з касьцёлам Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі ў стылі віленскага барока, помнік архітэктуры XVIII ст., які патрабуе неадкладнай кансэрвацыі і рэстаўрацыі, а таксама падмуркі калегіюму езуітаў і базылянскай царквы Сьвятых Пятра і Паўла. За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1918 годзе тут склалі мірную дамову, згодна зь якой бальшавікі перадалі Нямеччыне практычна ўсю тэрыторыю сучаснай Беларусі. За часамі Другой сусьветнай вайны ў Берасьцейскай крэпасьці абараняліся сьпярша польскія, потым савецкія войскі. Адзінае места Беларусі, якое ў 1939 годзе сьпярша захапілі войскі Трэцяга Райху, аднак згодна з пактам Молатава — Рыбэнтропа ўрачыста перадалі СССР, вынікам чаго стаў супольны нацысцка-савецкі вайсковы парад.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Традыцыйная гістарычная назва места — Берасьце[7][8]. Тапонім утварыўся ад паняцьця «бе́раст», «бе́расьць» (від вязу)[1]. Значэньне мае хутчэй за ўсё зборнае — бераставы гай[2]. На думку географа В. Жучкевіча, назва места таксама магла паходзіць ад слова «бяроста» — бярозавая кара[9].

Упершыню ўпамінаецца ў «Аповесьці мінулых гадоў» пад назваю Берестье — Бе́расьце (у некаторых выданьнях можна сустрэць варыянт «Бярэсьце»[10], аднак традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў адпавядае менавіта Бе́расьце[2]). Варыянты гістарычнага напісаньня назвы места: Берестье, Бересте, Бересть[2].

З утварэньнем Рэчы Паспалітай пачала выкарыстоўвацца назва Берасьце Літоўскае (польск. Brześć Litewski), каб пазьбегнуць блытаніны з польскім местам Бжэсьцем Куяўскім (польск. Brześć Kujawski)[11]. У лацінамоўных дакумэнтах назвы абодвух местаў перадаваліся як Brest, вытворны прыметнік — як Brestensis, радзей Brescensis, часам Brzestensis[2]. Старажытная лацінская форма, відаць, зьяўляецца вытворнай ад назвы польскага Бжэсьця (Берасьця). У сучаснай лацінскай мове, якая выкарыстоўваецца як богаслужбовая і навуковая мова Каталіцкае царквы, аднавілі поўнагалосную форму тапоніму: дакумэнты Берасьцейскай уніі выйшлі ў 1970 годзе пад назовам «Documenta Unionis Berestensis eiusque Auctorum (1590–1600)»[2]. На эўрапейскіх мапах XVII–XVIII стагодзьдзяў Берасьце пазначалася як Brizestije (Антвэрпэн, 1612), Breßia al Brie∫tz (Амстэрдам, 1632), Bres∫ia (Амстэрдам, 1661), Brzesc (Лёндан, 1799)[2].

Па падзелах Рэчы Паспалітай зьявілася расейская форма назвы места — Брестъ-Литовскъ, хоць даволі працяглы час паралельна ўжывалася форма Бржестъ. Адной з магчымых крыніцаў расейскай формы Брест разглядаюцца дакумэнты часоў вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667), у якіх датычна Берасьця пасьлядоўна ўжываецца назва Бресть жаночага роду[2].

Перад пачаткам Першай сусьветнай вайны жыхары места хадайнічалі перад Дзяржаўнай Думай Расейскай імпэрыі аб вяртаньні гістарычнай назвы Берестье (па-беларуску: Берасьце). У выдадзеным у Берасьці Я. Хмялеўскім даведніку «Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ» адзначаецца, што традыцыйная гістарычная назва захоўвалася ў мясцовых сялянаў: «Тамъ почти нельзя услышать Брестъ, а о составном названіи Брестъ-Литовскъ множество Полѣсскихъ крестьянъ даже не подозрѣваетъ»[12].

Па далучэньні да міжваеннай Польскай Рэспублікі ў 1921 годзе места атрымала назву Берасьце над Бугам (Brześć nad Bugiem), якая праіснавала да 1939 году. Тым часам у БССР да сярэдзіны 1930-х гадоў і ў беларускай дыяспары на Захадзе да сёньня ўжываюць спрадвечную назву — Берасьце[13]. Па далучэньні Заходняй Беларусі да СССР зь верасьня да 4 сьнежня 1939 году[14] места афіцыйна ў дакумэнтах называлася Брэст-Літоўск. У час акупацыі Берасьця Трэцім Райхам назва места ў нямецкамоўных дакумэнтах і шыльдах часьцей за ўсё пісалася як Brest-Litowsk.

Цяперашняя афіцыйная назва Брэст ня мае ў сабе кораню, ад якога пайшло першапачатнае імя места, і ў беларускай мове застаецца ізаляванай і чужароднай[13]. Паводле тлумачэньня філёлягаў, яна зьявілася праз памылковую трансьлітарацыю з польскай мовы праз пасярэдніцтва расейскай. Польскі варыянт назвы Brześć перанесьлі ў расейскую спачатку як Бржесть, што пазьней трансфармавалася ў Брест і ўжо па 1939 годзе ў сучасную афіцыйную беларускую назву Брэст[13][15]. Гэтую трансфармацую назвы ў расейскай мове зафіксавалі лічбы аб баявых дзеяньнях у ваколіцах места расейскага палкаводца А. Суворава і іншых расейскіх чыноўнікаў: спачатку пісалі Бржесць, Бржесть, пазьней Бржест і Брест.

Назвы на іншых мовах у розныя часы: польск. Brześć, Brześć Litewski, Brześć nad Bugiem; лац. Berestum, Bressicia; ід. בּריסק, іўр. ברסט ליטובסק; укр. Бе́рестя, Бе́ресть; рас. Бере́стье, Бе́ресть, Бре́ст-Лито́вск, Бре́ст, ням. Brest-Litowsk.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Меркаваны выгляд Берасьця ў ХІІ—ХІІІ стагодзьдзях

Раньняе Сярэднявечча[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паселішча на месцы сучаснага Берасьця існавала значна раней за першы вядомы ўпамін гораду ў пісьмовых крыніцах. Яно належала старажытнаму германскаму племені готаў. У III—IV стагодзьдзях насельніцтва беларускага Пабужжа ўтварала адзінства з носьбітамі вельбарскай культуры. На землі Пабужжа насельніцтва гэтай культуры пранікла каля 160—180-х гадоў і захоўвалася да 350—375 гадоў улучна. У 1960-я гады ў час будаўнічых працаў на тэрыторыі сучаснага Берасьця, на правым беразе Мухаўца, археолягі знайшлі некалькі могільнікаў вельбарскай культуры, якая атаясамляецца з гоцкімі плямёнамі. Найбольш поўна з гэтых гоцкіх могільнікаў дасьледавалі могільнік Берасьце-Трышын. Археоляг Ю. Кухарэнка выявіў і дасьледаваў тут 70 пахаваньняў[16]. У 2015 годзе ў Берасьці ў мікрараёне Кавалёве, пры будаваньні дарогі на вуліцы Луцкай, выпадкова выявілі яшчэ адзін грунтовы могільнік першай паловы першага тысячагодзьдзя нашай эры, які займаў плошчу каля 2 га. Паводле археоляга Аляксандра Башкова, які дасьледаваў 8 ацалелых пахаваньняў на плошчы 100 м2, гэты археалягічны помнік жалезнага веку мае шмат агульнага з помнікам вельбарской культуры Берасьцем-Трышынам[17].

Пазьней гэтая тэрыторыя стала месцам інтэнсіўных кантактаў славянскага і балцкага (яцьвягі) насельніцтва.

Першыя гістарычныя зьвесткі пра Берасьце зьмяшчаюцца ў «Аповесьці мінулых гадоў» і датуюцца 1019 (1017) годам. Старажытнае гарадзішча знаходзілася на невялікім мысе, які ўтварыўся на сутоцы Мухаўца з Бугам. Места ўзьнікла як гандлёвы цэнтар і фартэцыя. Ягонаму росту спрыяла вельмі зручнае геаграфічнае становішча на шляху паміж Усходам і Захадам.

У ХІ—ХІІІ стагодзьдзях Берасьце было ў валоданьні тураўскіх, кіеўскіх і ўладзімерска-валынскіх князёў. Адно зь нешматлікіх беларускіх местаў, якое захапілі і зьнішчылі войскі татара-манголаў.

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аблога Берасьця, 1657 год

У 1319 годзе за вялікім князем Гедымінам Берасьце далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. Па сьмерці вялікага князя Кейстута, местам авалодаў кароль польскі Ягайла. У 1380-я гады Вітаўт пры дапамозе тэўтонскіх рыцараў і наёмнікаў адбіў Берасьце ў Ягайлы. Рыцарамі камандаваў князь Ланкастэрскі — у будучым ангельскі кароль Генрык Чорны.

15 жніўня 1390 году Берасьце першым зь местаў сучаснай Беларусі атрымала Магдэбурскае права. Пазьней прывілеі неаднаразова пацьвярджаліся і пашыраліся вялікімі князямі, а з ХVІ ст. пачаў ужывацца мескі герб «у блакітным полі срэбны лук са стралой, накіраванай джалам угору»[18]. Паводле прывілею вялікага князя Ягайлы Берасьцю надавалася 60 ланаў (1500 га) ворнай зямлі, улучна зь вёскай Казловічамі. Пры вымярэньні места ўжылі тую ж сыстэму, што ў Памор’і[19].

Мікольская царква, у якой праваслаўныя аднавілі еднасьць з каталікамі

Берасьце мела вялікае геапалітычнае значэньне. Празь места праходзіў важны старажытны камунікацыйны і гандлёвы шлях з усходу на захад Эўропы (Via Regia — Каралеўская дарога) і адна зь яго дзьвюх частак з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад з Вільні ў Кракаў (Via Jagellonica — Ягелонскі шлях), якая атрымала назву Вялікая (Берасьцейская) дарога. Гэта стала адной з падставаў таго, што 8—9 сьнежня 1409 году ў Берасьці адбылася таемная нарада паміж каралём польскім Ягайлам і вялікім князем літоўскім Вітаўтам, на якой яны пастанавілі супольна выступіць супраць рыцараў Тэўтонскага ордэна. Сярод запрошаных на нарадзе прысутнічаў і кіпчацкі султан Саладзін (Джэлал ад-Дзін), які таксама абяцаў падтрымку. На нарадзе ў Берасьці ўладары разглядзелі і ўзгаднілі стратэгічна-тактычныя пытаньні будучай летняй кампаніі 1410 году. Вынікам Берасьцейскай нарады 1409 году і распрацаванага на ёй пляну стала перамога пад Грунвальдам (1410 год), у якой брала ўдзел і Берасьцейская харугва.

Аблога Берасьця, 1657 год

У 1413 годзе Берасьце стала цэнтрам староства ў складзе Троцкага ваяводзтва[20] і паводле прывілея належала да галоўных местаў Вялікага Княства Літоўскага. У 1500 годзе Берасьце разрабавалі крымскія татары. У 1507 годзе вялікі князь выдаў прывілей берасьцейскім жыдам[21]. З 1520 году Берасьце стала цэнтрам павету, а з 1555—1566 гадоў — ваяводзтва.

У ХVІ ст. Берасьце — адно з найбольшых местаў Вялікага Княства Літоўскага. У гэты час дасягаюць значнага росквіту рамесныя цэхі. У першай палове ХVІІ ст. у месьце існавала 16 рамесных цэхаў — ганчарскі, злотніцкі, гарбарскі, кавальскі і інш.

У 1553 годзе староста берасьцейскі Мікалай Радзівіл «Чорны» заснаваў тут кальвінскі збор і першую на тэрыторыі сучаснай Беларусі друкарню, якая ў 1563 годзе выдала Берасьцейскую, альбо Радзівілаўскую (кальвінскую) Біблію (на польскай мове). На той час гэта было адно з найлепшых, па-мастацку аздобленых друкаваных выданьняў у Вялікім Княстве Літоўскім і Каралеўстве Польскім. Агулам у Берасьцейскай друкарні было выдадзена каля 40 кніг.

У 1558 годзе ў Берасьце выдалі канцыянал «Песьні хвал боскіх» (друкар Ян Зарэмба), з чым зьвязваюць пачатак нотадрукаваньня на тэрыторыі сучаснай Беларусі[22]. У 1569 годзе ў месьце адкрылася першая аптэка[23].

1 сьнежня 1588 году канцлер Леў Сапега скончыў у Берасьці сваю працу над трэцяй рэдакцыяй Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 году, які завяршыў кадыфікацыю права ў дзяржаве. У прадмове-звароце да новаабранага караля і вялікага князя Жыгімонта Вазы і ўсіх станаў Вялікага Княства Літоўскага стаіць уласнаручны подпіс канцлера з дакладна пазначанымі месцам і датай зьяўленьня дакумэнту: «Писан у Берестью лета от нароженья сына Божьего 1588 месяца декабря, 1 дня»[24]. Падрыхтаваны Л. Сапегам і зацьверджаны каралём Статут 1588 году юрыдычна замацаваў фактычную адасобленасьць Вялікага Княства Літоўскага ад Каралеўства Польскага ў рамках хаўруснай дзяржавы Рэчы Паспалітай, нягледзячы на супраціў гэтаму палякаў па падпісаньні акту Люблінскай уніі. Гэты Статут дзейнічаў да 1840 году.

Кляштар бэрнардынак на Замухавеччы, XVII ст.

У 1591 годзе з ініцыятывы кашталяна берасьцейскага Адама Пацея (пазьней — біскупа і ўніяцкага Кіеўскага мітрапаліта) пры катэдральнай царкве Сьвятога Мікалая ўтварылася брацтва, пры якім існавала школа, дзе выкладаньне вялося на беларускай мове. У 1592—1595 гадох у ёй працаваў настаўнікам выдатны пэдагог і царкоўны дзяяч, гуманіст-асьветнік Лаўрэнці Зізаній.

8 кастрычніка паводле старога стылю (18 — паводле новага стылю, на які перайшла Рэч Паспалітая) 1596 году на царкоўным саборы, што праходзіў у катэдральнай царкве Сьвятога Мікалая, адбылося абвяшчэньне Берасьцейскай уніі, у выніку якой Праваслаўная Царква на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (Кіеўская мітраполія) аднавіла еднасьць з Апостальскім Пасадам у Рыме. Адным з галоўных яе ініцыятараў быў колішні кашталян берасьцейскага замку, а потым біскуп уладзімерскі і берасьцейскі Іпаці Пацей — выдатны грамадзкі і рэлігійны дзяяч, багаслоў і пісьменьнік-палеміст. Дзеля падтрымкі і пашырэньня ідэяў Уніі ў Берасьце з Папскай Грэцкай калегіі ў Рыме быў запрошаны знакаміты ў той час багаслоў грэк Пётар Аркудзі.

Панарама Пясецкай вуліцы, 1823 год

У ХІV—ХVIII стагодзьдзях у Берасьці існавалі касьцёлы і кляштары аўгустынаў, бэрнардынаў, брыгітак, дамініканаў, трынітарыяў, цэрквы і манастыры. Ад 1615 году ў Берасьці зьявілася езуіцкая місія, пры якой з 1633 году дзейнічаў езуіцкі калегіюм. У |ХVІІ ст. у калегіюме навучаўся, а потым быў намесьнікам рэктара філёзаф Казімер Лышчынскі, які за свой недапісаны трактат «Аб неіснаваньні Бога» (у другой, недапісанай частцы якога меў зьняпраўдзіць свае папярэднія тэзы) быў пакараны сьмерцю і спалены ў 1689 годзе на пляцы Старога Места ў Варшаве.

У 1648 годзе Берасьце разбурылі казакі Б. Хмяльніцкага[25], у гэты ж час адбыліся паўстаньні месьцічаў. У 1653 годзе ў Берасьці засядаў Сойм Рэчы Паспалітай. За часамі Паўночнай вайны ў 1657 годзе места захапілі і спалілі швэды. 13 студзеня 1660 году Берасьцем авалодалі маскоўскія войскі пад камандаю Хаванскага, якія выразалі ў захопленым замку каля 1,7 тыс. чал.[26], а само места цалкам зьнішчылі[27]. У 1661 годзе Берасьце вызвалілі войскі Вялікага Княства Літоўскага. У 1665—1666 гадох у месьце працавала мынца, якая за год выпусьціла медных шэлегаў (гэтак званых барацінак) на суму больш чым 2,5 мільёну злотых.

Берасьце зьведала значныя спусташэньні ў часы Вялікай Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў, зруйнаванае места вызвалілі на чатыры гады амаль ад усіх дзяржаўных павіннасьцяў. З ХVIII ст. існавала асобная Берасьцейская грэка-каталіцкая япархія, а ў 1726 годзе ўтварылася Берасьцейская рымска-каталіцкая дыяцэзія[25]. У эканамічных адносінах места было галоўным рачным портам на Бугу, а ў канцы ХVIII ст. падскарбі А. Тызэнгаўз заснаваў тут суконную мануфактуру.

У 1792 годзе Берасьце на некаторы час стала апорным пунктам Таргавіцкай канфэдэрацыі. За часамі паўстаньня 1794 году расейскія акупацыяйныя войскі на чале з А. Суворавым разьбілі аддзелы паўстанцаў пад камандай Ю. Серакоўскага і захапілі места.

Выгляд цэнтру Берасьця ў XVII ст. (фрагмэнт гравюры Э. Дальбэрга) Умоўныя пазначэньні: A. Castellum — Замак; B. Templum Iesuilarum — Касьцёл езуітаў; C. Templum Parochiale — Фарны касьцёл; D. Templ. Graco-rum — Грэцка-каталіцкая царква; E. Templ. Dominicanorum — Дамініканскі касьцёл; F. Coenob. Bernhardinorum — Кляштар бэрнардынаў; G. Synagogux Iudcorum — Сынагога.
Выгляд цэнтру Берасьця ў XVII ст. (фрагмэнт гравюры Э. Дальбэрга)
Умоўныя пазначэньні: A. Castellum — Замак; B. Templum Iesuilarum — Касьцёл езуітаў; C. Templum Parochiale — Фарны касьцёл; D. Templ. Graco-rum — Грэцка-каталіцкая царква; E. Templ. Dominicanorum — Дамініканскі касьцёл; F. Coenob. Bernhardinorum — Кляштар бэрнардынаў; G. Synagogux Iudcorum — Сынагога.

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьнішчэньне Берасьця, 1840 год

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Берасьце апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі. Расейскія ўлады скасавалі Магдэбурскае права, а само места, ранейшую сталіцу ваяводзтва, ператварылі ў цэнтар павету. З 1799 году Берасьце ўваходзіла ў склад Літоўскай губэрні, а з 1801 году — у Гарадзенскую губэрню.

У 1817 годзе ў Берасьці было 17 мураваных і 446 драўляных будынкаў. У 1822 годзе, паводле зьвестак ваенна-тапаграфічнага Дэпо, У месьце было «10 мураваных цэркваў і 3 драўляныя, 550 дамоў, у тым ліку 17 мураваных, жыхароў абодвух плоцяў да 7800 чалавек, зь іх жыдоў мужчынскай плоці 3392, жаночай 3525»[28]. Асноўнай крыніцай даходу месьцічаў былі гандаль і рыбная лоўля.

Першыя пляны і праекты будаваньня крэпасьці на месцы старажытнага Берасьця зьявіліся ўжо адразу па падзелах Рэчы Паспалітай, што аднак захоўвалася ў таямніцы ад саміх месьцічаў. З 1830-х гадоў улады Расейскай імпэрыі пачалі будаваць умацаваньні на месцы старога места. Калі плян пабудовы крэпасьці афіцыйна зацьвердзілі, у Берасьці пачаліся частыя пажары: такім чынам расейскія ўлады ачысьцілі тэрыторыю пад пабудову крэпасьці. Пры гэтым кампэнсацыі за зруйнаваную дзеля пабудовы крэпасьці маёмасьць жыхарам Берасьця максымальна заніжалі і доўгі час адмаўляліся выплачваць, што супярэчыла законам самой Расейскай імпэрыі. Людзі мусілі цягам доўгіх гадоў весьці судовыя працэсы і пры гэтым многія атрымалі толькі частку ад ужо заніжаных сумаў або не атрымлівалі грошай, увогуле. Само места перанесьлі на дзьве з паловай вярсты на ўсход. Тых, хто праз заніжаныя або, увогуле, нявыплачаныя кампэнсацыі ня змог пераехаць да прызначанага тэрміну, высялялі прымусова з дапамогай паліцыі. Месьцічы мусілі прадаваць радзінныя рэліквіі і ўпрыгожваньні, каб выжыць. Захаваліся дакумэнтальныя сьведчаньні, што першы час людзі ў новым месьце жылі ў зямлянках[29].

На 1860 год у Берасьці было 55 мураваных і 757 драўляных будынкаў. 1870-х гадоў места стала значным чыгуначным вузлом. Апроч чыгункі, важную ролю ў жыцьці Берасьця адыгрываў рачны порт, толькі ў 1857 годзе гандлёвы абарот яго дасягаў амаль 1 млн рублёў.

Паводле загаду віленскага генэрал-губэрнатара ад 19 жніўня 1866 году на падставе ўказу расейскага Сэнату ад 15 красавіка таго ж году ў Берасьці, а таксама ў Горадні, Кобрыні, Пружанах і Слоніме з мэтай больш строгага кантролю над мясцовым самакіраваньнем замест магістрату ўтваралася гарадзкая дума (рас. городская дума)[30].

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першая сусьветная вайна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

За часамі Першуай сусьветнай вайны ў ноч з 25 на 26 жніўня (паводле новага стылю, 12/13 жніўня — паводле старога стылю) 1915 году Берасьце занялі аўстрыйска-вугорскія войскі. Калі да пачатку вайны жыхароў было каля 57 тысячаў, то на момант здачы места засталося ўсяго некалькі дзясяткаў чалавнк. Усё насельніцтва Берасьця — хто пад узьдзеяньнем расейскай антынямецкай прапаганды, хто пад прымусам казакаў — мусіла было пакінуць места і падацца ў глыб Расейскай імпэрыі. Чыгуначных вагонаў для эвакуацыі хапіла толькі на невялікую колькасьць мяшчанаў. Большасьці ж берасьцейскіх сем’яў, якія мусілі былі пакінуць свае дамы і нажытую гадамі маёмасьць, давялося дабірацца ў цэнтральныя раёны імпэрыі на ўласных падводах і пехатою, многія на гэтым шляху загінулі ад голаду і хваробаў.

Расейскае войска пры адступленьні мела загад падарваць фарты Берасьцейскай крэпасьці і масты, а само места — спаліць. Многія будынкі ў Берасьці былі зруйнаваныя і спаленыя спэцыяльнымі камандамі расейскай арміі, тым часам у цытадэлі крэпасьці яны збольшага засталіся цэлыя. З 3670 мескіх будынкаў цалкам або ў значнай ступені пацярпела 2500[31].

З 9 (22) сьнежня 1917 да 3 сакавіка 1918 году ў Берасьці ў будынках на тэрыторыі крэпасьці праходзілі мірныя перамовы паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай, у выніку чаго адбылося падпісаньне Берасьцейскага міру. 4 сакавіка 1918 году ўрад Украінскай Народнай Рэспублікі абвясьціў Берасьце сваёй часткай. Разам з тым, па абвяшчэньні незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка 1918 году, якое сталася рэакцыяй беларусаў на Берасьцейскі мір, што ня ўлічваў інтарэсаў Беларусі, згодна з Трэцяй Устаўной граматай Берасьце і ваколіцы абвяшчаліся тэрыторыяй беларускай дзяржавы. Тэрыторыя Палесься ад Берасьця да Гомеля стала прадметам спрэчкі і перамоваў паміж БНР і УНР[32]. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі Берасьце было ўлучылі ў склад Беларускай ССР, дзе яно стала цэнтрам раёну[33]. Аднак на справе ўвесь гэты час, да лютага 1919 году, Берасьце і ваколіцы знаходзілся пад акупацыяй і поўным кантролем нямецкай арміі.

9 лютага 1919 году Берасьце заняў польскім аддзел дабраахвотнікаў зь Віленскай самаабароны (Самаабароны Літвы і Беларусі). 1 жніўня 1920 году места заняла Чырвоная Армія[34], але адступіла перад палякамі ў канцы таго ж месяцу.

26 лютага 1920 году ў Берасьце з Эстоніі пастанавілі перадысьлякаваць Асобны атрад БНР пад камандаю генэрала Станіслава Булак-Балаховіча. Зь 5 сакавіка цягнікамі зь Дзьвінску ў Берасьце генэрал С. Булак-Балаховіч змог перавесьці толькі частку жаўнераў свайго аддзелу, якія адмовіліся раззбройвацца. Аддзел генэрала С. Булак-Балаховіча зь некалькіх сотняў жаўнераў быў разьмешчаны ў Берасьцейскую крэпасьць для падмацаваньня і перафармаваньня. У вайсковым пляне вайсковыя фармаваньні генэрала С. Булак-Балаховіча былі падпарадкаваныя беспасярэдне начальніку Польскай дзяржавы Юзафу Пілсудзкаму. З чэрвеня 1920 году аддзел ген. С. Булак-Балаховіча браў удзел у баях на польска-бальшавіцкім фроньце на абшарах Палесься, а пазьней у абароне Варшавы. У час гэтых баёў армія генэрала С. Булак-Балаховіча значна вырасла за кошт дызэртыраў і палонных чырвонаармейцаў.

1 жніўня 1920 году Берасьце і Берасьцейскую крэпасьць захапілі войскі бальшавіцкай Расеі, якім пэўны час спрабавалі супрацьстаяць аддзелы генэрала Сікорскага.

Пад уладай міжваеннай Польскай Рэспублікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Згодна з Рыскай мірнай дамовай у 1921 годзе Берасьце фармальна ўвайшло ў склад міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам Палескага ваяводзтва. За польскім часам у месьце працавалі чыгуначныя, швацкія, зброевая і мэханічныя майстэрні, тытунёвая фабрыка, гарэлачны завод акцыянэрнага таварыства «Познань», бровар «Карона», лесапільня, млын. 21 чэрвеня 1929 году і 29 лістапада 1933 году да Берасьця далучылі часткі гмін Косічаў і Камяніцы Жыравецкай[35][36]. 1 сьнежня 1933 году далучаная таксама частка гміны Кабылянаў[37].

У студзені 1927 году ў Берасьці адбыўся суд над групай дзеячоў КПЗБ, а ў 1930 годзе распачаўся працэс над польскай апазыцыяй, якая выступала супраць маршала Юзафа Пілсудзкага.

На 1936 год у Берасьці было 18 школаў, 5 гімназіяў, 3 кінатэатры, бібліятэка. У 1938 годзе намаганьнямі маладога кампазытара і дырыгента Сыльвэстра Часноўскага ўтварылася музычная школа імя Караля Шыманоўскага, дырэктарам якой стаў заснавальнік. Таксама ён арганізаваў у месьце хор і сымфанічны аркестар.

Другая сусьветная вайна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першыя авіяўдары па Берасьцю былі зьдзейсьненыя войскамі нацысцкай Нямеччыны ўжо 2 верасьня 1939 году. Тады было скінута 10 бомбаў, якія пашкодзілі Белы палац у крэпасьці. 9 верасьня 1939 году ў Берасьце прыехала калёна аўтамабіляў з Варшавы з польскімі ўраднікамі. У гэты ж дзень места зноў бамбардавалі нацысты. Неўзабаве гітлераўцы падыйшлі да Берасьця. 14 верасьня 1939 году пачалося абарона крэпасьці польскім войскам, у ходзе якой былі адбітыя 7 нямецкіх атак, пры гэтым людзкія страты з боку абаронцаў склалі каля 40%. У гэтых баях бралі ўдзел шмат мясцовых рэзэрвістаў. 17 верасьня польскія войскі адступілі на поўдзень у бок Тэрэспалю, у Берасьцейскай крэпасьці засталіся дабраахвотнікі.

Нягледзячы на тое, што Берасьцем авалодалі немцы, згодна з пактам Молатава-Рыбентропа — сакрэтным пагадненьнем паміж нацысцкай Нямеччынай і камуністычным СССР аб разьмежаваньні сфэраў уплыву — 22 верасьня 1939 году места перайшло пад кіраваньне Чырвонай арміі. У гэты ж дзень у Берасьці адбыўся супольны савецка-нацысцкі парад, які прымалі нямецкі генэрал Гудэрыян і савецкі вайскавод Крывашэін. У час параду нямецкія і савецкія камандуючыя абмяняліся сьцягамі.

Па далучэньні да БССР 4 сьнежня 1939 году Берасьце стала адміністрацыйным цэнтрам вобласьці. 22 чэрвеня 1941 году колішнія хаўрусьнікі напалі на СССР, першы ўдар прыйшоўся на Берасьце. Да 30 чэрвеня цягнулася арганізаваная абарона Берасьцейскай крэпасьці, па чым засталіся ізаляваныя агмені супраціву (большасьць зь якіх ліквідавалі на працягу наступнага тыдня) і адзінкавыя байцы. Апошні абаронца крэпасьці П. Гаўрылаў трапіў у палон 23 ліпеня.

З пачаткам нямецкай акупацыі Берасьце некалькі разоў мяняла сваю адміністрацыйную прыналежнасьць. На пачатку акупацыі 1 жніўня 1941 году места і ўся тагачасная Берасьцейская вобласьць БССР, як і Беластоцкая вобласьць, былі далучаныя да Ўсходняй Прусіі і ўваходзілі ў склад Беластоцкай акругі[38]. Але ўжо 1 верасьня 1941 году тэрыторыю Беларускага Палесься (Берасьцейская, Пінская і Палеская вобласьці) разам Берасьцем далучылі да Райхскамісарыяту «Ўкраіна». Генэральны камісар Беларусі Вільгельм Кубэ лічыў памылкай улучэньне поўдня Беларусі ў склад Райхскамісарыяту «Ўкраіна» і на нарадзе гебітскамісараў у Менску ў красавіку 1943 году выказваў сваю нязгоду зь перадачай апошняму «значнай часткі тэрыторыі Паўднёвай Беларусі», а таму прапаноўваў райхскамісару Ўкраіны Эрыху Коху перанесьці лінію падзелу да «пінскіх балот». Аднак гэтае пытаньне вырашала кіраўніцтва іншых установаў Трэцяга Райху, у першую чаргу Галоўнае камандаваньне сухапутных войскаў і кіраўніцтва міністэрства па занятых усходніх тэрыторыях. Менавіта райхсміністар Альфрэд Розэнбэрг вызначыў мяжу паміж Украінай і Беларусьсю на поўнач ад Прыпяці, бо такі падзел, хоць і не адпавядаў інтарэсам ваеннага кіраўніцтва, але забясьпечваў Райхскамісарыят «Украіна» лесам і дрэваматэрыяламі, а таксама ствараліся ўмовы для выкарыстаньня сыстэмы каналаў Прыпяці і чыгункі Берасьце — Гомель.

1 верасьня 1941 году а 12-й гадзіне дня была афіцыйна створана Генэральная акруга «Берасьце Літоўскае» (ням. Generalbezirk Brest-Litowsk)[39]. Месцам знаходжаньня генэральнага камісарыяту было Берасьце Літоўскае. На працягу восені 1941 году тут утварыліся кіроўныя органы новай грамадзянскай адміністрацыі — гебітскамісарыяту (акругі) ў Берасьці Літоўскім. 1 студзеня 1942 адбылося перайменаваньне Генэральнай акругі «Берасьце Літоўскае» на Генэральную акругу «Валынь-Падольле». Аднак да 19 чэрвеня 1942 адміністрацыйны цэнтар акругі яшчэ знаходзіўся ў Берасьці Літоўскім, па чым яго перанесьлі ў Луцак. 8 верасьня 1942 году Берасьцейскі мескі (ням. Kreisgebiet Brest-Litowsk-Stadt) і Берасьцейскі сельскі гебіт (ням. Kreisgebiet Brest-Litowsk-Land) аб’ядналі ў адзін новы Берасьцейскі гебіт (ням. Kreisgebiet Brest Litowsk). У лютым 1944 году тэрыторыю Берасьцейскага гебіта (а таксама Кобрынскага і Пінскага гебітаў) з Генэральнай акругі «Валынь-Падольле» перадалі ў склад Генэральнай акругі «Беларусь», якая ўваходзіла ў склад Райхскамісарыяту «Остлянд».

У час нацыстоўскай акупацыі Берасьця ў месьце дзейнічалі групы камуністычнага, камсамольскага, антыфашысцкага падпольляў, а таксама Палескай акругі Арміі Краёвай. У сьнежні 1941 году нямецкія акупанты зьмясьцілі жыдоў у гета, дзе абсалютную большасьць забілі цягам 1942 году[40] (на 1941 год жыды складалі 72% насельніцтва места). Пад нямецкай акупацыяй Берасьце знаходзілася па 28 ліпеня 1944 году.

Беларуская ССР і Рэспубліка Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

8 траўня 1965 году Берасьцейскай крэпасьці было нададзена ганаровае званьне крэпасьць-герой, з уручэньнем ордэна Леніна і мэдаля «Залатая Зорка». У 1969—1971 гадох на тэрыторыі крэпасьці ўтварыўся мэмарыяльны комплекс.

У наш час Берасьце — адзін з шасьці абласных цэнтраў незалежнай Беларусі. Тут знаходзяцца Генэральныя кансуляты Рэспублікі Польшча, Расейскай Фэдэрацыі і Ўкраіны.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Агульныя зьвесткі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Берасьце разьмяшчаецца на заходняй ускраіне Палесься. Рэльеф тэрыторыі роўны (абсалютныя вышыні ад 123 м, вышыня зрэзу Буга, да 130 м), з слабым паніжэньнем да абалоны Мухаўца.

Берасьце знаходзіцца ў часавым пасе, які пазначаецца паводле міжнароднага стандарту як ўсходнеэўрапейскі летні час (UTC+3).

Плошча Берасьця — 14,527 тыс. га. Места разьмяшчаецца ў атачэньні лесапаркавай зоны, якая займае плошчу 2500 га.

Клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Метэаназіраньні ў Берасьці вядуцца з 1834 году. Клімат — мерна-кантынэнтальны[41]. Праз уплыў марскіх паветраных масаў у месьце назіраецца мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. Цыклоны, якія зьяўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з Атлянтычнага акіяна з захаду на ўсход. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −2,6 °C, ліпеня +19,3 °C. Гадавая колькасьць ападкаў 609 мм. Сярэднегадавая тэмпэратура паветра складае +8,2 °C, сярэднегадавая хуткасьць ветру2,6 м/с, сярэднегадавая вільготнасьць паветра — 76 %. Вэгетацыйны пэрыяд працягваецца 214 дзён.

Штогод у сярэднім 160 дзён ідзе дождж, 68 дзён — сьнег. Туманы назіраюцца ў сярэднім 33 дні, навальніцы — 27 дзён.

Nuvola apps kweather.svg Кліматычныя зьвесткі для Берасьця (норма 1981—2010) Weather-rain-thunderstorm.svg
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн Год
Абсалютны максымум t, °C 11,6 17,2 22,6 30,7 32,1 33,0 36,6 35,6 31,5 26,4 19,0 14,5 36,6
Сярэдні максымум t, °C −0,1 1,2 6,3 14,0 20,1 22,6 24,9 24,2 18,4 12,5 5,4 0,9 12,5
Сярэдняя t, °C −2,6 −1,9 2,2 8,7 14,5 17,1 19,3 18,5 13,3 8,3 2,7 −1,3 8,2
Сярэдні мінімум t, °C −4,9 −4,5 −1,2 3,8 9,0 12,0 14,2 13,3 9,1 4,8 0,4 −3,5 4,4
Абсалютны мінімум t, °C −35,5 −28,1 −22,6 −6,2 −4,2 2,1 5,8 1,3 −2,8 −9,9 −19,2 −25,1 −35,5
Норма ападкаў, мм 34 33 33 37 63 68 74 72 56 37 42 41 590
Крыніца: Надвор'е і клімат(рас.)
Nuvola apps kweather.svg Кліматычныя зьвесткі для Берасьця за пэрыяд 2001—2011 Weather-rain-thunderstorm.svg
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн Год
Абсалютны максымум t, °C 11,4 14,4 19,4 26,5 31,6 32,0 35,0 35,5 31,5 24,4 19,0 12,3 35,5
Сярэдні максымум t, °C −0,8 0,5 6,4 14,4 19,8 22,7 26,0 24,5 19,3 12,2 6,2 0,4 12,6
Сярэдняя t, °C −2,7 −1,9 2,7 9,3 14,6 17,5 20,8 19,3 14,2 8,6 4,0 −1,2 8,8
Сярэдні мінімум t, °C −4,6 −4,3 −1 4,2 9,4 12,3 15,5 14,1 9,2 5,0 1,8 −2,9 4,9
Абсалютны мінімум t, °C −26,1 −22 −14,9 −4,8 −1,2 4,0 8,8 4,9 −2 −5,8 −14,2 −22,2 −26,1
Норма ападкаў, мм 42 38 31 29 76 62 83 77 48 41 41 42 609
Крыніца: www.weatheronline.co.uk Экстрэмумы і ападкі з Кліматычнага манітору

Прырода[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У межах Берасьця знаходзяцца больш за 40 ахоўных відаў (у тым ліку 24 віды расьлінаў і каля 20 відаў хрыбетных жывёлаў). Такія лічбы ідуць побач з колькасьцю ахоўных відаў на асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях[42].

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Раёны: Ленінскі, Маскоўскі.

Мікрараёны: Адамкова, Аркадыя, Бярозаўка, Валынка (з Кацельняй-Баярскай і Пелчыцамі), Вулька (разам з Вулькай-Падгародзкай і Сояй), Вычулкі, Граеўка, Дуброўка, Задворцы Новыя, Задворцы Старыя, Кіеўка, Кавалёва, Казловічы, Кацін бор, Красны двор, Лысая гара, Паўднёвы (Траўгутова, Дубіньнікі), Плоска, Пугачова, Рэчыца, Трышын, Усход (Гузьні, Крушына). Цэнтральная частка сучаснага Берасьця ахоплівае колішнія мясцовасьці Тапалёва (тут быў пабудаваны новы цэнтар гораду ў сяр. XIX ст.), вядомае яшчэ зь сярэднявечча прадмесьце Шпановічы, разьмешчанае ўздоўж правага берагу р. Мухавец і Інтэнданцкі гарадок, пабудаваны ў пэрыяд 1875—1880 гадоў.

Усяго ў розныя гады ў гарадзкую мяжу Берасьця ўвайшлі каля 30 населеных пунктаў, аднак дзеля іх рознай велічыні і ў выніку нядбайнага стаўленьня гарадзкіх уладаў да захаваньня тапанімічнай спадчыны ня ўсе яны сталі асобнымі мікрараёнамі і адзначаныя на мапе сучаснага гораду Берасьця.

Панарамны здымак жылога раёну Берасьця
Панарамны здымак жылога раёну Берасьця

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1860 год — 19 343 чал.; 1880 год — 33 607 чал. (20 804 муж. і 12 803 жан.), зь іх 6357 праваслаўных, 3286 каталікоў, 23 846 юдэяў, 95 эвангелістаў, 23 магамэтаніны[43]; 1889 год — 41 615 чал. (21 508 муж. і 20 107 жан.), у тым ліку паводле стану: шляхты нашчадкавай і асабістай 206, духавенства праваслаўнага белага 25, каталіцкага 2, юдэйскага 2, грамадзянаў нашчадкавых і асабістых 19, купцоў 400, мяшчанаў 32 588, цэхавых 906, сялянаў усіх найменьняў 925, асаднікаў 12, рэгулярных войскаў 5011, бестэрміноваадпускных 811, адстаўных ніжніх чыноў 280 (зь іх сем’ямі), салдацкіх дзяцей 277 і замежных падданых 151 чал.; паводле веры: праваслаўных 7357, рыма-каталікоў 5888, пратэстантаў 223, юдэяў 27 005, магамэтанаў 1142 чал.[44]; 1897 год — 46 500 чал.[45]
  • XX стагодзьдзе: 1907 год — 46 181 чал.[46]; 1939 год — 41 тыс. чал.; 1941 год — 47 тыс. чал.; 1959 год — 74 тыс. чал.; 1970 год — 122 тыс. чал.[47]; 1985 год — 230 тыс. чал.; 1991 год — 277 тыс. чал.; 1995 год — 249,3 тыс. чал.[48]; 1998 год — 297 тыс. чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2006 год — 301,4 тыс. чал; 2009 год — 309 764 чалавекі[49] (перапіс); 2014 год — 330 947 чалавек[50]; 2016 год — 340 141 чалавек[51]; 2017 год — 343 985 чалавек[52]; 2018 год — 347 576 чал.[5]

Нацыянальны склад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьвесткі паводле вынікаў перапісу 2009 году:

Нацыянальнасьць Адсотак насельніцтва [53]
1 Беларусы 82,13%
2 Расейцы 10,67%
3 Украінцы 4,16%
4 Палякі 0,97%
5 Армяне 0,09%
6 Жыды 0,08%
7 Татары 0,07%
8 Азэрбайджанцы 0,05%
9 Літоўцы 0,03%
10 Малдаване 0,03%
11 Іншыя нацыянальнасьці 0,44%
12 Нацыянальнасьць не пазначана 1,26%

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

38 агульнаадукацыйных школаў, 2 агульнаадукацыйныя ліцэі, 6 гімназіяў.

Вышэйшыя навучальныя ўстановы:

Сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы:

Прафэсійна-тэхнічныя навучальныя ўстановы:

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Абласная філярмонія

У Берасьці працуюць 13 бібліятэк, дзейнічае тэатар драмы і музыкі, лялечны тэатар, кінатэатар «Беларусь», праходзіць міжнародны тэатральны фэстываль «Белая вежа» і фэстываль беларускага нацыянальнага кіно. У рэпэртуары Берасьцейскага лялечнага тэатру сёньня каля 30 спэктакляў для дзяцей і сем’яў.

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Берасьці працуюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартовых школ. Берасьцейскі лядовы палац спорту. У мікрараёне Кіеўка разьмешчаны стадыён «Лякаматыў». У абласным спартовым комплексе «Берасьцейскі» адбываюцца трэнаваньні і гульні футбольнага клюбу «Дынама». Найбольшую славу гораду прынёс гандбольны клюб БГК імя Мяшкова. Легкаатлетка зь Берасьця Юлія Несьцярэнка стала алімпійскай чэмпіёнкай у бегу.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва Былыя назвы
17 верасьня вуліца Тапалёвая вуліца Пераца вуліца
Акімачкіна вуліца Рэчыцкая вуліца
Арджанікідзэ вуліца Садовая вуліца
Астроўскага вуліца Кароткая вуліца
Багданчука вуліца Гузьнянская вуліца
Будзённага вуліца Зьбірагоўская вуліца Лістоўскага вуліца
Генэрала Папова вуліца Палеская вуліца
Героеў абароны Берасьцейскай крэпасьці вуліца Каштанавая вуліца
Гогаля вуліца Сярэдняя вуліца Тадэвуша Касьцюшкі вуліца
Дворнікава вуліца Віленская вуліца
Дзяржынскага вуліца Крывая вуліца Перацкага вуліца
Зубачова вуліца Сапёрная вуліца
Новакаштанавая вуліца
Камсамольская вуліца Узьнясенская вуліца Стэцкевіча вуліца
Карбышава вуліца Мясная вуліца (частка)
Пятроўская вуліца (частка)
Стэфана Баторыя вуліца
1 мая вуліца
Карла Маркса вуліца Мядовая вуліца Славянская вуліца
Зыгмунтоўская вуліца
Касманаўтаў бульвар Слабадзкая вуліца
Шырокая вуліца
Яна Сабескага вуліца
Леніна вуліца
Кіжаватава вуліца Мяшчанская вуліца
Куйбышава вуліца Доўгая вуліца
Леніна вуліца Бульварны праспэкт Люблінскай уніі вуліца
17 верасьня праспэкт
Маскоўская вуліца Шашэйная вуліца
Тэрэспальская вуліца
Дэпутацкая вуліца
Аляксандра II вуліца
Ягелонская вуліца
Машэрава праспэкт Шашэйная вуліца
Тэрэспальская вуліца
Савецкая вуліца Мільённая вуліца Паліцэйская вуліца
Дамброўскага вуліца
Савецкіх Пагранічнікаў вуліца Беластоцкая вуліца
Свабоды плошча Ратушны пляц Думская плошча
Пілсудзкага пляц
Сікорскага вуліца Польная вуліца
Сьвярдлова вуліца Тэатральная вуліца
Харужай вуліца Прамысловая вуліца
Энгельса вуліца Ваяводзкая вуліца Элізы Ажэшкі вуліца

На 2012 год Берасьце было адзіным местам Беларусі, дзе існавалі вуліцы, названыя ў гонар птушак[54].

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чыгуначны вакзал

Берасьце — буйны прамысловы цэнтар Беларусі. Сёньня ў месьце працуе больш за 50 прадпрыемстваў прамысловасьці, у тым ліку электрамэханічны і электралямпавы заводы, завод газавага абсталяваньня «Брэстгазаапарат», прадпрыемства «Цветатрон» па вытворчасьці мікраэлектронікі, прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасьці і малочны камбінат ААТ «Савачкаў прадукт»[55].

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Берасьце зьяўляецца адным з найважнейшых транспартных вузлоў Беларусі. У 1981 годзе тут зьявіліся першыя тралейбусы, на сёньняшні дзень колькасьць тралейбусных маршрутаў места дасягнула васьмі.

За 12 кілямэтраў на паўночны ўсход ад Берасьця знаходзіцца аэрапорт Брэст (міжнародны код — BQT), уведзены ў эксплюатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Берасьцейскаму аэрапорту надалі статус міжнароднага, магчымы пасажырапаток складае 400 чалавек у гадзіну.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Музэй гісторыі места

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Берасьце — пэрспэктыўны цэнтар турызму Беларусі міжнароднага значэньня[56].

З савецкіх часоў сымбалем места стаў мэмарыяльны комплекс «Берасьцейская крэпасьць», урачыстае адкрыцьцё якога адбылося 25 верасьня 1971 году. Будаваньне мэмарыялу ажыцьцяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара СССР У. А. Караля.

Музэі: Археалягічны музэй «Берасьце», Берасьцейскі абласны краязнаўчы музэй, Музэй абароны Берасьцейскай крэпасьці, музэй «Выратаваныя мастацкія каштоўнасьці», Музэй гісторыі горада Берасьця, Мастацкі музэй Берасьця, музэй чыгуначнай тэхнікі, музэй «5 форт» (у пэрспэктыве — музэй «Гісторыя фартыфікацыі і ўзбраеньня»), музэй авіяцыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Ўсход).

Славутасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месты-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ураджэнцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Леў Алімаў (нар. 1945) — беларускі мастак, ляўрэат шматлікіх міжнародных конкурсных выставаў графічнага мастацтва
  • Аляксандар Алонцаў (1941—2013) — беларускі мастак, працаваў дырэктарам Берасьцейскай мастацкай школы
  • Ніна Андрыч(pl) (нар. 1915) — польская акторка, паэтка і пісьменьніца
  • Ўільям Аўэрбах-Леві (1889—1964) — амэрыканскі мастак, гравёр, карыкатурыст
  • Жак (Якаў) Балглей (1891—1934) — францускі мастак Парыскай школы
  • Мэнахем Бэгін (1913—1992) — ізраільскі прэм’ер-міністар, міністар замежных справаў, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру
  • Бэрнхард Бэрон (1850—1929) — амэрыканскі вытворца тытуню і філянтроп
  • Вінцук Вячорка (нар. 1961) — адзін з стваральнікаў і лідэраў БНФ, беларускі мовазнаўца і адзін з аўтараў праекту ўнармаваньня беларускага клясычнага правапісу
  • Аляксей Гардзіцкі (1934—1999) — беларускі літаратуразнаўца, літкансультант СП БССР
  • Апалінар Гафмейстар (1825—1890)— грамадзкі дзяяч, адзін з кіраўнікоў вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў.
  • Луіс Тэадор Грунбэрг (1884—1964) — амэрыканскі кампазытар і піяніста, сябра Нацыянальнага інстытуту мастацтваў і літаратуры
  • Андрэй Дынько (нар. 1974) — беларускі публіцыст і перакладчык, галоўны рэдактар тыднёвіка «Наша Ніва», адзін з заснавальнікаў часопісу «Arche»
  • Лявонці Зданевіч (нар. 1955) — беларускі архітэктар і палітык, дэпутат Вярхоўнага Савету БССР XII скліканьня, адзін зь ініцыятараў абвяшчэньня незалежнай Рэспублікі Беларусь
  • Мітрафан Зноска-Бароўскі (1909—2002) — герарх Расейскай праваслаўнай царквы за мяжой, япіскап Бостанскі, вікарый Усходне-Амэрыканскай япархіі ў ЗША, праваслаўны багаслоў
  • Валеры Кавальчук (нар. 1961) — беларускі мастак і пэдагог
  • Уладзімер Карват (1958—1996) — беларускі вайсковы лётчык першай клясы, падпалкоўнік, начальнік паветрана-агнявой базы ў месьце Баранавічы; загінуў падчас выкананьня вучэбна-трэнавальнага палёту, адвёўшы самалёт ад населенага пункту, Герой Беларусі
  • Ігар Карнялюк (нар. 1962) — беларускі і расейскі сьпявак і кампазытар, аўтар і выканаўца папулярных эстрадных песьняў
  • Пятро Карпусюк (нар. 1959) — беларускі праваслаўны дзяяч, япіскап
  • Андрэй Кудзіненка (нар. 1971) — беларускі і расейскі кінарэжысэр
  • Уладзіслаў Куфко — (нар. 1955) — беларускі мастак
  • Алена Верабей (Лебенбаўм) (нар. 1967) — беларуская і расейская эстрадная артыстка, парадыстка, сьпявачка
  • Ян Лебэнштэйн(pl) (1930—1999) — польскі мастак
  • Аляксандар Лукашук (нар. 1955) — беларускі пісьменьнік, публіцыст і перакладчык, дырэктар Беларускай службы Радыё «Свабода»
  • Арсень Маркевіч (1855—1942) — гісторык Крыму, архівіст, археоляг, этнограф, чалец-карэспандэнт АН СССР
  • Вольга Маслоўская (нар. 1974) — беларуская мастачка, стваральніца і ўдзельніца групы сучаснага мастацтва «Бэргамот»
  • Юлія Несьцярэнка (нар. 1979) — беларуская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка ў спрыньце на 100 мэтраў
  • Юліюш Петраховіч(pl) (нар. 1923) — польскі трамбаніста
  • Мікола Пракаповіч (нар. 1948) — беларускі паэт, тэлежурналіст, краязнаўца, грамадзка-палітычны дзяяч, адзін з заснавальнікаў берасьцейскай грамадзка-культурнай сябрыны «Край»
  • Сяргей Прылуцкі (нар. 1980) — беларускі паэт, празаік, перакладнік
  • Людміла Разянкова — (нар. 1952) — беларуская баскетбалістка, шматразовая чэмпіёнка БССР, трэнэрка жаночых камандаў па баскетболе, якія шматразова станавіліся чэмпіёнамі Беларусі
  • Казімер Нестар Сапега (1757—1798) — Генэрал артылерыі літоўскай (10.4.1773 — 1793), маршалак літоўскай канфэдэрацыі Чатырохгадовага Сойма, удзельнік паўстаньня 1794 году, паэта
  • Уладзімер Сулкоўскі (1950—2013) — беларускі мастак, сябра і адзін з заснавальнікаў творчай суполкі мастакоў «Пагоня»
  • Барыс Стэлецкі (1872—1939) — вайсковы дзяяч, вайсковы гісторык і рэдактар, генэрал-харунжы
  • Дзьмітры Стэлецкі (1875—1947) — жывапісец, скульптар, іканапісец, мастак па парцаляне. Аднакурсьнік і сябар расейскага мастака Барыса Кустодзіева.
  • Раман Трацюк (нар. 1981) — беларускі мастак, стваральнік і ўдзельнік групы сучаснага мастацтва «Бэргамот»
  • Анастасія Фяцісава — (нар. 1951) — беларуская мастачка, стваральніца цыклю мастацкіх твораў, прысьвечаных сярэднявечнаму Берасьцю
  • Эдуард Ханок (нар. 1940) — беларускі і расейскі музыкант і кампазытар, аўтар шматлікіх папулярных у савецкія часы песьняў
  • Аляксандар Цьвікевіч (1888—1937) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, гісторык, публіцыст, праўнік, адзін з стваральнікаў БНР
  • Іван Цьвікевіч (1891—1938) — мэдык, беларускі грамадзкі і навуковы дзеяч, публіцыст
  • Натан Шарон (1925—2011) — ізраільскі біяхімік
  • Сьцяпан Шыманскі (1896—?) — беларускі грамадзкі і культурна-асьветны дзяяч часоў БНР

Жыхары[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Наталка Бабіна (нар. 1966) — беларуская і ўкраінская пісьменьніца і журналістка
  • Уладзімер Базан (1956—1997) — дзяяч беларускага адраджэнскага руху, мастак творчай суполкі «Пагоня», калекцыянэр, выдавец і палітык
  • Цыпрыян Базылік (каля 1535 — пасьля 1600) — кампазытар, паэт і перакладчык, уладальнік і кіраўнік Берасьцейскай друкарні, дзе выдаваліся рэлігійныя і сьвецкія кнігі
  • Адольф Бон (1890—1944) — грамадзка-палітычны дзяяч у міжваеннай Польшчы, адзін лідэраў сялянскага руху, пасол на Сойм, настаўнік, каапэратар
  • Астафей Валовіч (каля 1520—1587) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, дыплямат, канцлер ВКЛ, адзін з стваральнікаў Статута ВКЛ, мэцэнат рэфармацыйнага руху ў ВКЛ, падстароста (з 1550 г.) і староста берасьцейскі ў 1565—1587 гг.
  • Пятро Данэлія (1920—2012) — мастак, адзін з заснавальнікаў і кіраўнікоў Берасьцейскай абласной арганізацыі Беларускага саюза мастакоў, заслужаны дзяяч мастацтва Беларусі (1995), узнагароджаны мэдалём Беларускага саюзу мастакоў «За заслугі ў выяўленчым мастацтве»
  • Лукаш Дзекуць-Малей (1888—1955) — беларускі рэлігійны і грамадзка-культурны дзяяч, настаўнік, дзяяч БНР на Гарадзеншчыне, перакладчык Бібліі на беларускую мову, пратэстанцкі прапаведнік, выдавец
  • Лявон Доўбуш (1935—2002) — беларускі мастак [57]
  • Уладзімер Калесьнік (1922—1994) — беларускі пісьменьнік і літаратурны крытык, пэдагог, грамадзка-палітычны дзяяч
  • Рафал Каліноўскі (1835—1907) — інжынэр, адзін з будаўнікоў фартэцыі ў Берасьці, настаўнік, удзельнік паўстаньня 1863—1864 гадоў, манах-кармэліт, каталіцкі сьвяты
  • Мікалай Кузьміч (нар. 1950) — мастак-ювэлір, які стварыў копію Крыжа Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай, заслужаны дзяяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь
  • Мікола Маеўскі (1950—2017) — беларускі мастак і грамадзка-культурны дзяяч, адзін з заснавальнікаў берасьцейскай грамадзка-культурнай сябрыны «Край»
  • Марцін Матушэвіч (1714—1773) — паэт і мэмуарыст, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага: берасьцейскі пісар гродзкі з 1738, падстолі берасьцейскі з 1740, затым з 1746 — стольнік берасьцейскі, з 1752 — земскі пісар, з 1765 — судзьдзя земскі берасьцейскі, пасол на сойм 1767, а з 1768 — кашталян берасьцейскі
  • Антоні Пацей (каля 1696—1749) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, абозны (1715—1729) і стражнік вялікі літоўскі (1729—1748)
  • Іпаці (Адам) Пацей (1541—1613) — дзяржаўны і царкоўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, берасьцейскі кашталян, сэнатар, стваральнік Берасьцейскага брацтва і школы, біскуп Уладзімерскі і Берасьцейскі, пісьменьнік-палеміст, адзін зь ініцыятараў і творцаў Берасьцейскай царкоўнай уніі, уніяцкі мітрапаліт Кіеўскі
  • Леанард Габрыэль Пацей (1632—1695) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, сэнатар, берасьцейскі земскі пісар (1662—1672), падсудак (1672—1676) і земскі судзьдзя (1676—1686), фундатар цэркваў і касьцёлаў
  • Міхась Рудкоўскі (1936—1991) — беларускі паэт і тэлежурналіст, шматгадовы вядоўца літаратурна-музычнага тэлечасопісу «Буг»
  • Мэльхіёр Станіслаў Савіцкі (?—1668) — кашталян (1652—1666) і ваявода берасьцейскі (1666—1668), удала бараніў Берасьцейскі замак ад маскоўскіх і швэдзкіх войскаў, сакратар каралеўскі, навуковец і паэт
  • Казімер Леў Сапега (1609—1656) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, каралеўскі сакратар і пісар вялікі (1631—1637), маршалак дворны (1637—1645) і падканцлер (з 1645), адміністратар Берасьцейскай эканоміі
  • Ян Фрыдэрык Сапега (1680—1751) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, канцлер ВКЛ, староста берасьцейскі ў 1697-1751 гг., фундатар многіх касьцёлаў і цэркваў, мэцэнат, бібліяфіл і пісьменьнік
  • Мікола Селяшчук (1947—1996) — беларускі мастак другой паловы XX ст.
  • Уладзімер Солтан (1953—1997) — беларускі кампазытар, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі, стваральнік опэры «Дзікае паляваньне караля Стаха» (1989)
  • Алекса Старажэнка (1805—1874) — украінскі пісьменьнік, этнограф, чыноўнік па асаблівых даручэньнях пры Міністэрстве ўнутраных справаў, правадыр дваранства Берасьцейскага павету
  • Пятро Сьвентахоўскі (1939—2006) — беларускі мастак, пэдагог, ляўрэат спэцыяльнай прэміі Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь (2001)
  • Адам Трыпус (1896—1965) — беларускі вайсковец і настаўнік, грамадзка-палітычны дзяяч часоў БНР
  • Антон Ус (1894—1980) — беларускі мастацтвазнаўца, прафэсар, грамадзка-палітычны дзяяч, сябар Якуба Коласа
  • Мікалай Чураба (1914—1998) — беларускі мастак, харыст-тэнар, пэдагог

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Жураўскі А. Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі // «Навіны Беларускай акадэміі» № 31 (660), 14 жніўня 1992. С. 3—5.
  2. ^ а б в г д е ё ж з і Вячорка В. Аддайма Брэст брэтонцам!, Радыё Свабода, 3 ліпеня 2014 г.
  3. ^ Мэром Бреста стал Александр Рогачук (обновлено) // «Вечерний Брест», 15.10.2014.
  4. ^ Адзіны рэестр адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Рэспублікі Беларусь (лічба атрымана ў сярэдзіне 2010 г.)
  5. ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  6. ^ Соркіна І. Палітыка царызму адносна гарадоў Беларусі ў кантэксце гістарычнай памяці і ідэнтычнасці гараджанаў // Трэці міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 3. 2014. С. 378.
  7. ^ Бераснёў П., Лемцюгова В. «Як вы яхту назавяце — так яна і паплыве», або Сур’ёзная размова пра асаблівасці беларускай анамастыкі // Звязда, 25 верасьня 2012 г.
  8. ^ Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя. — Вільня—Менск, 2005. С. 24.
  9. ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Менск: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 36.
  10. ^ ЭГБ. Т. 2. — Менск, 1994. С. 85.
  11. ^ Гарады з «памылкамі» ў назвах: Брэст ці Берасьце? // Радыё Свабода, Вінцук Вячорка, Ігар Карней, 19 жніўня 2019 г.
  12. ^ Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ. Изд. Я. М. Хмѣлевскаго. С. 32.
  13. ^ а б в Мухін В. Спрадвечныя назовы // «Студэнцкая думка», ?.
  14. ^ Указ Президиума ВС СССР от 4.12.1939 об образовании Барановичской, Белостокской, Брестской … и Пинской областей в составе Белорусской ССР
  15. ^ Дайлід П. Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст… // «Газета для вас» № 712, 20 жніўня 2009.
  16. ^ Кухаренко Ю. В. Полесье и его место в процессе этногенеза славян (По материалам археологических исследований) // Полесье (Лингвистика. Археология. Топонимика). — М., 1968.
  17. ^ Археологический памятник начала нашей эры обнаружен в Бресте, БЕЛТА, 16 кастрычніка 2015 г.
  18. ^ Цітоў А. Геральдыка Беларускіх местаў. — Менск, 1998.
  19. ^ Ławrowska I. Analysis of the Territorial Layout of Brest Litovski (XIV—XVI century). Structural Analysis of Historical Constructions / ed. Jerzy Jasieńko. — Wrocław, 2012. S. 1220—1230.
  20. ^ Грынявецкі В. Берасце // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 313.
  21. ^ Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. ISBN 9986-892-34-1. — S. 32.
  22. ^ БЭ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 286.
  23. ^ Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991.
  24. ^ Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 : Тэксты. Давед. Камент. / Беларус.Сав. Энцыкл.: І. Шамякін (гал. рэд.) [і інш.]. — Менск : БелСЭ, 1989. С. 10.
  25. ^ а б Грынявецкі В. Берасце // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 314.
  26. ^ Курукин И. В., Булычев А. А. Повседневная жизнь опричников Ивана Грозного. — Москва: Молодая гвардия, 2010. С. 336.
  27. ^ Гладыщук А. А. Никитчик А. Д. Инвентари Берестейского замка и города после 1660 года // Вестник Брестского государственного технического университета. — №6. — 2013. С. 42. [1]
  28. ^ Орлов В. Крепость Брест-Литовск и её жители, База данных Наследие Брестской крепости, 16.05.2018 г.
  29. ^ Коршунов С. «Денег нет, но вы держитесь». Как жители старого Бреста выбивали компенсации за снесенные под крепость дома, TUT.BY, 20.02.2020 г.
  30. ^ Токць С. Дзейнасць гарадзенскіх выбарных гарадскіх устаноў перыяду Расійскай імперыі ў матэрыялах НГАБ у Горадні / Гарадзенскі палімпсест — 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XVI—XX ст. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Горадня, 7 лістапада 2009 г.) / Пад рэдакцыяй А. Смаленчука, Н. Сліж. — Беласток, 2009. С. 333—334.
  31. ^ Рубашевский Ю. Сто лет назад Брест был сдан австрийцам // Вечерний Брест, 21 августа 2015 г.
  32. ^ Лебедзева В. Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.) // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 15.
  33. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  34. ^ Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, 1994. ISBN 83-86079-02-9. — S. 360.
  35. ^ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1929 r. o rozszerzeniu granic miasta Brześcia n/Bugiem w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 43, poz. 354(пол.)
  36. ^ Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 listopada 1933 r. o rozszerzeniu granic miasta Brześcia n/Bugiem w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 93, poz. 716(пол.)
  37. ^ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1933 r. o zmianie granic województw lubelskiego i poleskiego (Dz. U. Nr 94 poz. 719)(пол.)
  38. ^ Золотарев В., Кульков Е. Генеральный план «Ост» // Международная жизнь. — МИД РФ, 2011. — № 6.
  39. ^ Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874—1945. (ням.)
  40. ^ Яскевіч С. Нобэлеўскі ляўрэат родам зь Берасьця // Зьвязда : газэта. — 2 лістапада 2013. — № 208 (27573). — С. 2. — ISSN 1990-763x.
  41. ^ Брест. Энциклопедический справочник — Мн.: Белорусская энциклопедия им. П. Бровки, 1987. С. 9.
  42. ^ Брест перегоняет многие заказники по количеству редких видов животных и растений!(рас.), Ахова птушак Бацькаўшчыны
  43. ^ Słownik geograficzny... T. I. — Warszawa, 1880. S. 402.
  44. ^ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  45. ^ ЭГБ. Т. 2. — Менск, 1994. С. 86.
  46. ^ Rouba N. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909.
  47. ^ Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  48. ^ БЭ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 284.
  49. ^ Перепись населения — 2009. Брестская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  50. ^ [2](рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  51. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  52. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  53. ^ Итоговые данные переписи населения Республики Беларусь 2009 года
  54. ^ Пукшанскі А. Штаны і іншыя вуліцы // Зьвязда : газэта. — 4 траўня 2012. — № 84 (27199). — С. 6. — ISSN 1990-763x.
  55. ^ Брэнды году — «Савачкаў прадукт», Дарафеева і Мірны // Эўрарадыё, 24 студзеня 2009 г. Архіўная копія ад 24 студзеня 2009 г. Праверана 27 чэрвеня 2018 г.
  56. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Менск, 2007.
  57. ^ Леонтий Андреевич Довбуш

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Берасьцесховішча мультымэдыйных матэрыялаў