Перайсьці да зьместу

Беларусы ў Летуве

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Беларусы ў Летуве
Агульная колькасьць 36 227
Рэгіёны пражываньня Віленскі і Ўцянскі паветы, Клайпеда
Мовы беларуская, летувіская, расейская, польская
Рэлігіі каталіцтва, праваслаўе
Блізкія этнасы беларусы

Белару́сы Летувы́, паводле зьвестак афіцыйнай статыстыкі, зьяўляюцца трэцяй паводле колькасьці нацыянальнай меншасьцю ў краіне пасьля палякаў і расейцаў. У 2011 року ў Летувіскай Рэспубліцы пражывала 36 227 беларусаў[1].

Мінуўшчына

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

На тэрыторыі сучаснай Летувы беларусы жывуць не адно стагодзьдзе. 3 часоў Вялікага Княства Літоўскага да I сусьветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае разьвіцьцё беларусаў і летувісаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у тым ліку Віленскі ўнівэрсытэт, Віленская брацкая друкарня і інш.

Этнаграфічная мапа Я. Ф. Карскага, 1903

Паводле перапісу 1897 року беларусы складалі большасьць насельніцтва Віленскай губэрні. У пачатку XX стагодзьдзя дзейнічалі Беларускае выдавецкае таварыства (працягвала дзейнасьць у 1919—1930), Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні, Беларускі настаўніцкі саюз, выдаваліся газэты «Наша доля» і «Наша ніва». 12 лютага 1910 у клюбе чыгуначнікаў адбылася Першая беларуская вечарынка ў Вільні. У I сусьветную вайну, пасьля акупацыі нямецкімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны Беларускі клюб. 3 абвяшчэньнем незалежнасьці Летувы (люты 1918) дзейнасьць беларускіх арганізацыяў каардынавала Віленская беларуская рада, прадстаўнікі якой увайшлі ў Тарыбу. У сьнежні 1918 у Вільні знаходзіўся ўрад БНР.

У кастрычніку 1920 войскі польскага генэрала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, была абвешчаная Сярэдняя Літва. 9 кастрычніка 1920 у Вільні на нарадзе беларускіх дзеячоў, у якой прынялі ўдзел Браніслаў Тарашкевіч, Вацлаў Іваноўскі, Антон Луцкевіч і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для разьвіцьця беларускай адукацыі і асьветы. У 1921 А. Луцкевіч стварае Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча. На прапанову ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старэйшага рэфэрэнта ў Дэпартамэнце асьветы. У 1921 зь ініцыятывы Б. Тарашкевіча створанае Таварыства беларускай школы.

Віленшчына ў складзе Польшчы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

У пачатку 1922 року сэйм зацьвердзіў уключэньне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 Вільня была грамадзкім, асьветным і культурным цэнтрам беларусаў. У месьце ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асьветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асьветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасьцю вызначаліся Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, Беларуская хрысьціянская дэмакратыя, Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя, Камуністычная партыя Заходняй Беларусі, Беларускі пасольскі клюб, Блёк нацыянальных меншасьцяў і інш. У 1920—1930-я рокі ў Вільні дзейнічалі Беларускі музэй, управа Таварыства беларускай школы, Беларускі студэнцкі саюз, Беларускі сялянскі саюз, Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК Беларускай сялянска-работніцкай грамады; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газэт і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі А. Луцкевіч, М. Гарэцкі, Б. Тарашкевіч, У. Самойла, А. Станкевіч, С. Рак-Міхайлоўскі, І. Дварчанін, Р. Шырма, Г. Цітовіч, М. Танк, П. Сергіевіч, Я. Драздовіч і інш.

Летувіская Рэспубліка

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

У пачатку 1920-х гадоў адбываўся ўздым актыўнасьці беларусаў Летувы, які аднак зьнік ў другой палове 1920-х. У пачатку 1930-х нацыянальны рух у Летуве ажывіўся[2].

Летувіская ССР

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Напачатку II сусьветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзеныя ў склад Летувы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасьць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніцкая сэмінарыя, Беларускі музэй (закрыты ў 1945), выдавалася газэта «Беларускі голас» (рэд. Ф. Аляхновіч). Пасьля захопу Летувы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе летувіска-польскага пагадненьня пра ўзаемную эвакуацыю насельніцтва ад 22 верасьня 1944 перасялілася ў Польшчу. Практычна ўсе беларускія дзеячы й іхнія сем’і трапілі пад арышты і дэпартацыю. Аднаўленьне дзейнасьці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і зьмены этнічнай структуры насельніцтва.

Нямала беларусаў пераехала ў Летуву ўжо за савецкім часам, пасьля Другой сусьветнай вайны. 3 1945 у Летуву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іхная колькасьць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцьця яны практычна ня мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасьць П. Сергіевіч, З. Верас, Л. Луцкевіч, Я. Шутовіч і інш.

Актывізацыя грамадзкага жыцьця беларусаў пачалася ў часы лібэралізацыі ў СССР (2-я палова 1980-х), калі ўзьнік шэраг беларускіх культурна-асьветных арганізацыяў. У 1988 Зоська Верас разам зь Лявонам Луцкевічам, сынам Антона Луцкевіча, утварылі спачатку клюб «Сябрына», а 4 лютага 1989 року было заснаванае Таварыства беларускай культуры ў Летуве[3]. У чэрвені 1989 року ў Вільні адбыўся ўстаночы сход Беларускага народнага фронту «Адраджэньне».

3 1989 трансьлююцца беларускія перадачы на дзяржаўным радыё і тэлебачаньні. Пэўны час зь Вільні для беларусаў вяшчала незалежная беларускамоўная радыёстанцыя «Балтыйскія хвалі»[4].

Летува

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

У 2003 годзе адбыўся фэстываль «Панявежа-2003», дзе былі беларускія народныя песні і танцы[5].

Насельніцтва

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

У 2011 року ў Летувіскай Рэспубліцы пражывала 36 227 беларусаў[1], што складала 1,2% ад агульнага насельніцтва[6]. Колькасьць беларусаў стала зьмяншаецца галоўным чынам праз асыміляцыю. Так, у 1989 року ў Летувіскай ССР налічвалася 63 тысячы беларусаў, у 2001 — 42 866 чалавек; з тае пары іхняя колькасьць толькі меншала[3].

ГодКолькасьць%
195930 256[7]1,11
1970▲45 412[8]1,45
1979▲57 584[9]1,69
1989▲63 169[10]1,71
2001▼42 866[11]1,23
2011▼36 227[1]1,19

Пераважная большасьць беларусаў зьяўляюцца грамадзянамі Летувы.

Найбольш беларусаў пражывае ў сталіцы, Вільні — 18 924 чалавекі[1], далей ідуць месцы Клайпеда (2698 чалавек), Вісагіня (2211), Грэгарава (887) і Коўна (831, зьвесткі 2011 року[11]).

Мовы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Сярод беларусаў Летувы ў 2001 року сваёй роднай мовай беларускую называлі 14 603 чал., расейская — 22 386, польскую — 2494, летувіскую — 1622[12].

Грамадзкія арганізацыі

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны ў Вільні, дзе існуе з 1994 году.

Таварыства беларускай культуры ў Летуве — беларуская арганізацыя, створаная ў Летувіскай Рэспубліцы ў 1989 годзе. 4 лютага 1989 году адбыўся ўстаноўчы зьезд таварыства[13] Зь верасьня 2014 г. абавязкі старшыні ТБК выконвае Васіль Акуневіч[14].

У дадзены момант у Аб’яднаньне грамадзкіх арганізацыяў беларусаў у Летуве, старшынём якой зьяўляўся Раман Вайніцкі[15][16][17][18][19][20], уваходзяць 19 арганізацыяў. Іх мэта, як і любых іншых утварэньняў нацыянальных меншасьцяў — захаваньне беларускай культуры, традыцый, звычаяў, беларускай мовы. Пад непасрэдным кантролем Аб’яднаньня ў Вільні працуе беларуская школа імя Францішка Скарыны з дванаццацігадовым навучаньнем, дзе многія прадметы выкладаюцца на роднай мове. Адкрытая беларуская нядзельная школа ў Клайпедзе, у Вісагіні функцыянуе беларускі культурны цэнтар.

У Вільні дзейнічае заснаваны ў Беларусі Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт.

У 1994 годзе была створаная адзіная ў краіне беларускамоўная школа Віленская гімназія[21][22].

Цэнтар беларускай супольнасці і культуры ў Вільні быў заснаваны ў 2021 годзе[23] — некамэрцыйная арганізацыя. Разьмяшчаецца ў будынку па адрасе Віленская вуліца, 20[24].

Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў быў заснаваны ў Вільні ў 2022 годзе[25].

Крыніцы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
  1. 1 2 3 4 Population by ethnicity municipality (анг.) (xls) Official Statistics Portal. Statistics Lithuania. Праверана 17 студзеня 2017 г.
  2. ↑ В. У. Коваль. Асноўныя кірункі дзейнасці беларускай дыяспары ў Літве (1918—1939)  (бел.) // Труды БГТУ. — 2019. — № 2. — С. 35-40.
  3. 1 2 Лашкевіч, Кастусь (23 лютага 2010) Лідэр беларусаў Летувы: «Мы стаім ніжэй за цыганоў» Грамадзтва. TUT.BY. Праверана 17 студзеня 2017 г.
  4. ↑ Беларусы ў сучаснай Летуве Belhistory.com Праверана 17 студзеня 2017 г.
  5. ↑ Фэстываль Панявежа-2003(недаступная спасылка)
  6. ↑ 2011 Population and Housing Censuses in Estonia, Latvia and Lithuania (анг.) (pdf) Official Statistics Portal. Statistics Lithuania (2015). Праверана 17 студзеня 2017 г.
  7. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР (рас.) Демоскоп weekly Праверана 17 студзеня 2017 г.
  8. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР (рас.) Демоскоп weekly Праверана 17 студзеня 2017 г.
  9. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР (рас.) Демоскоп weekly Праверана 17 студзеня 2017 г.
  10. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР (рас.) Демоскоп weekly Праверана 17 студзеня 2017 г.
  11. 1 2 Tim Bespyatov. Ethnic composition of Lithuania 2011 (анг.) Праверана 17 студзеня 2017 г.
  12. ↑ 2. Gyventojai pagal tautybę ir gimtąją kalbą /2. Population by ethnicity and mother tongue/ // Population by education, mother tongue and command of other languages 2001 = Gyventojai pagal išsilavinimą, gimtąją kalbą ir kalbų mokėjimą 2001. — Vilnius: Statistikos departamentas prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės, 2002. — С. 77. — 800 ас. — ISBN 9986-589-84-3
  13. ↑ Пра нас
  14. ↑ Управа ТБКЛ
  15. ↑ Судмэдэксперты Літвы: Раман Вайніцкі памёр ад удару токам
  16. ↑ У Вільні забіты Раман Вайніцкі на Радыё Свабода
  17. ↑ Бывай, Раман...
  18. ↑ Вянок памяці. Раман Вайніцкі на Радыё Свабода
  19. ↑ Вайніцкі быў на вастрыі канфлікту беларускіх дыяспар Балтыі - Салiдарнасць
  20. ↑ Смуткуем, спачуваем
  21. ↑ Апісаньне дзейнасьці школы
  22. ↑ Навіны школы
  23. ↑ Пра нас
  24. ↑ Будзьма беларусамі! » Цэнтр беларускай культуры і супольнасці ў Літве звяртаецца па дапамогу
  25. ↑ Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў. Белліт (2022). Праверана 2023-12-01 г.

Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Атрымана з «https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Беларусы_ў_Летуве&oldid=2654286»