Відзы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Відзы
трансьліт. Vidzy
Касьцёл Найсьсвяцейшай Тройцы
Касьцёл Найсьсвяцейшай Тройцы
Coat of Arms of Vidzy.png Flag of Vidzy.svg
Герб Відзаў Сьцяг Відзаў


Краіна: Беларусь
Вобласьць: Віцебская
Раён: Браслаўскі
Насельніцтва: 1669 чал. (2018)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2153
Паштовы індэкс: 211990
Нумарны знак: 2
Геаграфічныя каардынаты: 55°23′42″ пн. ш. 26°37′43″ у. д. / 55.395° пн. ш. 26.62861° у. д. / 55.395; 26.62861Каардынаты: 55°23′42″ пн. ш. 26°37′43″ у. д. / 55.395° пн. ш. 26.62861° у. д. / 55.395; 26.62861
Відзы на мапе Беларусі ±
Відзы
Відзы
Відзы
Відзы
Відзы
Відзы
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Ві́дзы[2] — мястэчка ў Беларусі, паміж азёрамі Відзаўскім, Маругай і Ніпалатамі. Цэнтар сельсавету Браслаўскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 1669 чалавек[1]. Знаходзяцца за 41 км на поўдзень ад Браслава, за 260 км ад Віцебску, за 30 км ад чыгуначнай станцыі Гадуцішкі (лінія Лынтупы — Варапаева); на аўтамабільнай дарозе Паставы — Дзьвінск.

Відзы — даўняе места гістарычнай Браслаўшчыны (частка Віленшчыны), якое пэўны час было сталіцай рэгіёну.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Існуе некалькіх вэрсіяў паходжаньня тапоніму «Відзы». Паводле адной зь іх, ён утварыўся ад балцкага этноніму «відзы» — назвы жыхароў гістарычнага рэгіёну Латвіі Відзэмэ, якія маглі перасяліцца ў гэтыя мясьціны[3]. Іншае вэрсія зьвязвае тапонім з балцкай асновай «Уісііпіз» — сярэдзіна. Таксама існуе народнае паданьне, якое тлумачыць паходжаньне назвы паселішча ад слова «відзець». Падобныя назвы маюць пашырэньне ў Беларусі і Летуве: Відзеўшчына, Відзейкі, Відзенічы, Відзюны, Відзяны, Відзёны, Буйвідзы, Відзінішкі, Відзішкі.

Варыянты напісаньня назвы ў гістарычных крыніцах: Віды, Відзе.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Традыцыйна лічыцца, што Відзы ўпершыню ўпамінаюцца ў 1-й палове XV стагодзьдзя (1432? год), калі вялікі князь Жыгімонт Кейстутавіч перадаў землі паміж рэкамі Дзіснай і Дрысьвятай, якія зваліся Ловішчам, братам Доўгірду, Даўкшу і Нарушу (дакумэнтальна гэтыя зьвесткі не пацьвярджаюцца[4]).

Побач зь Відзамі існавала некалькі прадмесьцяў, гістарычна зьвязаных зь мястэчкам: Відзы Лаўчынскія, Відзы-Альбрэхтоўскія (пазьней в. Рэгуляры) — дзяржаўны двор, пазьней уладаньне канонікаў-рэгулярных. Відзаўскі двор (сучасная в. Падварынка) — уладаньне біскупаў, пазьней належалі выхадцам з Грэцыі Пізані.

У 1433 годзе Ганна Даўгідавіч перадала двор на карысьць касьцёла ў Відзах[4]. У 1481 годзе Ганна і Хведзька Доўгірды фундавалі драўляны касьцёл, пры якім існаваў шпіталь. У 1492 годзе тагачасны ўладальнік паселішча Я. Ганусовіч, маршалак земскі перадаў двор Відзы біскупу віленскаму В. Табару. Гэтае наданьне пацьвердзіў у 1494 годзе вялікі князь Аляксандар. У ваколіцах Відзаў пачала фармавацца лятыфундыя — буйная зямельная гаспадарка Віленскага біскупства.

Пад 1507 годам упамінаецца «волость Виды» ў складзе Браслаўскага павету. У 1524 годзе частку паселішча за 400 коп грошай набыў ваявода віленскі А. Гаштольд. У пачатку XVІ стагодзьдзя Відзы атрымалі статус мястэчка. На 1539 год тут працавалі 15 корчмаў. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформай 1565—1566 гадоў Відзы ўвайшлі ў склад Браслаўскага павету Віленскага ваяводзтва. У 2-й палове XVІ стагодзьдзя кашталян смаленскі Станіслаў Нарушэвіч заснаваў у Відзах кальвінскі збор, які дзейнічаў і ў 1-й палове XVІІ стагодзьдзя. У канцы XVІ стагодзьдзя ў біскупскай частцы мястэчка налічвалася 5 дамоў рынкавых і 20 дамоў вулічных.

У 1629 годзе частка Відзаў перайшла ў валоданьне Пацаў. Гетман польны, ваявода віленскі М. К. Пац адпісаў свае відзаўскія ўладаньні канонікам-рэгулярным з мэтай завяршэньня будаваньня касьцёла Сьвятых Пятра і Паўла ў Вільні, вядомага багатым скульптурным аздабленьнем інтэр’еру. На 1690 год, паводле рэестру падымнага падатку, біскупскія ўладаньні ў Відзах налічвалі 129 дымоў, уладаньні канонікаў-рэгулярных — 53 дымы, плябаніі — 8 дымаў, Ваўжэцкіх (разам зь некалькімі вёскамі) — 15 дымоў.

У Вялікую Паўночную вайну ў 1709 годзе Відзы пацярпелі ад ваенных дзеяньняў. У 1711 годзе ў мястэчку існавала невялікая супольнасьць манахаў-дамініканаў. На 1731 год, паводле інвэнтару, у біскупскай частцы Відзаў (уладальнік Міхал Ян Зянковіч) існавалі вуліцы Рынкавая, Дворная, Казіная, Віленская, працавалі рамесьнікі краўцы, цесьляры, шаўцы, каваль, кушнер, шынкары. Відзаўская лятыфундыя займала плошчу каля 120 км², налічвала 140 сялянскіх, 28 шляхецкіх, 54 мяшчанскіх дымоў. Да лятыфундыі належала 21 вёска: Балікі, Біцюны, Бубі, Бучаны, Пакульня, Пушкі, Эйцьмяны, Мешкелі і іншыя. Самім мястэчкам валодала некалькі гаспадароў, якія неаднойчы зьмяняліся.

У 1754 годзе лоўчы браслаўскі Антоні Ваўжэцкі заснаваў у Відзах езуіцкую місію пры парафіяльным касьцёле, у 1754—1767 гадох дзейнічала пачатковая школа. У 1762 годзе езуіты распачалі тут будаваньне мураванага касьцёла, якое аднак не пасьпелі завяршыць[4]. У 1764 годзе стараверы збудавалі ў мястэчку малельню. У 1769 годзе ў Відзах дзейнічаў аддзел прыхільнікаў Барскай канфэдэрацыі пад камандаю Міхала Гараіна. На 1794 год, паводле люстрацыі, у мястэчку было 182 будынкі, зь іх 50 належала Ваўжэцкім. У 1793 годзе Відзы атрымалі статус места[4]. Вальны сойм ухваліў перанос сюды з Браслава павятовых соймікаў, судовых установаў і архіву. У 1794 годзе, па пажары ў Браславе, Відзы сталі сталіцай Браслаўскага ваяводзтва. У часе паўстаньня Т. Касьцюшкі Тамаш Ваўжэцкі на ўласныя сродкі ўзброіў тут аддзел з 300 ваяроў, які аднак неўзабаве пацярпелі паразу ад расейскіх войскаў.

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Відзы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі. У пачатку XІХ стагодзьдзя тут разьмяшчаліся часткі расейскага 30-тысячнага гвардзейскага корпусу пад камандаю князя Канстанціна Паўлавіча. У вайну 1812 году 4—5 ліпеня ў Відзах знаходзілася галоўная кватэра Аляксандра I і стаўка камандуючага 1-й арміі Барклая дэ Толі; 7—11 ліпеня тут была галоўная кватэра Ёахіма Мюрата; 28 лістапада ў Відзах адбыўся бой паміж францускім войскам і аддзелам расейскай кавалерыі. У выніку ваенных дзеяньняў места значна пацярпела. У 1816 годзе ў Відзах утварыўся мусульманскі прыход. На 1825 год у месьце было 498 будынкаў; працавалі павятовая школа, 2 шынкі, лазьня. Будучы студэнтам Віленскага ўнівэрсытэту, у Відзы да свайго дзядзькі Маеўскага прыяжджаў А. Міцкевіч. У пачатку 1820 году ў месьце жыў дзекабрыст А. Поджыя. 24 жніўня 1835 году, па пажары, цэнтар павету зь Відзаў перанесьлі ў мястэчка Езяросы (пазьней Новааляксандраўск). З 1843 году Відзы як заштатнае места, цэнтар воласьці ўвайшлі ў склад Ковенскай губэрні. Разьмяшчэньне на паштовым тракце Дзьвінск — Вільня спрыяла хуткай адбудове паселішча.

На 1860 год у Відзах было 248 двароў; дзейнічалі касьцёл, капліца, сынагога, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў і мячэт; працавалі меская дума, мужчынская і жаночая народныя вучэльні, паштовая станцыя, аптэка; тры разы на год праводзіліся кірмашы, найбольш вядомыя продажам коней і гусей (штогод прадавалася да 100 тыс. гусей). У месьце існавалі Рынкавая вуліца, пляцы, Салявы і Конскі рынкі. У 1858—1861 гадох зьявіўся праект гербу Відзаў: «у чырвоным полі залатая пчала з чырвонымі вачыма»[5].

У Першую сусьветную вайну ўвосень 1915 году места занялі нямецкія войскі. У выніку баявых дзеяньняў Відзы значна пацярпелі. У сьнежні 1918 году ў места ўвайшлі бальшавікі, у жніўні 1919 году — польскія войскі.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Відзы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР[6]. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Відзы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Браслаўскага павету. Статус паселішча панізілі да мястэчка. За польскім часам у Відзах дзейнічала найбольш актыўная ў павеце арганізацыя КПЗБ. На 1931 год у мястэчку быў 431 двор.

У 1939 годзе Відзы ўвайшлі ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 году атрымалі афіцыйны статус гарадзкога пасёлку і сталі цэнтрам раёну Вялейскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 1944 годзе Відзы ўвайшлі ў склад Полацкай, а з 1954 году — Маладэчанскай вобласьці. У 1960 годзе Відзаўскі раён расфармавалі, само мястэчка ўвайшло ў склад Браслаўскага раёну Віцебскай вобласьці. На 1995 год у Відзах было 840 двароў. 8 красавіка 2004 году Відзаўскага пассавет скасавалі, замест яго ўтварыўся Відзаўскага сельсавету (само мястэчка не ўваходзяць у яго склад, але зьяўляецца яго цэнтрам). 9 лютага 2004 году афіцыйна зацьвердзілі местачковыя герб і сьцяг[7].

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XVIII стагодзьдзе: 1794 год — 1270 чал.
  • XIX стагодзьдзе: 1825 год — 822 чал.; 1860 год — 3498 чал., зь іх 1928 старавераў, 407 каталікоў, 35 праваслаўных, 949 юдэяў, 179 магамэтанаў[8]; 1889 год — 5641 чал., зь іх паводле стану: духоўнага 16, шляхты 384, купцоў 12, мяшчанаў 4841, сялянаў 163, вайскоўцаў 224 і 1 замежнік; паводле веры: каталікоў 677, старавераў 369, праваслаўных 74, лютэранаў 10, юдэяў 4164, магамэтанаў 347[9]; 1890 год — 6417 чал.[9]; 1892 год — 5,6 тыс. чал., зь іх юдэяў 4263, каталікоў 678, старавераў 394, магамэтанаў 148, праваслаўных 59, пратэстантаў 11; 1893 год — 5,8 тыс. чал.
  • XX стагодзьдзе: 1908 год — 5,9 тыс. чал.; 1931 год — 2326 чал.; 1969 год — 2,6 тыс. чал.; 1990 год — 2184 чал.[10]; 1995 год — 1949 чал.; 1999 год — 2200 чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2006 год — 2,0 тыс. чал.; 2008 год — 2,0 тыс. чал.; 2009 год — 1763 чал.[11] (перапіс); 2016 год — 1670 чал.[12]; 2017 год — 1697 чал.[13]; 2018 год — 1669 чал.[1]

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Відзах працуюць вучэльня мэханізацыі сельскай гаспадаркі, сярэдняя і музычная школы, лякарня, дом культуры, 2 бібліятэкі, мытны пераход на граніцы зь Летувой.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва
Кірава вуліца Віленская вуліца
Куйбышава вуліца Старая вуліца
Леніна вуліца Казянская вуліца (частка)
Дынабурская вуліца (частка)
Спартыўная вуліца Татарская вуліца
Бяз назвы Рынак пляц

У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Крамная і Угарская вуліцы[14].

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці (цагельны завод, лясьніцтва).

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Відзах дзейнічае аздараўленчы лягер[15].

Славутасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
  • Капліца каталіцкая (сяр. ХІХ ст.)
  • Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1914; архітэктар Вацлаў Міхневіч)
  • Магіла Тамаша Ваўжэцкага
  • Малельня стараверская Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы (1910)
  • Млын (2-я пал. ХІХ ст.)
  • Могілкі: хрысьціянскія, татарскія (Мізар), юдэйскія
  • Умацаваньні часоў I Сусьветнай вайны

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Т. Ваўжэцкі. Марка Беларускай пошты

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7. (pdf) С. 97.
  3. ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Менск: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 50.
  4. ^ а б в г ВКЛ. Энцыкл. Т. 3. — Менск, 2010. С. 110.
  5. ^ Цітоў А. Геральдыка Беларускіх местаў. — Менск, 1998.
  6. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  7. ^ Геральдика (.doc), Браславский районный исполнительный комитет
  8. ^ Krzywicki J. Widze // Słownik geograficzny... T. XIII. — Warszawa, 1893. S. 294.
  9. ^ а б Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  10. ^ Шыдлоўскі К. Відзы // ЭГБ. Т. 2. — Менск, 1994. С. 266.
  11. ^ Перепись населения — 2009. Витебская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  12. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  13. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  14. ^ Spis Abonentów Sieci Telefonicznej Okręgu Dyrekcji Poczt i Telegrafów w Wilnie na 1939 r. — Wilno, 1939. S. 54.
  15. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Менск, 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Відзысховішча мультымэдыйных матэрыялаў