Моўчадзь

Моўчадзь
лац. Moŭčadź
	Моўчадзь; лац. Moŭčadź
	Населены пункт
	Вуліца мястэчка
Краіна	Беларусь
Вобласьць	Берасьцейская
Раён	Баранавіцкі
Сельсавет	Маўчадзкі
Дата заснаваньня	1503
Геаграфія
Вышыня НУМ	193 м
Часавы пас	UTC+3;
Каардынаты	53°18′44″ пн. ш. 25°42′02″ у. д.HGЯO
Насельніцтва
Колькасьць	661 чал. (2010)
Лічбавыя ідэнтыфікатары
Тэлефонны код	+375 163
Паштовы індэкс	225340
СААТА	1204854046
Нумарны знак	1
	Моўчадзь на мапе Беларусі ± Моўчадзь

Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Моўчадзь (рака).

Мо́ўчадзь^[1] — вёска ў Беларусі, на рацэ Моўчадзі. Цэнтар сельсавету Баранавіцкага раёну Берасьцейскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 661 чалавек. Знаходзіцца за 33 км на паўночны захад ад Баранавічаў; на аўтамабільнай дарозе Баранавічы — Зьдзецел Р108^[2]. Чыгуначная станцыя на лініі Баранавічы — Ліда (не займаецца прыёмам-адпраўкай грузаў, найбліжэйшая грузавая станцыя — Міцкевічы).

Моўчадзь — даўняе мястэчка гістарычнай Слонімшчыны (частка Наваградчыны).

Назва

На думку навукоўцаў, тапонім Моўчадзь (як і адпаведны гідронім) мае балцкае паходжаньне або ўтварыўся ад асабістага імя^[3].

Назва вёскі на іншых мовах: рас. Молчадь, польск. Mołczadź, ідыш Meitshet.

Гісторыя

Вялікае Княства Літоўскае

Упершыню Моўчадзь упамінаецца ў 1-й палове XV ст., калі тут заснавалі касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы. З 1486 году ў пісьмовых крыніцах паселішча значыцца як мястэчка Слонімскага павету, уладаньне вялікіх князёў.

У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1654 годзе Моўчадзь зруйнавалі маскоўскія захопнікі, па чым улады Рэчы Паспалітай вызвалілі яе ад падаткаў. У 1660-я гады маёнтак знаходзіўся ў валоданьні Халецкіх, у 1716—1770 гадох — Юдзіцкіх, пазьней — Тызэнгаўзаў.

Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Моўчадзь апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Слонімскім павеце. У 1860-я гады ў мястэчку было 127 двароў, дзеялі касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (ліквідаваны расейскімі ўладамі ў 1867 годзе) царква, капліца і 2 юдэйскія малітоўныя дамы, штогод праводзілася 4 кірмашы. У 1879 годзе адбыўся вялікі пажар, які зьнішчыў паселішча. На 1886 год тут было 45 двароў 2 царквы, 3 сынагогі, школа, бровар, торг у нядзелі, 4 кірмашы.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Моўчадзь занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Моўчадзь абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, у Баранавіцкі павет («падраён») Баранавіцкага раёну^[4]. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Моўчадзь апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Слонімскім, з 1926 году — у Баранавіцкім павеце.

У 1939 годзе Моўчадзь увайшла ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 году стала цэнтрам сельсавету Гарадзішчанскага раёну, з 25 сьнежня 1962 году ў Баранавіцкім раёне. Статус паселішча панізілі да вёскі. На 1998 год тут было 369 двароў, на 1999 год — 348. У 2000-я гады Моўчадзь атрымала афіцыйны статус «аграгарадку».

У 2021 годзе памагатыя рэжыму Лукашэнкі разбурылі млын, помнік архітэктуры пачатку XX стагодзьдзя.

Мястэчка на старых здымках
Панарама, 1915 г.
Панарама, 1917 г.
Панарама, 1917 г.
Касьцёл, да 1918 г.

Царква-мураўёўка, да 1918 г.
Царква, да 1918 г.
Рынак, да 1918 г.
Станцыя, 1916 г.

Насельніцтва

Дэмаграфія

XIX стагодзьдзе: 1830 год — 363 муж., зь іх шляхты 6, духоўнага стану 2, мяшчанаў-юдэяў 183, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 169, жабракоў 3^[5]; 1865 год — 737 чал.; 1885 год — 1128 чал. (524 муж. і 604 жан.), зь іх 702 юдэі^[6]; 1886 год — 479 чал.^[7]^[8]
XX стагодзьдзе: 1921 год — 1483 чал.^[9]^[10]; 1998 год — 882 чал.^[11]; 1999 год — 870 чал.
XXI стагодзьдзе: 2010 год — 661 чал.

Інфраструктура

У Моўчадзі працуюць сярэдняя школа, школа-інтэрнат, дашкольная ўстанова, лякарня.

У 1990-я гады ў вёсцы збудавалі новы касьцёл.

Забудова

Вуліцы і пляцы

Афіцыйная назва	Гістарычная назва
Кірава вуліца	Калесьніцкая вуліца^[12]
Савецкая вуліца	?

З урбананімічнай спадчыны Моўчадзі да нашага часу гістарычную назву захавала толькі Слонімская вуліца. Гістарычны Рынак цяпер ня мае афіцыйнай назвы. Таксама ў мястэчку існавалі вуліцы Рыбацкая і Юрздыка.

Турыстычная інфармацыя

Славутасьці

Карчма (канец ХІХ ст.)
Могілкі юдэйскія
Сынагога (канец ХІХ ст.)
Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (1869—1873; мураўёўка)

Страчаная спадчына

Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы
Млын (пачатак ХХ ст.)

Галерэя

Краявіды Моўчадзі
Царква
Млын
Старая камяніца
Могілкі юдэйскія

Асобы

Аляксандар Данілевіч (1877—1949) — пэдагог, публіцыст, матэматык

Крыніцы

↑ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Менск: Тэхналогія, 2010. — 319 с. ISBN 978-985-458-198-9. (pdf, djvu, online) С. 69.
↑ Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 2 августа 1993 г. № 516 (СП Республики Беларусь, 1993 г., № 22, ст. 426) «Об утверждении перечня автомобильных дорог республиканского значения и единого порядка установления километража, нумерации автомобильных дорог общего пользования»
↑ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 240.
↑ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
↑ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 414.
↑ Krzywicki J. Mołczadź // Słownik geograficzny... T. VI. — Warszawa, 1885. S. 642.
↑ Шаблюк В., Вяроўкін-Шэлюта У. Моўчадзь // ЭГБ. — Мн.: 1999 Т. 5. С. 221.
↑ БЭ. — Мн.: 2000 Т. 10. С. 530.
↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I — Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923
↑ Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej — podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku. — Lwów: Książnica-Atlas, 1933
↑ Шаблюк В., Вяроўкін-Шэлюта У. Моўчадзь // ЭГБ. — Мн.: 1999 Т. 5. С. 222.
↑ Стефанович А. Воспоминания детства

Літаратура

Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 10: Малайзія — Мугаджары. — 544 с. — ISBN 985-11-0169-9
Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 5: М — Пуд. — 592 с. — ISBN 985-11-0141-9
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VI: Malczyce — Netreba. — Warszawa, 1885.

Вонкавыя спасылкі

[1] Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Менск: Тэхналогія, 2010. — 319 с. ISBN 978-985-458-198-9. (pdf, djvu, online) С. 69.

[2] Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 2 августа 1993 г. № 516 (СП Республики Беларусь, 1993 г., № 22, ст. 426) «Об утверждении перечня автомобильных дорог республиканского значения и единого порядка установления километража, нумерации автомобильных дорог общего пользования»

[3] Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 240.

[at-4] 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.

[5] Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 414.

[6] Krzywicki J. Mołczadź // Słownik geograficzny... T. VI. — Warszawa, 1885. S. 642.

[7] Шаблюк В., Вяроўкін-Шэлюта У. Моўчадзь // ЭГБ. — Мн.: 1999 Т. 5. С. 221.

[8] БЭ. — Мн.: 2000 Т. 10. С. 530.

[9] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I — Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923

[10] Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej — podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku. — Lwów: Książnica-Atlas, 1933

[11] Шаблюк В., Вяроўкін-Шэлюта У. Моўчадзь // ЭГБ. — Мн.: 1999 Т. 5. С. 222.

[12] Стефанович А. Воспоминания детства

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]