Дунілавічы

Дунілавічы
лац. Duniłavičy
	Дунілавічы; лац. Duniłavičy
	Населены пункт
	Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы
Краіна	Беларусь
Вобласьць	Віцебская
Раён	Пастаўскі
Сельсавет	Дунілавіцкі
Першыя згадкі	1473
Часавы пас	UTC+3;
Каардынаты	55°04′31″ пн. ш. 27°14′30″ у. д.HGЯO
Насельніцтва
Колькасьць	707 чал. (2010)
Лічбавыя ідэнтыфікатары
Тэлефонны код	+375 2155
Паштовы індэкс	211854
СААТА	2240817021
Нумарны знак	2
	Дунілавічы на мапе Беларусі ± Дунілавічы

Дуні́лавічы^[1] — вёска ў Беларусі, на рацэ Заражанцы. Цэнтар сельсавету Пастаўскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 707 чалавек. Знаходзяцца за 27 км на ўсход ад Паставаў, за 9 км ад чыгуначнай станцыі Варапаева.

Дунілавічы — даўняе мястэчка гістарычнай Ашмяншчыны (частка Віленшчыны). Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў стылі віленскага барока, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся кляштар дамініканаў, помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя, зруйнаваны расейскімі ўладамі, а таксама палац Тышкевічаў.

Назва

Дуніла (Dunila) — імя германскага паходжаньня^[2].

Гісторыя

Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Дунілавічы як уладаньне князёў Гальшанскіх датуецца 1473 годам. У 1555 годзе, паводле тэстамэнту апошняга ўладальніка, маёнтак перайшоў да вялікага князя Жыгімонта Аўгуста. Пад 1556 Дунілавічы ўпамінаюцца як мястэчка. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў яны ўвайшлі ў склад Ашмянскага павету Віленскага ваяводзтва. У 1567—1577 гадох Дунілавічы знаходзіліся ў валоданьні Мікалая Крыштапа Радзівіла, пазьней перайшлі да Долмат-Ісайкоўскіх.

У 1624 годзе Крыштап Белазор разам з жонкай заснавалі ў Дунілавічах мураваны касьцёл, пры якім пачаў дзеяць дамініканскі кляштар (1683 год). Пазьней мястэчкам валодалі Бжаздоўскія, Янішэўскія. 7 верасьня 1729 году і 10 студзеня 1765 году Дунілавічы атрымалі прывілеі каралёў і вялікіх князёў Аўгуста Моцнага і Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Пад уладай Расейскай імпэрыі

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Дунілавічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вялейскім павеце Менскай, з 1843 году Віленскай губэрні. Ад Янішэўскіх маёнтак перайшоў да Тышкевічаў. На 1800 год у мястэчку быў 101 двор.

У 1861 годзе Дунілавічы сталі цэнтрам воласьці. Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня расейскія ўлады гвалтоўна перарабілі касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы пад царкву Ўрадавага сыноду. На 1866 год у Дунілавічах было 106 двароў, на 1886 год дзеялі царква, касьцёл і 2 юдэйскія малітоўныя дамы; працавалі расейская народная вучэльня, 8 крамаў, 4 карчмы, вадзяны млын з сукнавальняй; праводзіліся кірмашы 6 студзеня і 1 кастрычніка, таргі ў нядзелю.

За часамі Першай сусьветнай вайны Дунілавічы занялі войскі Нямецкай імпэрыі.

Найноўшы час

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дунілавічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР^[3]. Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Дунілавічы апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам павету Наваградзкага, з 1922 году Віленскага ваяводзтва. У зьвязку зь пераносам павятовага цэнтру павет перайменавалі ў Пастаўскі. У 1927 годзе мястэчка зноў стала цэнтрам Дунілавіцкага павету. У 1920-я гады ў Дунілавічах працавалі лесапільня, цагельня, млын, кузьня, піларама, ткацкі цэх, фарбавальня, гадзіньнікавая, абутковая і швацкая майстэрні, кнігарня, пераплётня, банкі, амбуляторыя, аптэка, лямбард, гатэль, рэстарацыя, кулінарыя, чарачная, піўная; дзеялі касьцёл, 3 сынагогі, вышэйшая юдэйская і агульнаадукацыйная школы; існавалі вытворчасьць дываноў, пашыў жаночага адзеньня, шапак, выраб скураў, каапэратыўны гандаль коньмі, спажывецкімі таварамі і інш.; практыкаваў адвакат, натарыюс, судовы выканаўца, дантыст, вэтэрынар. Найбольшым зямельным уладальнікам быў граф Юзэф Тышкевіч (1064 дзесяціны зямлі).

У 1939 годзе Дунілавічы ўвайшлі ў БССР, дзе 15 студзеня 1941 году атрымалі афіцыйны статус гарадзкога пасёлку і сталі цэнтрам раёну Вялейскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 4 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1950 годзе ў выніку пераносу цэнтру раёну ў Варапаева Дунілавічы сталі цэнтрам сельсавету. У 1954 годзе статус паселішча панізілі да вёскі, у Маладэчанскай вобласьці. У 1960 Дунілавіцкі сельсавет увайшоў у склад Глыбоцкага, у 1962 годзе Пастаўскага раёну. На 1971 год у вёсцы было 246 двароў, працавалі сярэдняя школа, дом культуры, бібліятэка, паліклініка, аптэка, вэтэрынарны пункт, пошта, лясьніцтва, сталоўка, 3 крамы, камбінат побытавага абслугоўваньня. На 1993 год — 329 двароў, на 1997 год — 334, на 2001 год — 322. У 2000-я гады Дунілавічы атрымалі афіцыйны статус «аграгарадку».

Мястэчка на старых здымках
Касьцёл дамініканаў па маскоўскай перабудове, каля 1900 г.
Драўляны касьцёл, каля 1900 г.
Кляштар дамініканаў, да 1939 г.
Сядзіба Тышкевічаў, 7.02.1916 г.

Сядзіба Тышкевічаў, 7.02.1916 г.
Палац Тышкевічаў, 7.02.1916 г.
Палац Тышкевічаў, 1916 г.
Касьцёл дамініканаў па вяртаньні каталікам, 1930 г.

Насельніцтва

Дэмаграфія

XVIII стагодзьдзе: 1800 год — 564 чал.^[4].
XIX стагодзьдзе: 1866 год — 691 чал.^[5]
XX стагодзьдзе: 1905 год — 1400 чал. у мястэчку Дунілавічах, 74 чал. у маёнтку Дунілавічах, 10 чал. у касьцельнай сядзібе Дунілавічах^[6]; 1971 год — 781 чал.; 1993 год — 888 чал.; 1997 год — 793 чал.^[7]; 1999 год — 780 чал.
XXI стагодзьдзе: 2001 год — 785 чал.; 2010 год — 707 чал.

Інфраструктура

У Дунілавічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, бібліятэка, дом культуры, пошта.

Забудова

Вуліцы і пляцы

У тэлефонным даведніку 1939 году ўпамінаюцца Віленская, Глыбоцкая і Ясьневіцкая вуліцы^[8].

Эканоміка

Працуе Дунілавіцкае лясьніцтва.

Турыстычная інфармацыя

Славутасьці

Забудова гістарычная (канец XIX — 1-я палова XX ст.; фрагмэнты)
Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1769—1773)
Могілкі: каталіцкія, капліца-пахавальня (XIX ст.); польскіх вайскоўцаў, што загінулі ў 1919 годзе ў вайне з бальшавікамі; юдэйскія з помнікам жыдам, забітым гітлераўцамі ў Другую сусьветную вайну

Страчаная спадчына

Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і Сьвятога Міхала Арханёла (XIX ст.)
Кляштар дамініканаў (XVII ст.)
Сядзібна-паркавы комплекс Тышкевічаў

Галерэя

Краявіды Дунілавічаў
Касьцёл, галоўны фасад
Касьцёл, бакавы фасад
Касьцёл з боку апсыды
Інтэр’ер касьцёла

Асобы

Юлія Зарэцкая (нар. 1978) — празаік, публіцыст, сатырык
Пётар Мурзёнак (нар. 1951) — навуковец ў галіне фізыялёгіі

Крыніцы

↑ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7. (pdf) С. 340.
↑ Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. 433, 989, 991.
↑ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
↑ Насевіч В. Дунілавічы // ЭГБ. — Мн.: 1996 Т. 3. С. 314.
↑ Wejssenhof J. Duniłowicze // Słownik geograficzny... T. II. — Warszawa, 1881. S. 226.
↑ Мальцоў В. Дунілавічы // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Пастаўскага р-на. — Мн.: БЕЛТА, 2001.
↑ БЭ. — Мн.: 1998 Т. 6. С. 260.
↑ Spis Abonentów Sieci Telefonicznej Okręgu Dyrekcji Poczt i Telegrafów w Wilnie na 1939 r. — Wilno, 1939. S. 20.

Літаратура

Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6: Дадаізм — Застава. — 576 с. — ISBN 985-11-0106-0
Памяць: гіст.-дакум. хроніка Пастаўскага р-на. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 687 с.: іл. ISBN 985-6302-35-8.
Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя. — 527 с. — ISBN 985-11-0041-2
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881.

Вонкавыя спасылкі

[1] Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7. (pdf) С. 340.

[2] Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. 433, 989, 991.

[at-3] 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.

[4] Насевіч В. Дунілавічы // ЭГБ. — Мн.: 1996 Т. 3. С. 314.

[5] Wejssenhof J. Duniłowicze // Słownik geograficzny... T. II. — Warszawa, 1881. S. 226.

[6] Мальцоў В. Дунілавічы // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Пастаўскага р-на. — Мн.: БЕЛТА, 2001.

[7] БЭ. — Мн.: 1998 Т. 6. С. 260.

[8] Spis Abonentów Sieci Telefonicznej Okręgu Dyrekcji Poczt i Telegrafów w Wilnie na 1939 r. — Wilno, 1939. S. 20.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]