Лёндан

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Лёндан
анг. London
Лёндан
Coat of Arms of The City of London.svg Flag of the City of London.svg
Герб Лёндану Сьцяг Лёндану
Дата заснаваньня: 43
Першыя згадкі: 43
Былыя назвы: Ляндыніюм, Люндэнбург
Краіна: Вялікабрытанія
Мэр: Садык Хан
Плошча: 1706,8 км²
Вышыня: 24 м н. у. м.
Насельніцтва (2007)
колькасьць: 7 556 900 чал.
шчыльнасьць: 4427,53 чал./км²
Часавы пас: UTC+0
летні час: UTC+1
Тэлефонны код: +44 207 (цэнтар)
+44 208 (прыгарады)
+44 203 (прыгарады)
Паштовы індэкс: E, EC, N, NW, SE, SW, W, WC, BR, CM, CR, DA, EN, HA, IG, KT, RM, SM, TN, TW, UB, WD, SW1X 8RN
Геаграфічныя каардынаты: 51°30′28″ пн. ш. 0°7′41″ з. д. / 51.50778° пн. ш. 0.12806° з. д. / 51.50778; -0.12806Каардынаты: 51°30′28″ пн. ш. 0°7′41″ з. д. / 51.50778° пн. ш. 0.12806° з. д. / 51.50778; -0.12806
Лёндан на мапе Вялікабрытаніі
Лёндан
Лёндан
Лёндан
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
london.gov.uk

Лёндан (па-ангельску: London) — сталіца Ангельшчыны й Злучанага Каралеўства, найбуйнейшы мэгаполіс у Злучаным Каралеўстве й найбуйнейшая гарадзкая зона ў Эўрапейскім Зьвязе паводле большасьці паказчыкаў. Разьмешчаны на рацэ Тэмза, Лёндан зьяўляецца буйным паселішчам на працягу двух тысячагодзьдзяў, ягоная гісторыя сыходзіць да свайго заснаваньня рымлянамі, якія назвалі яго Ляндыніюм[1]. Старажытная частка Лёндану, лёнданскае Сіці, у значнай ступені захоўвае сваю плошчу ў сярэднявечных межах. Прынамсі з XIX стагодзьдзя Лёндан таксама называюць мэтраполіяй, якая склалася вакол гэтага ядра. Большая частка гэтай аглямэрацыі Лёндану, як і адміністрацыйны раён Вялікі Лёндан[2] рэгулюецца абраным мэрам Лёндану й лёнданскай Асамблеяй[3].

Лёндан зьяўляецца вядучым сусьветным горадам, сусьветным цэнтрам мастацтва, гандлю, адукацыі, індустрыі забаваў, моды, фінансаў, аховы здароўя, сродкаў масавай інфармацыі, прафэсійных паслугаў, дасьледаваньняў і распрацовак, турызму й транспарту, што спрыяе ягонай вядомасьці[4]. Горад зьяўляецца найбуйнейшым фінансавым цэнтрам нараўне зь Нью-Ёркам[5] і пятым па велічыні гарадзкога СУП, і самым буйным горадам з такім паказчыкам у Эўропе[6]. Лёндан ёсьць самым наведвальным горадам у сьвеце[7], а лёнданскі аэрапорт Гітраў зьяўляецца самым загружаным аэрапортам у сьвеце паводле ліку міжнародных пасажыраў[8]. Маючы ў сваіх межах 43 унівэрсытэты, горад складае самую вялікую канцэнтрацыю вышэйшай адукацыі ў Эўропе[9]. У Лёндане адны з самых высокіх коштаў на нерухомасьць у сьвеце[10][11]. У 2012 годзе Лёндан стаў першым горадам, дзе праходзілі сучасныя летнія Алімпійскія гульні ня менш за тры разы[12].

Лёндан месьціць прадстаўнікоў разнастайных народаў, культур і рэлігіяў, больш чым на 300 мовах гавораць людзі ў ягоных межах[13]. У ліпені 2010 году Вялікі Лёндан меў насельніцтва ў 7 825 200 чалавек, што робіць яго самым густанаселеным муніцыпалітэтам у ЭЗ[14]. Вялікі Лёндан у межах гораду зьяўляецца другім па велічыні ў ЭЗ па колькасьці насельніцтва[15], у той час як сталічная вобласьць Лёндану зьяўляецца найбуйнейшай у ЭЗ, паводле ацэнак, агульная колькасьць насельніцтва вагаецца з 12 млн[16] да 14 млн чалавек[17]. Лёндан быў самым буйным горадам у сьвеце паводле колькасьці насельніцтва з 1831 па 1925 гады[18].

У Лёндане месьцяцца чатыры аб’екты сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО: лёнданскі Таўэр, Каралеўскія батанічныя сады К’ю, Ўэстмінстэрскі палац разам з Ўэстмінстэрскім абацтвам і царквой Сьвятой Маргарыты, і гістарычныя паселішчы ў Грынўічы, дзе месьціцца Каралеўская абсэрваторыя з адзнакай нулявога мэрыдыяна[19]. Іншыя вядомыя славутасьці ўключаюць Бэкінггэмскі палац, Лёнданскае Вока, плошча Пікадылі, Сабор Сьвятога Паўла, Таўэрскі мост, Трафальгарская плошча й стадыён «Ўэмблі». Лёндан зьяўляецца домам для шматлікіх музэяў, галерэяў, бібліятэк, спартовых спаборніцтваў і іншых культурных установаў, уключаючы Брытанскі музэй, Нацыянальную галерэю, Брытанскую бібліятэку, Ўімбэлдан і 40 тэатраў[20]. Лёнданскі мэтрапалітэн зьяўляецца найстарэйшай падземнай чыгуначнай сеткай у сьвеце[21] й другім самым шырокім пасьля Шанхайскага мэтрапалітэну[22]. Гарадзкая тэрыторыя Вялікага Лёндану падзяляецца на Ўнутраны й Вонкавы Лёндан, адміністрацыйна на Сіці й 32 гарадзкія акругі (анг. London boroughs), сярод іх таксама Ўэстмінстэр. Лёндан зьяўляецца рэзыдэнцыяй Міжнароднай марской арганізацыі (анг. IMO).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Старажытнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нягледзячы на тое, што ёсьць сьведчаньні пра брыцкае паселішча ў гэтым раёне, першы буйны пасёлак быў заснаваны рымлянамі ў 43 годзе нашай эры[23]. Ён існаваў на працягу ўсяго сямнаццаці гадоў, калі ў 61 годзе, племя іцэні на чале з каралевай Баўдыкай узялі яго штурмам й спалілі[24]. У наступным горад быў перабудаваны й празь нейкі час у 100 годзе стаў сталіцай рымскай правінцыі Брытанія, зьмяніўшы ў гэтай якасьці горад Калчэстэр. У II стагодзьдзі насельніцтва рымскага Лёндану складала каля 60 тысячаў чалавек. Да VII стагодзьдзя англасаксы стварылі новае паселішча пад назвай Лундэнўік (ст.-анг. Lundenwic), якое месьцілася за 2 км уверх па плыні ад старога рымскага гораду, у тым месцы, дзе ў цяперашні час месьціцца Ковэнт-Гардэн[25].

Цалкам верагодна, што ў гэтым рэгіёне існавала гавань у вусьці ракі, дзе саксы займаліся рыбнай лоўляй і гандлем, і гэты гандлёвы складнік рос, пакуль на горад не напалі вікінгі. Саксы былі вымушаныя рухацца на ўсход, назад у рымскі Ляндыныюм, для таго, каб выкарыстоўваць ягоныя сьцены для абароны. Вікінгі працягвалі напады, пакуль у 886 годзе Альфрэд Вялікі не адбіў Лёндан і заключыў дамову на мір з дацкім лідэрам, Гутрумам[26]. Арыгінальны саксонскі горад стаў называўся «Старым горадам» (ст.-анг. Ealdwic), у нашыя дні гэты рэгіён вядомы як Алдўік (ст.-анг. Aldwych), які знаходзіцца ў сучасным горадзе Ўэстмінстэр[27].

Два нядаўнія адкрыцьці паказваюць, што Лёндан можа быць нашмат старэй, чым гэта лічыцца цяпер. У 1999 годзе рэшкі моста часоў Бронзавага веку былі знойдзены на берагавой паласе на поўнач ад Воксал брыджу[28]. Гэты мост альбо перасякаў Тэмзу, альбо ішоў да страчанага вострава ў рацэ. Паводле праведзенай экспэртызы ўзрост драўніны складае 1500 гадоў да н. э.

Сярэднявечча[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аблога Лёндана Ланкастэрамі ў 1471 годзе

З распадам рымскага валадарства ў пачатку V стагодзьдзя Лёндан быў фактычна закінуты. Аднак, пачынаючы з VI стагодзьдзя ў ваколіцах зьявілася саксонсае паселішча. Пасьля аб’яднаньня Ангельшчыны ў X стагодзьдзі Лёндан, ужо велічны горад і самы важны гандлёвы цэнтар на воставе, становіцца ўсё больш важным у палітычным пляне цэнтру, аднак па-ранейшаму сутыкаючыся з канкурэнцыяй Ўінчэстэру, традыцыйнага цэнтру каралеўства Ўэсэкс. У XI стагодзьдзі кароль Эдўард Спавяданьнік зноўку заснаваў і перабудаваў Ўэстмінстэрскае абацтва, якія месьцілася ў некалькіх хвілінах хады ўверх па плыні ад Лёндана, і якое з часам стала ўлюбёнай каралеўскай рэзыдэнцыяй. З гэтага моманту Ўэстмінстэр няўхільна выцясьняў лёнданскае Сіці як месца для правядзеньня пасяджэньня нацыянальнага ўрада[29].

Пасьля перамогі ў бітве пры Гастынгсе, Ўільям, герцаг Нармандыі, стаў каранаваным каралём Ангельшчыны на Божае Нараджэньне 1066 году[30]. Ўільям пабудаваў лёнданскі Таўэр, першы з многіх замкаў нарманаў у Ангельшчыне, якія былі пабудаваны з каменьню, у паўднёва-ўсходняй частцы гораду, каб запалохаць мясцовых жыхароў[31]. У 1097 годзе Вільгельм II пачаў будаўніцтва Ўэстмінстэр-Хол, недалёка ад абацтва. Зала лягла ў аснову новага Ўэстмінстэрскага палацу[32][33].

Падчас XII стагодзьдзя ўстановы цэнтральнага ўрада, якія да гэтага часу суправаджалі каралеўскі двор, які разьязджаў па ўсёй краіне, вырасьлі ў памерах і складанасьці й сталіся сабірацца ў адным месцы. У большасьці выпадкаў гэтае месца было ў Ўэстмінстэры, нягледзячы на тое, што каралеўская казна, пераехаўшы з Ўінчэстэра, спыніліся ў Таўэры. У той час горад у Ўэстмінстэры ператварыўся ў сапраўдную дзяржаўнцю сталіцу, у адрозьненьне ад суседа, лёнданскага Сіці, які застаўся самым вялікім па велічыні горадам Ангельшчыны й галоўным гандлёвым цэнтрам, квітнеючы пад уласнай унікальнай адміністрацыі, карпарацыі Лёндана. У 1100 годзе ягонае насельніцтва складала каля 18 тысячаў чалавек, а ў 1300 годзе яно вырасла амаль да 100 тысячаў[34]. У часы бушаваньня ў краіне чорнай сьмерці ў сярэдзіне XIV стагодзьдзя Лёндан страціў амаль траціну свайго насельніцтва[35].

Лёндан у XVI—XVIII стагодзьдзях[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З прыходам да ўлады дынастыі Т’юдараў у Ангельшчыне пачалася эпоха абсалютнай манархіі. Цэнтралізацыя ўлады ў руках караля прывяла да таго, што сталіца стала разьвівацца й багацець яшчэ хутчэй, чым раней. Спрыяльна адбіліся на горадзе часы кіраваньня Генрыха VIII і Эдуарда VI — былі заснаваны знакамітыя лёнданскія паркі Гайд-парк і Кенсынгтан-гардэн і адкрыта некалькі буйных шпіталёў[36].

Мапа Лёндану 1593 году

Рэфармацыя, якая адбылася ў Ангельшчыне пры Гэнрыху VIII, ня скончылася, у адрозьненьне ад іншых краінаў, кровапраліцьцём: тут царкоўныя пераўтварэньні кантраляваліся каралём і былі ініцыяваны «зьверху», а ня «зьнізу», як у большасьці іншых краінаў. Пасьля Рэфармацыі каля паловы плошчы Лёндана было занята рэлігійнымі збудаваньнямі й прыкладна траціну насельніцтва складалі манахі. Сытуацыя зьмянілася ў 1538—1541 гадох, пасьля таго, як Гэнрых VIII выдаў закон аб вяршэнстве караля над царквой. Пасьля гэтага значная частка царкоўнай маёмасьці была канфіскавана й перададзена ў рукі каралю й ягоным найбліжэйшым васалам.

Лёндан разьвіўся да аднаго з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў Эўропы. У горадзе квітнелі малыя прадпрыемствы, а буйныя ангельскія ўладальнікі вялі свой гандаль па ўсім сьвеце — ад Расеі да Амэрыкі. У прыватнасьці, каралева Лізавета I прымала амбасадараў з Масковіі ў садах прадмесьцяў Лёндана Рычмандзе[37]. Ствараліся гіганцкія кампаніі, як то Ост-Індзкая ў 1600 годзе. Пасьля таго, як у 1572 годзе гішпанцы захапілі й разрабавалі буйны галяндзкі горад Антвэрпэн, Лёндан стаў найбуйнейшым цэнтрам гандлю на Паўночным моры. Імкліва павялічвалася насельніцтва сталіцы — з 50 000 чалавек у 1530 годзе да 225 000 у 1605 годзе. Таксама ў XVI стагодзьдзі зьявіліся першыя мапы Лёндана. Зьявіліся першыя публічныя тэатры, самым папулярным зь якіх стаў «Глёбус», у якім ставіліся п’есы Ўільяма Шэксьпіра.

У XVI стагодзьдзі ў Ўэст-Эндзе пачала сяліцца шляхта. Неўзабаве раён стаў адным з самых прэстыжных месцаў гораду. Дагэтуль дом у Ўэст-Эндзе зьяўляецца пропускам у вышэйшы сьвет Лёндана.

Індустрыяльны Лёндан: электрастанцыя ў Чэлсі

Падчас Ангельскай грамадзянскай вайны Лёндан заняў бок Парлямэнта. Былі створаны войскі апалчэньня й збудаваны абарончыя ўмацаваньні, каб абараніць горад ад раялістаў, якія чым далей, тым бліжэй прасоўваліся да сталіцы — бітва пры Брэнтфардзе адбылася ўсяго ў некалькіх мілях ад Лёндана. Аднак добра арганізаваная абарона не дазволіла каралеўскім войскам узяць горад, што й згуляла вырашальную ролю ў вайне — захоўваемыя ў Лёндане багацьці дапамаглі Парлямэнту атрымаць перамогу.

Вялікі лёнданскі пажар увечары 4 верасьня, карціна невядомага мастака.

У Лёндане, як і ва ўсіх эўрапейскіх гарадох таго часу, адсутнічалі каналізацыя й сыстэма аховы здароўя, да таго ж, горад быў вельмі перанаселены, і таму там рэгулярна ўспыхвалі эпідэміі са шматлікімі сотнямі, а парой і тысячамі ахвяраў. Але самая страшэнная здарылася ў сярэдзіне XVII стагодзьдзя, у 16651666 гадох. У Ангельшчыне яна мае назоў Вялікай Чумой (анг. The Great Plague). У Лёндане ахвярамі эпідэміі сталі прыкладна 60 000 чалавек (пятая частка гораду). Сэм’юэл Піпс, хранікёр гораду, запісаў 4 верасьня 1665 году наступнае: «За тыдзень памерла больш за 7 400 чалавек, зь іх 6 000 — ад чумы. Дзень ноч амаль безь перапынку з вуліцы даносіцца пахавальны звон царкоўных званоў».

Плян Лёндану 1770 году

Адразу пасьля заканчэньня эпідэміі здарылася яшчэ адна катастрофа — Вялікі лёнданскі пажар 1666 году. У той час як Вялікая Чума пакасіла насельніцтва Лёндана, пажар нанёс сур’ёзную матэрыяльную шкоду, зьнішчыўшы 13 200 дамоў (каля 60% гораду) і 87 цэркваў (у тым ліку стары сабор Сьвятога Паўла). Як ні дзіўна, але ў агні загінула ўсяго восем чалавек, затое многія засталіся без жытла й пазбавіліся ўсіх сродкаў да існаваньня.

Пасьля аднаўленьня Лёндан канчаткова ператварыўся ў фінансавую сталіцу сьвету. У 1694 годзе адкрыўся Банк Ангельшчыны, які дазволіў краіне яшчэ больш павялічыць свой уплыў на сусьветную эканоміку. У 1700 годзе 80% імпарту й 69% экспарту Ангельшчыны прыпадала на Лёндан, а насельніцтва гораду перавышала 500 000 чалавек.

У XVIII стагодзьдзі, у эпоху Асьветніцтва атрымалі шырокае распаўсюджваньне прэса й літаратура. З тых часоў цэнтрам выдавецкага жыцьця Лёндана стала вуліца Фліт-стрыт. У тым жа стагодзьдзі быў адзначаны рост злачыннасьці ў сталіцы, з-за чаго пакараньні сталі больш жорсткім: нават за малаважнае злачынства цяпер пагражала сьмяротная кара. У канцы XVII стагодзьдзі Лёндан стаў адным з тэхналягічных цэнтраў Эўропы, пра што сьведчыць наведваньне гораду вялікім пасольствам, чальцом якога быў пад імем Пятра Міхайлава й расейскі цар Пётар I, які ў прыватнасьці наведаў там некалькі заводаў і грынўіцкую абсэрваторыю[38].

У 1707 годзе Лёндан набыў статус сталіцы Вялікабрытаніі, новай дзяржавы, створанай пасродкам аб’яднаньня Ангельшчыны й Шатляндыі. У тым жа XVIII стагодзьдзі былі пабудаваны новы сабор Сьвятога Паўла й Бэкінггэмскі палац — сымбалі сучаснага Лёндана, — а таксама Ўэстмінстэрскі мост, які стаў усяго толькі другім мостам у Лёндане праз Тэмзу. Да канца XVIII стагодзьдзя насельніцтва Лёндана дасягнула мільёна чалавек.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэмза

Горад раскінуўся на 45 кілямэтраў уздоўж судаходнай Тэмзы, у сярэднім ляжыць на вышыні 62 мэтры над узроўнем мора. З паўднёвага захаду да ўсходу горад перасякае Тэмза, суднаходная рака, якая ўпадае ў Паўночнае мора. Даліна Тэмзы — урадлівая й досыць плоская, што дазволіла Лёндану пашырацца раўнамерна. Першапачаткова рака была шырэйшай, а ейныя берагі былі багністымі й гразкімі, але з-за дзейнасьці чалавека ўсё гэта зьнікла. Тэмза — прыліўна-адліўная рака, і таму ў Лёндане існуе небясьпека паводкі[39]. У апошнія гады гэта небясьпека павялічылася з-за ўзьняцьця ўзроўню вады ў рацэ.

Панятак «каардынаты гораду» ўмоўны. Традыцыйна лічыцца, што намінальны цэнтар Лёндана разьмешчаны на скрыжаваньні Eleanor Cross і Чарынг-Крос. Гэта месца разьмешчана непадалёк ад Трафальгарскай плошчы.

Клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Клімат Лёндана
Калёна Нэльсана й неба, зацягнутае аблокамі

Клімат у Лёндане — умерана-марскі. Ён адрозьніваецца мяккасьцю й умеранасьцю на працягу ўсяго году. Улетку тут цёпла, але рэдка горача. Дзённая тэмпэратура ўлетку рэдка паднімаецца вышэй за 33 °C, хоць у апошнія гады адзначаецца гарачэйшае летняе надвор’е. Рэкордная сьпякота назіралася ў 2003 годзе, калі тэмпэратура дасягнула 38,1 °C.[40] Узімку халаднавата, але не марозна (прыкладна як у кастрычніку ў Менску), уначы тэмпэратура, як правіла, не апускаецца ніжэй −7 °C. Сьнегапады рэдкія. Сьнежны полаг захоўваецца толькі каля 5 дзён у годзе й вышыня сьнежнага полага малаважная (каля 25 мм). Сярэднегадовая колькасьць ападкаў складае 584 мм, што менш, чым у Рыме ці Сыднэі. Гарадзкі масіў стварае ўласны мікраклімат. Мяккасьць кліматычных умоваў зьвязана з наяўнасьцю цёплага Паўночна-Атлянтычнага цячэньня, якое абмывае заходняе ўзьбярэжжа Эўропы. Вятры, якія дзьмуць з Атлянтычнага акіяна, улетку прыносяць прахалоду, а ўзімку — цяпло.

Асаблівасьцю лёнданскага клімату зьяўляецца вельмі невялікая міжсэзонная амплітуда ваганьняў: ад +5,1 °C у студзені да +18,1 °C у ліпені (розьніца складае 13 °C). Такім чынам, зіма ў Лёндане такая ж мяккая, як у горадзе поўначы субтрапічнага пояса (напрыклад, Сочы), а лета паводле сярэдняй тэмпэратуры нават больш халаднаватае, чым у Менску й Таліне, і такім чынам, зьяўляецца ўмерана-цёплым, але не гарачым.

Экалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нізкалётныя самалёты зблізку Гітраў

Лёндан пакутаваў ад задымленьня паветра з часоў Сярэднявечча. Пасьля катастрафічных наступстваў Вялікага смогу 1952 году былі прыняты заканадаўчыя меры, якія прывялі да паляпшэньня якасьці атмасфэрнага паветра. Тым ня менш, па стане на 2011 год Лёндан заставаўся адным з самых забруджаных гарадоў Эўропы[41]. Асноўнай крыніцай забруджваньня атмасфэры зьяўляецца аўтамабільны транспарт, каля 1/3 якога прыпадае на знос шынаў і тармазоў. Як і шматлікія іншыя эўрапейскія гарады, Лёндан не адказвае нарматывам ЭЗ паводле канцэнтрацыі найбольш шкодных забруджвальных рэчываў, да якіх адносяцца аксід азоту (NO2) і ўзважаныя часьцінкі (PM10). Выкіды аксіду вугляроду (CO2) у 2008 годзе былі на 17% ніжэйшыя, чым у сярэднім па краіне. За пэрыяд з 2000 па 2011 гады шкодныя выкіды ў цэлым скараціліся на 11%. Каля 40% канцэнтрацыі PM10 (як і істотная доля канцэнтрацыі NO2) у цэнтры гораду пераносіцца ветрам з зоны прадмесьцяў. Найбольшыя канцэнтрацыі NO2 адзначаюцца ва Ўнутраным Лёндане й у раёне аэрапорта Гітраў. Дрэнная якасьць гарадзкога паветра можа зьяўляцца прычынай больш чатырох тысячаў сьмерцяў у год.[42]

Тэмза зьяўляецца адной з самых чыстых рэк у сьвеце, якія праходзяць праз сталіцы[43]. Шкоду эстуарыю ракі наносіць скід ліўневай каналізацыі ў пэрыяд праліўных дажджоў.

Каля 42% насельніцтва схільныя да шумавога ўзьдзеяньня на ўзроўні 55 дБ і вышэй, якое вырабляецца аўтамабільным транспартам, і каля 6% — чыгуначным транспартам. Аб’ём бытавых адыходаў за пэрыяд з 2000 па 2008 гады скараціўся.[44]

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку індустрыялізацыі насельніцтва Лёндана імкліва расло ў 19-м — пачатку 20 стагодзьдзя. У гэты час Лёндан стаў буйнейшым горадам сьвету й заставаўся ім да 1925, калі Нью-Ёрк пераўзышоў яго па колькасьці жыхароў. Піку насельніцтва горад дасягнуў у 1939, непасрэдна перад пачаткам Другой сусьветнай вайны, — яно склала 8,6 млн чалавек. На сёньняшні дзень насельніцтва ў гарадзкой рысе дасягае 7,5 млн чалавек, а насельніцтва аглямэрацыі ацэньваецца ў 12-14 млн чалавек.

Па падліках 2006, 70% жыхароў Лёндана — эўрапеоіды, каля 13% — выхадцы з Паўднёвай Азіі, 11% — нэгроіды, 1,5% — кітайцы. Па краінах паходжаньня: брытанцаў — 5,2 млн чалавек, індыйцаў — 172 тыс., ірляндцаў — 157 тыс., бэнгальцаў — 84 тыс., ямайцаў — 80 тыс., нігерыйцаў — 69 тыс., пакістанцаў — 67 тыс., кенійцаў — 66 тыс. чалавек.

Пераважная большасьць лёнданцаў — 58% — хрысьціяне, 15% — нерэлігійныя, 9% — мусульмане, 4% — індуісты.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Эканоміка Лёндана
Лёнданскі Сіці — адзін з сусьветных фінансавых цэнтраў нароўні зь Нью-Ёркам

Лёндан — найважнейшы эканамічны й фінансавы цэнтар Вялікабрытаніі й Эўропы, адзін з сусьветных фінансавых цэнтраў. Валавы рэгіянальны прадукт гораду ў 2004 годзе склаў 365 млрд $ (17% СУП Вялікабрытаніі). Эканамічнае значэньне ж усёй Лёнданскай аглямэрацыі яшчэ вышэйшы — рэгіянальны прадукт у 2004 годзе склаў 642 млрд $.

Сэрца Лёндана (Gracechurch street)

Найважнейшая галіна эканомікі гораду — фінансы, уключаючы банкаўскі сэрвіс, страхаваньне, кіраваньне актывамі; у Лёндане разьмешчаны штаб-кватэры найбуйнейшых банкаў і фінансавых кампаніяў, як то HSBC, Reuters, Barclays. Адзін з найбуйнейшых сусьветных цэнтраў валютнага й фондавага гандлю — Лёнданская фондавая біржа. На працягу стагодзьдзяў цэнтрам гарадзкога фінансавага жыцьця зьяўляецца бізнэсовы раён Сіці, аднак з 1990-х гадоў за званьне фінансавага й бізнэсовага цэнтру Лёндана змагаецца Кенэры-Ўорф ва ўсходняй частцы гораду.

Другой паводле значнасьці галіной у эканоміцы Лёндана зьяўляецца інфармацыйная[45]. У сталіцы разьмяшчаецца штаб кватэра Бі-Бі-Сі, адной з найбуйнейшых мэдыякарпарацыяў у сьвеце. У Лёндане выдаюцца папулярныя газэты, у ліку якіх The Times, якая выдаецца амаль 700-тысячным тыражом штодня, The Sun, The Daily Mirror і іншыя.

У Лёндане разьмяшчаюцца штаб-кватэры мноства ангельскіх і транснацыянальных кампаніяў, сярод якіх BP, Royal Dutch Shell, Unilever, Corus Group, SABMiller, Cadbury Schweppes і іншыя. Цэнтральныя офісы больш 100 з 500 найбуйнейшых эўрапейскіх кампаніяў разьмешчаны ў брытанскай сталіцы. Лёндан застаецца адным з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Брытаніі. Прамысловасьць гораду й прадмесьцяў прадстаўлена машынабудаваньнем (аўтамабілебудаваньне, электронная прамысловасьць, станкабудаваньне, суднабудаваньне й суднарамонт і іншыя), шырока разьвіта лёгкая, харчовая, нафтаперапрацоўчая й нафтахімічная галіны, паліграфія й іншыя.

Рэкляма на плошчы Пікадылі

Адной з найважнейшых крыніцаў прыбытку для Лёндана зьяўляецца турызм. У 2005 годзе гэта галіна забясьпечвала сталай працай 350 000 чалавек[46]. За год турысты пакідаюць у Лёндане 10 млрд £[47]. Лічылася, што паводле папулярнасьці ў турыстаў горад саступае толькі Парыжу[48], аднак апошнія зьвесткі паказалі, што ў 2010 годзе ў Лёндан было прададзена 45 млн пуцёвак, тады як у Парыж — усяго 33,9 млн[49].

Нягледзячы на тое, што калісьці Лёндан быў адным з найбуйнейшых партоў Эўропы, цяпер ён нават у Вялікабрытаніі знаходзіцца толькі на трэцім месцы. Штогадовы грузаабарот — 50 млн тон грузаў. Сэрца эканамічнага Лёндана — Сіці. Таксама мноства офісаў розных кампаній знаходзіцца ў раёне плошчы Пікадылі.

Нерухомасьць у Лёндане лічыцца адной з самых дарагіх у сьвеце[50]. У 2011 годзе ў Лёндане было прададзена больш за 3 000 дамоў коштам вышэй 1 мільёна фунтаў — больш, чым у якім або іншым горадзе сьвету[50].

Архітэктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Архітэктура Вялікабрытаніі
Хмарачос Мэры-Экс («Агурок»), архітэктар — Норман Фостэр
Ўэстмінстэрскі каталіцкі сабор

Архітэктура Лёндана прадстаўлена амаль усімі стылямі ад нармандзкага да постмадэрнізму. Шматлікія сярэднявечныя пабудовы, аднак, не захаваліся, галоўным чынам, з-за Вялікага пажару 1666 году, які зьнішчыў больш за 13 тысячаў будынкаў, і авіябамбаваньняў падчас Другой сусьветнай вайны.

Нармандзкую архітэктуру ў Ангельшчыну прынёс Вільгельм Заваёўнік. Са збудаваньняў нармандзкага стылю ў Лёндане вядомы Таўэр, які пачаў будавацца пры Вільгельме і шматкроць дабудоўваўся іншымі каралямі. Акрамя таго, у тым жа стылі выкананы пабудаваная ў 1097 годзе Ўэстмінстэрская зала прыёмаў[51]. На той момант гэта была самая вялікая зала ў Эўропе.

XIII стагодзьдзе стала стагодзьдзем раньняй ангельскай готыкі. Адным зь яскравых узораў гэтага стылю служыць Ўэстмінстэрскае абацтва. Іншыя ўзоры гэтага пэрыяду ў Лёндане не захаваліся. Сьледам за раньняй наступіла эпоха дэкараванай ангельскай готыкі, але ейных прыкладаў у сучасным Лёндане няма, як і прыкладаў вэртыкальнай готыкі — трэцяга гатычнага пэрыяду ангельскай архітэктуры. У XIV стагодзьдзі дзеля захоаваньня дзяржаўнай скарбніцы Эдўарда III была пабудавана вежа Каштоўнасьцей, як частка тагачаснага Ўэстмінстэрскага палаца.

Т’юдарскі пэрыяд лягічна завяршыў Сярэднявечча. Архітэктура эпохі Т’юдараў падобная на гатычную, але са значнымі зьменамі накшталт глыбокіх і высокіх вокнаў. Капліца Гэнрыха VII у Ўэстмінстэры й палац Гэмптан-корт у Рычмандзе — помнікі архітэктуры т’юдарскага пэрыяду. За часам караля Якава I пачалося ўладкаваньне Грынвіцкага парку.

Напачатку XVII стагодзьдзя ў Лёндане працаваў родапачынальнік ангельскай архітэктурнай традыцыі Ініга Джонз. Ён прышчапіў брытанскаму дойлідзтву ідэі палядыянства (клясыцызму), у аснове якіх — строгая геамэтрычнасьць, лаканічнасьць, функцыянальнасьць, элегантнасьць, адсутнасьць дробных дэталяў і іншых архітэктурных празьмернасьцяў. З твораў Джонза ў Лёндане захаваліся толькі два — Банкетная зала ва Ўайтхоле й капэла Сэнт-Джэмскага палаца.

У другой палове XVII стагодзьдзя на зьмену Джонзу прыйшоў Крыстафэр Рэн. Менавіта ён склаў плян аднаўленьня Лёндану пасьля Вялікага пажару. Акрамя таго, Рэн спраектаваў шпіталі ў Грынўічы й Чэлсі, знакаміты сабор Сьвятога Паўла і яшчэ некалькі дзясяткаў будынкаў.

Геаргіянская архітэктура, эра якая наступіла ў сярэдзіне XVIII стагодзьдзі, у цэлым адпавядала агульнаэўрапейскаму клясыцызму. У ёй галоўным былі выразныя формы й прапорцыі. Гэты пэрыяд не прадстаўлены ў Лёндане нейкімі вядомымі будынкамі, але ў геаргіянскім стылі пабудаваны шматлікія жылыя й адміністрацыйныя будынкі гораду. Варта адзначыць цэрквы, спраектаваныя Нікаласам Гоўксмурам, палац Самэрсэт-хаўс (сэр Ўільям Чэмбэрз) і забаўляльны цэнтар «Пантэон» на Оксфард-стрыт архітэктара Джэймза Ўаета. У першыя гады XVIII стагодзьдзя бацькам і сынам Рэнамі для Сары Чэрчыль — найбліжэйшай сяброўкі й канфіданткі каралевы Ганны быў пабудаваны Мальбара-хаўс— маёнтак на Пэл-Мэл. У 1759 годзе былі заснаваны каралеўскія батанічныя сады К’юкомплекс батанічных садоў і аранжарэй плошчай у 121 гэктар[52]. На тэрыторыі гэтага комплексу ў 17611762 гадох была збудавана вялікая пагада — першы ўзор кітайскай архітэктуры ў Эўропе. Насупраць гэтых садоў была пабудавана сядзіба Саян-хаўс— старадаўні маёнтак герцагаў Нартумбэрлэндаў, выкананы ў стылі чыстага клясыцызму, выдатны майстэрскім чаргаваньнем геамэтрычных формаў і тонкім калярыстычным майстэрствам. Праца над інтэр’ерамі Саян-хаўса працягвалася да 1769 году, калі ў герцага скончыліся сродкі.

Калёна віцэ-адмірала Нэльсана на Трафальгарскай плошчы

XIX стагодзьдзе адрозьніваецца ад папярэдніх разнастайнасьцю стыляў. У нэагатычным ключы пабудаваны знакаміты будынак Парлямэнту зь вежамі Біг-Бэн і Вікторыі на ім. Гэты будынак быў пабудавана пасьля пажару 16 кастрычніка 1834 году на месцы старога Ўэстмінстэрскага палаца паводле праекту Чарлза Бэры і Аўгустуса Ўэлбі П’юджына. Варта таксама адзначыць Каралеўскі судны двор, пабудаваны 18731882 гады згодна з праектам былога адвакату Джорджа Эдмунда Стрыта. У ліку знамянальных манумэнтаў гэтага стылю вылучаецца Мэмарыял прынца Альбэрта (анг. Albert Memorial) — манумэнт у Кенсынгтонскім парку. Манумэнт быў спраектаваны Георгам Гілбэртам Скотам і адкрыты ў 1875 годзе. У 1839 годзе, як частка пляну па стварэньні сямі вялікіх, сучасных могілак былі створаны Гайгейцкія могілкі[53]. Першапачатковы дызайн быў распрацаваны архітэктарам і перакладчыкам Стывэнам Гіры. Астатнія 6 могілак былі пабудаваны прыкладна ў той жа час і таксама атрымалі значную вядомасьць:

  • Кенсальскія зялёныя могілкі — 1832
  • Могілкі Заходняга Норўуда — 1837
  • Могілкі парку Эбні — 1840
  • Нангэдзкія могілкі — 1840
  • Бромптанскія могілкі — 1840
  • Могілкі Таўэр Гэмлетс — 1841

У стылі клясыцызму працаваў вядомы Джон Нэш, аўтар комплексу Трафальгарскай плошчы, Бэкінггэмскага палацу і Мармуровай аркі. Ўэстмінстэрскі сабор зьяўляецца ўзорам нэабізантыйскага стылю. Цяпер неіснуючы Крышталёвы палац адносіўся да індустрыяльнага стылю.

У XX стагодзьдзі ў горадзе зьявіліся хмарачосы: будынак Lloyd’s of London у Сіці, комплекс Канары Ўорф у Доклэндс, One Canada Square і The Shard (самы высокі). У канцы мінулага — пачатку цяперашняга стагодзьдзя вядучым брытанскім архітэктарам стаў Норман Фостэр, які пабудаваў у Лёндане небасяг SwissRe («Агурок») і Нью-сіці-хол, будынак мэрыі. Таксама да знамянальных пабудоваў можна аднесьці Буш-хаўс, які будаваўся з 1923 па 1935 гады, спраектаваны й пабудаваны амэрыканцамі й амэрыканскімі кампаніямі.

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Лёндан — месца разьмяшчэньня мноства ўнівэрсытэтаў, у якіх навучаецца больш за 370 тысячаў чалавек, у тым ліку дзясяткі тысячаў замежных студэнтаў з амаль 160 краінаў. Унівэрсытэты Лёндану ўмоўна падзяляюцца на дзьве групы: вышэйшыя навучальныя ўстановы, што фармуюць Лёнданскі ўнівэрсытэт, і іншыя ВНУ, у тым ліку былыя політэхнічныя інстытуты (якім пасьля 1992 году быў нададзены статус унівэрсытэтаў).

Лёнданскі ўнівэрсытэт, у якім адначасова навучаецца звыш за 125 тысячаў чалавек, зьяўляецца найбуйнейшым унівэрсытэтам Вялікабрытаніі й Эўропы. Ён складаецца з 19 каледжаў і 12 інстытутаў, у ліку якіх такія славутыя ўстановы як Кінгс коледж Лёндан, Лёнданская школа эканомікі й палітычных навук, Інстытут адукацыі, Школа ўсходніх і афрыканскіх дасьледваньняў, Лёнданская школа гігіены й трапічнай мэдыцыны.

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Футбольны клюб «Арсэнал» — чэмпіён Ангельшчыны 2004 году
Стадыён «Ўэмблі»

Лёндан тройчы прымаў летнія Алімпійскія гульні (1908, 1948) і ў 2012 годзе. Такім чынам сталіца Вялікабрытаніі зьяўляецца адзіным горадам у сьвеце, які прыняў алімпіяду тры разы.

У самым папулярным у Вялікабрытаніі і сьвеце відзе спорту — футболе — лёнданскія клюбы дамагліся вялікіх посьпехаў. Нягледзячы на тое, што традыцыйна наймацнейшымі камандамі Ангельшчыны заўсёды былі «Лівэрпул» і «Манчэстэр Юнайтэд», сталіца найбольш шырока прадстаўлена ў Прэм’ер-лізе. Сярод вядомых лёнданскіх камандаў, якія стала ці часам гуляюць ў вышэйшым дывізіёне, варта вылучыць «Арсэнал», «Ўэст Гэм Юнайтэд», «Кўінз Парк Рэйнджарз», «Тотэнгэм Готспур», «Фулгэм», «Чэлсі», «Крыстал Пэлас». На гэты момант лёнданскія клюбы «Арсэнал» і «Чэлсі» уваходзяць у лік наймацнейшых клюбаў Эўропы і сьвету. «Чэлсі» за апошнія гады тройчы выйграваў Прэм’ер-Лігу, а таксама выйграў Лігу чэмпіёнаў УЭФА ў 2012 годзе, а «Арсэнал» 13 раз станавіўся чэмпіёнам Ангельшчыны й удзельнічаў у фінале розыгрышу Лігі чэмпіёнаў УЭФА ў 2006 годзе. Чатырма клюбамі Лёндан прадстаўлены ў чэмпіянаце Ангельшчыны па рэгбі.

Найбуйнейшы стадыён гораду — «Ўэмблі» — быў ізноў адкрыты ў траўні 2007 году пасьля доўгай рэканструкцыі. Першы матч на абноўленым стадыёне адбыўся 19 траўня паміж камандамі «Чэлсі» й «Манчэстэр Юнайтэд». На «Ўэмблі» праходзяць фіналы розыгрышаў Кубка Ангельшчыны па футболе й Кубка выкліку (буйнога нацыянальнага турніру па рэгбі). Таксама «Ўэмблі» зьяўляецца хатнім стадыёнам ангельскай футбольнай зборнай. Першы гол за нацыянальную зборную Ангельшчыны на новым стадыёне забіў Джон Тэры, быўшы тады капітанам. Матчы ў крыкет праходзяць на стадыёнах «Оўвал» і «Лордс» у раёне Сэнт-Джонз-Ўуд.

У Лёндане, а дакладней, у ягоным прадмесьці Ўімбэлдане, штогод праходзіць аднайменны тэнісны турнір. Таксама ў Лёндане праводзіцца знакаміты Лёнданскі маратон. Сярод штогадовых сусьветнавядомых спаборніцтваў, што праводзяцца ў Лёндане яшчэ варты вылучыць веславаньне па Тэмзе камандаў Оксфарду й Кембрыджу.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чыгуначны транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Лёнданскі мэтрапалітэн — найстарэйшы (з 1863 году) і другі па працягласьці лініяў мэтрапалітэн сьвету. Сыстэма налічвае 270 станцыяў і складаецца зь некалькіх прыватных кампаніяў-апэратараў. Мэтро Лёндану штогод перавозіць 1 млрд пасажыраў. Горад мае таксама шчыльную наземную сетку прыгарадных цягнікоў, асабліва ў сваёй паўднёвай частцы, дзе падземны чыгуначны транспарт адносна менш разьвіты.

З 2007 году хуткі цягнік Eurostar зьвязвае Лёндан зь Лілем, Парыжам і Брусэлем. Магчымасьць дасягнуць гэтыя гарады за дзьве гадзіны робіць Лёндан бліжэйшым у транспартных адносінах да кантынэнтальнай Эўропы, чым да астатняй Вялікабрытаніі. Першы хуткасны цягнік унутры Вялікабрытаніі Лёндан — Кент пачаў курсаваць у 2009 годзе. Лёнданскі вакзал Ватэрлёо — самы загружаны чыгуначны вакзал у Лёндане й ва ўсёй Вялікабрытаніі.

Гарады-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гарады-партнэры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ «Roman». The Museum of London.
  2. ^ Elcock, Howard (1994). «Local Government: Policy and Management in Local Authorities». Routledge. p. 368. ISBN 978-0-415-10167-7.
  3. ^ Jones, Bill; Kavanagh, Dennis; Moran, Michael; Norton, Philip (2007). «Politics UK». Pearson Education. p. 868. ISBN 978-1-4058-2411-8.
  4. ^ «Global Power City Index 2009». Institute for Urban Strategies — The Mori Memorial Foundation.
  5. ^ «Global Financial Centres 9». Z/Yen. 2011.
  6. ^ Global city GDP rankings 2008—2025. PricewaterhouseCoopers. Праверана 16 сьнежня 2014 г. Архіўная копія ад 11 жніўня 2013 г.
  7. ^ «Euromonitor International’s Top City Destination Ranking (2011 update)». Euromonitor International.
  8. ^ «Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport». The Wall Street Journal. 23 February 2011
  9. ^ «Number of international students in London continues to grow». Greater London Authority.
  10. ^ «Highgate trumps Chelsea as priciest postcode». telegraph.co.uk
  11. ^ «U.K.'s Most Expensive Postcodes». Forbes.com
  12. ^ «IOC elects London as the Host City of the Games of the XXX Olympiad in 2012». International Olympic Committee.
  13. ^ «Languages spoken in the UK population». CILT, the National Centre for Language.
  14. ^ «Largest EU City. Over 7 million residents in 2001». www.statistics.gov.uk.
  15. ^ «KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas». Office for National Statistics.
  16. ^ «The Principal Agglomerations of the World». City Population.
  17. ^ «Southest England Population by Area from 1891». Demographia.
  18. ^ «London: The greatest city». Channel4.com.
  19. ^ «Lists: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland». UNESCO.
  20. ^ «West End Must Innovate to Renovate, Says Report». What’s On Stage.
  21. ^ Transport for London. «London Underground: History». ISBN 978-0-904711-30-1.
  22. ^ «Shanghai now the world’s longest metro». Railway Gazette International.
  23. ^ Perring, Dominic (1991). «Roman London». London: Routledge. p. 1. ISBN 978-0-203-23133-3.
  24. ^ «British History Timeline — Roman Britain». British Broadcasting Corporation.
  25. ^ «The early years of Lundenwic». The Museum of London.
  26. ^ «Medieval London — Vikings». The Museum of London.
  27. ^ George Hamilton Cunningham (1927). «London». J. M. Dent & Sons. p. xiii.
  28. ^ Denison, Simon (July 1999). «First `London Bridge' in River Thames at Vauxhall». British Archaeology
  29. ^ «Edward the Confessor (c.1003-1066)». British Broadcasting Corporation.
  30. ^ «History — 1066 — King William». BBC.
  31. ^ Adrian Tinniswood. «A History of British Architecture — White Tower». BBC.
  32. ^ «UK Parliament — Parliament: The building». UK Parliament
  33. ^ «Palace of Westminster». UK Parliament.
  34. ^ Schofield, John; Vince, Alan (2003). «Medieval Towns: The Archaeology of British Towns in Their European Setting». Continuum International Publishing Group. p. 26. ISBN 978-0-8264-6002-8.
  35. ^ «History — Black Death». BBC News.
  36. ^ Пэўснэр, Нікалаўс — «Лёндан. Сіці й Ўэстмінстэр»
  37. ^ Романюк С. К. «Русский» Лондон//Наука и жизнь. № 7, 2003.
  38. ^ Расейска-брытанскія культурныя сувязі ў XVIII стагодзьдзі. Пачатак стагодзьдзя. Падарожжа Пятра I. Russian Culture
  39. ^ Брытанія рыхтуецца да патопу
  40. ^ Average Conditions, London, United Kingdom. British Broadcasting CorporationПраверана 2010-09-30 г.
  41. ^ London ranks among worst European cities for air pollution. // guardian.co.uk. Праверана 2012-10-12 г. Архіўная копія ад 2012-10-14 г.(анг.)
  42. ^ Адміністрацыя Вялікага Лёндана. Clearing the air. Executive Summary. — The Mayor’s Air Quality Strategy. — Лёндан: 2010. — С. 1—2, 4.(анг.)
  43. ^ Адміністрацыя Вялікага Лёндана. Greener London. — The Mayor’s State Of Environment Report For London. — Лёндан: 2007. — С. 14.(анг.)
  44. ^ Адміністрацыя Вялікага Лёндана. London's Environment Revealed. — Даклад пра стан навакольнага асяродзьдзя Лёндана. — Лёндан: 2011. — С. 7—9, 52. — 86 с. — ISBN 978-1-84781-449-4(анг.)
  45. ^ «Месца Лёндана ў эканоміцы Вялікабрытаніі», — Оксфардзкі ўнівэрсытэт, 2005
  46. ^ London is the HR centre of opportunity in the UK. Personneltoday. Праверана 2010-08-22 г. Архіўная копія ад 2011-08-21 г.
  47. ^ Усё менш турыстаў едзе ў Лёндан
  48. ^ Вялікабрытанія Лёндан
  49. ^ Парыж саступіў Лёндану ў папулярнасьці- ці надоўга
  50. ^ а б Лёндан у Разрэзе. longrad.com
  51. ^ Herbert C. Gribble Westminster Hall and Its Roof // The Burlington Magazine for Connoisseurs. — 1922. — Т. 40. — № 227. — С. 76—84.
  52. ^ Royal Botanic Gardens, Kew: History and Heritage: World Heritage Site
  53. ^ Кароткая гісторыя Гайгейцкіх могілак(анг.) Highgate-Cemetery.org Праверана 30 ліпеня 2014 г. Архіўная копія ад 2011-08-21 г.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Лёндансховішча мультымэдыйных матэрыялаў