Грэск

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Грэск
трансьліт. Hresk
Першыя згадкі: 1409
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Слуцкі
Сельсавет: Грэскі
Вышыня: 170 м н. у. м.
Насельніцтва: 1694 чал. (2010)
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1795
Паштовы індэкс: 223641
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 53°10′8″ пн. ш. 27°29′31″ у. д. / 53.16889° пн. ш. 27.49194° у. д. / 53.16889; 27.49194Каардынаты: 53°10′8″ пн. ш. 27°29′31″ у. д. / 53.16889° пн. ш. 27.49194° у. д. / 53.16889; 27.49194
Грэск на мапе Беларусі ±
Грэск
Грэск
Грэск
Грэск
Грэск
Грэск
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Грэск[1] — вёска ў Беларусі, на рацэ Саве. Цэнтар сельсавету Слуцкага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2010 год — 1694 чалавекі. Знаходзіцца за 18 км на поўнач ад места Слуцку, за 20 км ад чыгуначнай станцыі Слуцак, за 90 км ад Менску.

Грэск — даўняе мястэчка гістарычнай Случчыны (частка Наваградчыны), старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У аснове тапоніму «Грэск» ляжыць тое ж слова, што і ў аснове гідроніму «Арэса». Таксама існуе меркаваньне, што назва паселішча ёсьць адным зь сьлядоў Грэнскае культуры на Беларусі[2].

На другім выданьні мапы Вялікага Княства Літоўскага (Амстэрдам, 1613 год) можна пабачыць напісаньне Hresko[3].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Старажытныя часы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На месцы Грэску ў VI ст. да н. э. — VII ст. н. э. існавала ўмацаванае валамі і равамі гарадзішча пэрыяду раньняга жалезнага веку[4]. Цяпер яно знаходзіцца ў цэнтры мястэчка, на правым беразе ракі Савы, ува ўрочышчы Замку. Мае статус гістарычна-культурнай каштоўнасьці[5]. У часе архэалягічных раскопак тут знайшлі пласты, у якіх былі прадметы розных эпох: жалезнага веку, старажытнай Русі, а таксама XIV—XVII стагодзьдзяў. У кар’еры Гайку каля Грэску выявілі скамянелыя рэшткі жывых арганізмаў, век якіх большы за 400 мільёнаў гадоў, што стала абгрунтаваньнем сьцьверджаньняў, што раней на Случчыне было мора[6]. Шэраг навукоўцаў лічыць, што менавіта каля Грэску сканчалася г. зв. мора Герадота[7].

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Грэск на мапе Случчыны

Першы пісьмовы ўпамін пра Грэск датуецца 1409 годам[8] (паводле іншых зьвестак — 1480 годам[9]). У гэты час тут існаваў драўляны замак, быў гасьціны дом[10]. У 1536 годзе мястэчка знаходзілася ў валоданьні каралевы і вялікай княгіні Боны Сфорцы і было цэнтрам войтаўства ў складзе Троцкага ваяводзтва.

4 жніўня 1570 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст выдаў прывілей на правядзеньне ў Грэску штотыднёвага кірмашу. У дакумэнце вызначалася, што ўсе мыты маюць ісьці ў дзяржаўны скарб. У 1558 годзе мястэчка знаходзілася ў валоданьні Марціна Валадковіча[11], паміж якім і князямі слуцкімі Юрыем і Сямёнам Алелькавічамі вяліся спрэчкі з нагоды захопу апошнмі зямлі ў валоданьнях М. Валадковіча. У 1590 годзе Грэск стаў часткаю Слуцкага княства. У гэты час тут было 68 двароў, існавалі царква, млын і карчма. 3 ліпеня 1593 году кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза перадаў Грэск у леннае валоданьне князю Мікалаю Радзівілу «Сіротку».

У 1600 годзе па ўзяцьці шлюбу Янушам Радзівілам з адзінай спадкаеміцай роду Алелькавічаў князёўнай Соф’яй Алелькавічаўнай Слуцкай Грэск перайшоў у валоданьне Радзівілаў. На 1654 год у мястэчку было 5 двароў, Рынак і 6 вуліц. У 1677 годзе князь Міхал Казімер Радзівіл перадаў маёнтак у закладнае карыстаньне Юрыю Багуславу Отэнгаўзу[12].

У XVIII ст. Грэск знаходзіўся ў складзе Клецкай ардынацыі Радзівілаў. На 1721 год у мястэчку было 69 двароў. У 1765 годзе Юзэф Мікалай Радзівіл перадаў Грэск у закладнае валоданьне графу Антонію Тадэвушу Пшазьдзецкаму[13]. На 1771 год тут было 88 двароў[9].

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Панарама з Замчышча, 1928 г.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Грэск апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам воласьці ў Слуцкім павеце Менскае губэрні. У 1800 годзе расейскія ўлады гвалтоўна адабралі тутэйшую царкву ў Сьвятога Пасаду і перадалі ў валоданьне Маскоўскаму патрыярхату[14].

На 1818 год у Грэск было 93 двары, 6 вуліцаў, штогод праводзіўся кірмаш, на 1832 год — 105 двароў, на 1860 год — 138. У 1870 годзе з мэтай маскалізацыі краю расейскія ўлады адкрылі ў мястэчку народную вучэльню. У 1874 годзе Грэск далучылі да Нясьвіскай ардынацыі згодна з дамоўленасьцю паміж ардынатам клецкім князем Лявонам Радзівілам і ардынатам нясьвіскім князем Антоніем Вільгельмам Радзівілам[15], за што князь Л. Радзівіл атрымаў пажыцьцёвую рэнту ў 30 000 рублёў, а таксама захаваў свае правы на паляваньне ў Грэскай пушчы[16]. У 1876—1881 гадох А. В. Радзівіл збудаваў новы будынак Грэскага лясьніцтва, паляўнічы дом, скляпы і іншыя будынкі[17]. На 1885 год у мястэчку было 122 двары, існавалі школа, царква, 3 ветракі, штогод праводзіўся кірмаш.

У канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзяў у Грэску дзейнічала невялікая сынагога[18]. У пачатку XX ст. у народнай вучэльні навучаліся 109 хлопцаў і 2 дзяўчыны. На 1909 год у мястэчку было 273 двары.

У Першую сусьветную вайну ў Грэску знаходзіўся лекарска-назіральны пункт, дзе даглядаліся расейскія салдаты, хворыя на ўскладнёнае запаленьне лёгкіх і плямісты тыфус цяжкага стану[19]. На 1917 год у мястэчку было 365 двароў.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вапнавыя печы, 1928 г.

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Грэск абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР.

У лютым 1918 году мястэчка заняў I Польскі корпус у Расеі Юзэфа Доўбар-Мусьніцкага, які вёў актыўныя баёвыя дзеяньні на тэрыторыі Беларусі супраць бальшавікоў. У сьнежні 1918 году Грэск занялі нямецкія войскі. У жніўні 1919 — ліпені 1920 году, кастрычніку 1920 — лістападзе 1920 году — польскімі войскамі. Быў цэнтрам Грэскае гміны, якая 15 верасьня 1919 году разам з Слуцкім паветам увайшла ў склад г. зв. Менскае акругі Грамадзянскага Кіраўніцтва Ўсходніх Земляў міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У лістападзе 1920 — сьнежні 1920 году Грэск быў адным з цэнтраў Слуцкага збройнага чыну[20]. З жыхароў Грэскае воласьці ўтварыўся аддзел лікам 150 жаўнераў, пад камандаю афіцэра войска былое Расейскае імпэрыі Міколы Віткі[21].

Згодна з Рыскай мірнай дамовай 1921 году Грэск застаўся ў складзе БССР. У гэты час у мястэчку адкрылася пачатковая школа. У 1922 годзе яна пераўтварылася ў сямігадовую. 17 ліпеня 1924 году ў выніку новага адміністрацыйна-терытарыяльнага падзелу Грэск стаў цэнтрам утворанага раёну ў складзе Слуцкай акругі[22]. На 1926 год у мястэчку было 422 двары. У чэрвені 1927 году па ліквідацыі Слуцкай акругі Грэскі раён увайшоў у склад Менскае акругі.

У 1929 годзе савецкія ўлады стварылі ў Грэску калгас «Гігант». У 1930 годзе ўтварылася арцель нарыхтоўкі вапны. У ліпені 1930 году Грэскі раён увайшоў у склад Слуцкай пагранічнай акругі. Да 1932 году ў мястэчку працавала жыдоўская школа. У 1933 годзе савецкія ўлады зруйнавалі царкву Раства Багародзіцы[23]. Сьвятара Ўладзімера Лялеўскага, які служыў тут з 1917 году[24] — арыштавалі 14 сакавіка таго ж году з абвінавачаньнем у прыналежнасьці да контрарэвалюцыйнай царкоўна-паўстанскай арганізацыі, якую быццам ачольваў япіскап слуцкі Мікалай (Шамяціла) і прысудзілі да высылкі на поўнач тэрмінам на 5 гадоў, па чым ягоны лёс стаў невядомым[25]. У 1935 годзе ўтварылася машынна-трактарная станцыя, якая ў 1936 годзе абслугоўвала 21 калгас. У 1937—1939 гадох у мястэчку друкавалася газэта Грэскага РК КП(б) Беларусі і райсавету «Сталінец»[26], выданьне якой узнавілі ў 1946 годзе пад назваю «За камунізм», і спынілі ў 1956 годзе[27]. 15 студзеня 1938 году згодна з новым адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам Грэскі раён увайшоў у склад утворанай Менскай вобласьці.

У Другую сусьветную вайну 27 чэрвеня 1941 году Грэск акупавалі нямецкія войскі. У жніўні таго ж году нацысты зьнішчылі тутэйшую жыдоўскую грамаду[28]. У студзені 1942 году архімандрыт Жыровіцкага манастыра Серафім (Раман Шахмуць) і сьвятар Уладзімер Кударэнка адкрылі ў Грэску царкву[29]. У сакавіку 1944 году ў мястэчку сфармаваўся 11-ты пяхотны батальён Беларускай краёвай абароны, у складзе якога было 14 афіцэраў, 27 падафіцэраў і 474 жаўнеры (агульны лік — 515 вайскоўцаў)[30]. 1 ліпеня 1944 году савецкія войскі авалодалі Грэскам у ходзе Менскае апэрацыі[31].

20 верасьня 1944 году Грэск увайшоў у склад утворанай Бабруйскай вобласьці. 8 студзеня 1954 году ў час працэсу ўзбуйненьня абласьцёў Бабруйскую вобласьці ліквідавалі, мястэчка ўвайшло ў склад Менскае вобласьці. У 1956 годзе тэрыторыю Грэскага раёну падзялілі паміж Слуцкім, Капыльскім, Узьдзенскім і Пухавіцкім раёнамі. У 1961 годзе да мястэчка далучылі вёску Някрасаўку.

На 1971 год у Грэску было 617 двароў, на 1992 год — 838, на 1997 год — 822, на 1 студзеня 1998 году — 819. У 1998 годзе ў будынку колішняга кінатэатру пачаў дзейнічаць прыход царквы Раства Багародзіцы[32]. У 2005 годзе да Грэску правялі газавую сетку, збудавалі вулічны разьмеркавальны газацяг[33]. У 2009 годзе вёска атрымала афіцыйны стутус аграгарадку[34].

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1860 год — 888 чал.; 1885 год — 1068 чал.; 1897 год — 1604 чал., зь іх 207 юдэяў
  • XX стагодзьдзе: 1909 год — 1519 чал.[35]; 1926 год — 1796 чал.; 1939 год — 139 жыдоў[36]; 1971 год — 2192 чал.; 1992 год — 2291 чал.[37]; 1997 год — 2309 чал.[38]; 1 студзеня 1998 году — 2197 чал.; 1999 год — 2125 чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2010 год — 1694 чал.

Рэлігія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць рэлігійныя супольнасьці:

  • Прыход Царквы Раства Багародзіцы Беларускага экзархату (вул. Школьная, 1). Пробашч — Айцец Аляксандар Корань.[39]
  • Рэлігійная суполка Царквы Хрысьціянаў Веры Эвангельскае «Ласка» (вул. Працоўная, 28). Пастыр — Сяргей Жыркоў.[40].
  • Рэлігійная суполка «Царква эвангельскіх хрысьціянаў-баптыстаў» (вул. Агародная, 20)[41].

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Грэску працуюць сярэдняя школа, дзіцячая школа мастацтваў[42], дашкольная ўстанова.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе вясковая лякарня[43], часткамі якое зьяўляюцца фэльчарска-акушэрскія пункты ў вёсках Леткаўшчыне, Маяку і Шышчыцах. Працуе аптэка.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Культурна-асьветніцкую працу праводзяць дом культуры і бібліятэка[44].

Іншае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Працуюць аддзелы зьвязку РУП «Белпошта», ААТ «Беларусбанк»[45], крамы №№ 43, 44 Слуцкага раённага спажывецкага таварыства. Ёсьць парк адпачынку, спартовая заля.

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва
Агародная вуліца Лава вуліца
Калгасная вуліца Пабялянка вуліца
Камсамольская вуліца Крывая вуліца
Менская вуліца Шышчыцкая вуліца
Першамайская вуліца Слуцкая вуліца[46]
Пралетарская вуліца Куток (Кіндзюк) вуліца
Сьцяпкоўская вуліца
Садовая вуліца Запечная вуліца

Паводле перапісу 1874 году ў Грэску існавала Селіцкая вуліца[46]. У 1920-я гады ў мястэчку было 8 вуліцаў: Лава, Крывая, Краўцовая, Замагільная, Шышчыцкая, Сьцяпкоўская, Аселіца й Куток.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Грэску працуюць сельскагаспадарчы вытворчы каапэратыў «Грэск-Агра», філія «Грэск» ААТ «Слуцкі мясакамбінат» (каля 90 работнікаў), ААТ «ПМК-71».

Плянуецца будаваньне сьвінагадоўчага комплексу ААТ «Слуцкі мясакамбінат» на 24 000 сьвіньняў[47].

Ёсьць пажарная аварыйна-ратавальная частка № 2 слуцкага раённага аддзелу Міністэрства надзвычайных сытуацыяў.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

За 5 км на ўсход ад Грэску праходзіць аўтамабільная дарога Р23 (МенскМікашэвічы), за 7 км на поўнач — аўтамабільная дарога Р91 (АсіповічыБаранавічы).

Аўтобусная станцыя злучае мястэчка з Слуцкам[48].

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Грэску дзейнічае музэй сялянскага побыту пад адкрытым небам[49].

Славутасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Гарадзішча пэрыяду раньняга жалезнага веку (VI ст. да н. э. — VII ст. н. э.)
  • Курган і помнік на братэрскай магіле савецкіх вайскоўцаў і ахвяраў нацызму (1956)[50]

У царкве Раства Багародзіцы з 2002 году міраструмяніць цудоўны абраз Казанскае Маці Божае[51] і рэпрадукцыя абраза «Неспатольны Кубак»[52].

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Замак
  • Гасьціны дом
  • Царква Раства Багародзіцы (1590)

Асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дадатковыя зьвесткі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Існуюць зьвесткі пра наяўнасьць каля Грэску падземных лёхаў[56]
  • Каля Грэску знайшлі арабскую манэту X ст.[57]
  • У гонар мястэчка сваю назву атрымаў найбуйнейшы з знойдзеных на Беларусі мэтэарытаў
  • У паэме-гутарцы «Гэй, наперад! Гэй, назад!» Ніла Гілевіча адною зь дзейных асобаў зьяўляецца Зэшка з Грэску[58]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (djvu) С. 416.
  2. ^ Грэнцы. Грэнская культура, клюб «Спадчына»
  3. ^ Спірыдонаў М. Беларусь на карце Вялікага Княства Літоўскага 1613 г. // «Гістарычны Альманах» №8, 2008.
  4. ^ Памятныя мясьціны(рас.), афіцыйны сайт Слуцкага раённага выканаўчага камітэту
  5. ^ Пералік матэрыяльных аб'ектаў, якім надаецца статус і катэгорыя гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь, дадатак 1 да Пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14.05.2007 № 578, Нацыянальны праўны інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь
  6. ^ Каштоўныя знаходкі(рас.), Слуцкі край. 5 сьнежня 2008 г.
  7. ^ Побытавыя дробязі нашых продкаў(рас.), АНТ. 9 лютага 2009 г.
  8. ^ З днём нараджэння, родная вёска // «Слуцкі край», 11 жніўня 2009 г.
  9. ^ а б Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слуцкага р-на і г. Слуцка. Кн. 2. — Менск, 2001.
  10. ^ Родныя вобразы. Гасціны дом, этнічны сайт Беларусі
  11. ^ Брэгер Г., Лінская Л. Фрагмент архіва Слуцкага Трайчанскага Свята-Траецкага манастыра ў фондах Нацыянальнага музея гісторыі i культуры Беларусі // «Беларускі археаграфічны штогоднік». Вып. 5, 2004.
  12. ^ Инвентарь им. Гресск кн. Михаила Казимира Радзивилла, составленный при отдаче имения в залоговое содержание Ежи Богуславу Оттенхаузу. 1677 г., Опись дела 505 фонда № 1280 «Радзивиллы, князья» Государственного исторического архива Литвы (м. Вільня).
  13. ^ Ведомость учета недоимок, числящейся на мещанах и земянах Копыльского кнж., Гресской и Пуковской вол., составленная при передаче в арендное содержание гр. Антону Пшездецкому. 1765 г., Опись дела 609 фонда № 1280 «Радзивиллы, князья» Государственного исторического архива Литвы (м. Вільня).
  14. ^ Грэка-каталіцкія цэрквы Слуцкага павету Менскае губэрні, Сайт Згуртаваньня Беларускае Шляхты
  15. ^ Jelski A. Hresk // Słownik geograficzny... T. III. — Warszawa, 1882. S. 177.
  16. ^ Войнилович Э. Воспоминания. Перевод с польского, Старонка № 1 места горада Ліды й Лідзкага павету
  17. ^ Материалы Главного управления имениями Антона Радзивилла о строительстве нового лесничества, охотничьего дома, погреба и других строений в Гресском лесничестве. (Отчеты о расходе денег на строительство, контракты и договора с рабочими, сметы на строительство, планы и др.)… 1876–1881 гг., Опись дела 547 фонда № 1280 «Радзивиллы, князья» Государственного исторического архива Литвы (м. Вільня).
  18. ^ Supplement to the Village(анг.), Reminiscences. The Personal Life of Artist Ary Stillman, 1988.
  19. ^ Яна Собеская. Их называли белыми ангелами // «Рэспубліка», 31 ліпеня 2010 г.
  20. ^ Крызіс: «Ландыш» вяне, Белая Ліпа замярзае, Радыё Свабода. 2 лютага 2009 г.
  21. ^ Юрка Харытончык. 3 успамінаў слуцкага паўстанца, Бібліятэка гістарычных артыкулаў
  22. ^ Гісторыя Слуцкага раёну(рас.), афіцыйны сайт Слуцкага раённага выканаўчага камітету
  23. ^ Чудотворная икона в Греске // «Знамя Юности», 6 студзеня 2010 г.
  24. ^ Ляляўскі (Лелявский) Уладзімір. // Маракоў Л. Рэпрэсаваныя праваслаўныя свяшчэнна- і царкоўнаслужыцелі Беларусі 1917—1967. Энцыклапедычны даведнік у 2-х тамах. Т. 2. — Менск, 2007.
  25. ^ Кривонос Ф. Синодик за веру и церковь пострадавших в Минской епархии (1918-1951 годы). — Киевец: Свято-Троицкая церковь, 1996.
  26. ^ «Сталінец», Электронны каталёг Нацыянальнае бібліятэкі Беларусі.
  27. ^ «За камунізм»., Электронны каталёг Нацыянальнае бібліятэкі Беларусі.
  28. ^ Винница Г. Потери еврейского населения за период оккупации восточной и центральной частей Беларуси в 1941—1944 годах, Уроки Холокоста: История и современность
  29. ^ Силова С. Православная церковь в Белоруссии в годы Великой Отечественной (1941-1945) / Монография. — Гродно, 2003.
  30. ^ Шнэк С. Узброеная Случчына. Да гісторыі Беларускае Краёвае Абароны // «Беларускі Рэзыстанс» №1, 2004.
  31. ^ Лічба Савецкага інфармацыйнага бюро. 1 ліпеня 1944 году(рас.), сайт Солдат.RU.
  32. ^ Символ последней надежды // «Інфа-Кур’ер», 22 лістапада 2007 г.
  33. ^ Гісторыя УП «МінскВоблГазАб’ект»(рас.), вытворчае унітарнае рэспубліканскае прадпрыемства «МінскВоблГазАб’ект»
  34. ^ Объект как эталон эстетического оформления(рас.), Будаўніцтва і нерухомасьць
  35. ^ Mestechki of Minsk Gubernia.(анг.)
  36. ^ Gresk The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust: A-J.(анг.)
  37. ^ Шчарбатаў А. Грэск // ЭГБ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 167.
  38. ^ БЭ. Т. 5. — Менск, 1997. С. 495.
  39. ^ Минская епархия Слуцкое благочиние(рас.), Православие.By
  40. ^ Поместные церкви ХВЕ(рас.), Объединенная Церковь христиан веры евангельской в Республике Беларусь
  41. ^ Поместные церкви Союза эвангельскіх хрысьціянаў-баптыстаў(рас.), Христианский портал в Беларуси на ROGDESTVO.by
  42. ^ Случчына — невычэрпная крыніца талентаў // «Слуцкі край». 28 верасьня 2010 г.
  43. ^ Греская участковая больница(рас.), Здравохранение Беларуси
  44. ^ Греская библиотека-филиал № 14 сети публичных библиотек Слуцкого района(рас.), Библиотеки Республики Беларусь и зарубежных стран.
  45. ^ Отделение №615/33 ОАО «АСБ Беларусбанк»(рас.), сайт ОАО «АСБ Беларусбанк»
  46. ^ а б Place Names in the 1874 List of Jewish Males in Lyakhovichi by Deborah Glassman
  47. ^ На еўрапейскім узроўні // «Слуцкі край», 21 верасьня 2010 г.
  48. ^ Расписание движения автобусов по автовокзалу «Слуцк». ДУП «Автобусный парк № 2» г. Слуцка(рас.)
  49. ^ Музэй пад адкрытым небам стварыў жыхар вёскі Грэск // «Інфа-Кур’ер», 19 траўня 2010 г.
  50. ^ Обелиск на братской могиле советских воинов и жертв фашизма (в. Грэск)(рас.), Афіцыйны сайт Слуцкага раённага выканаўчага камітету
  51. ^ Микашевичи-Туров-Греск(рас.), Свято-Елисаветинский монастырь в Минске
  52. ^ Паломничество по маршруту Греск-Слуцк состоится 16 мая(рас.), Православный дайджест новостей
  53. ^ «Жизнь по заданию. «Зефир» и «Эльза» Разведчики-нелегалы»(рас.), Книгосайт
  54. ^ Самая каштоўная спадчына // «Голас Радзімы», 25 лістапада 2010 г.
  55. ^ Загадкавы сьвет Аляксандра Салтаўца // «Інфа-Кур’ер», 24 чэрвеня 2009 г.
  56. ^ Подземные архитектурные сооружения России: обзор и опыт кадастра // Conference «Rock-cut Megalithic Monuments: Problems and ways of solving them». Sofia, 1999.
  57. ^ Звягин Ю. Путь из варяг в греки. Тысячелетняя загадка истории. — Москва, 2009.
  58. ^ У «Доме літаратара» Рыгор Барадулін, Анатоль Сідарэвіч, Міхась Тычына, Радыё Свабода, 12 кастрычніка 2007 г.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Грэсксховішча мультымэдыйных матэрыялаў