Эйшышкі

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Эйшышкі
лет. Eišiškės
Касьцёл Ушэсьця Гасподняга
Касьцёл Ушэсьця Гасподняга
Eisiskes COA.png
Герб Эйшышкаў
Першыя згадкі: 1384
Краіна: Летува
Павет: Віленскі
Плошча: 7 км²
Насельніцтва (2010)
колькасьць: 3575 чал.
шчыльнасьць: 510,71 чал./км²
Часавы пас: UTC+2
летні час: UTC+3
Тэлефонны код: 380
Паштовы індэкс: LT-17116
Геаграфічныя каардынаты: 54°10′10″ пн. ш. 24°59′50″ у. д. / 54.16944° пн. ш. 24.99722° у. д. / 54.16944; 24.99722Каардынаты: 54°10′10″ пн. ш. 24°59′50″ у. д. / 54.16944° пн. ш. 24.99722° у. д. / 54.16944; 24.99722
Эйшышкі на мапе Летувы
Эйшышкі
Эйшышкі
Эйшышкі
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Эйшы́шкі (па-летувіску: Eišiškės) — места ў Летуве, на рацэ Вярсоцы. Уваходзяць у склад Салечніцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2010 год — 3575 чал. Знаходзяцца за 33 км ад Салечнікаў, за 70 км на паўднёвы захад ад Вільні, каля граніцы зь Беларусьсю; на аўтамагістралі Вільня — Горадня.

Эйшышкі — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Лідчыны (частка Віленшчыны), на беларускай этнічнай тэрыторыі.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле паданьня з Хронікі Быхаўца тапонім «Эйшышкі»[1] ўтварыўся ад імя мітычнага князя жамойцкага Эйкшыса[2]. Варыянты назвы паселішча ў гістарычных крыніцах: Wesisken і Eykschissken (1384), Eyksiskindorfee (1387), Eyxyszki (1492), Ejszyszki (1400), Ейшышки (1470).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўспамін пра Эйшышкі датуецца 1384 годам і зьмяшчаецца ў дамове паміж вялікім князем Вітаўтам і Тэўтонскім ордэнам. Тым часам паводле сьведчаньня гісторыка і этнографа першай паловы XIX ст. Ёсіфа Ярашэвіча, на габрэйскіх могілках мястэчка знаходзіўся надмагільны камень з надпісам 1170. У 1398 годзе ў Эйшышках збудавалі першы касьцёл. З 1524 году дзейнічала школа.

За часамі Трынаццацігадовай вайны (1654—1667) у 1655 годзе Эйшышкі захапіла і ўшчэнт зруйнавала войска Маскоўскай дзяржавы, другі раз мястэчка спалілі швэды ў Вялікую Паўночную вайну.

У XVII стагодзьдзі кароль і вялікі князь Ян Сабескі надаў Эйшышкам Магдэбурскае права і герб[3] (адноўленае Станіславам Аўгустам у 1792 годзе). Празь мястэчка праходзіў важны гандлёвы шлях зь Вільні ў Кракаў. Станам на 1738 тут было 56 будынкаў. У 2-й палове XVIII ст. існавалі школа і ратуша. У 1791 годзе Эйшышкі зрабіліся цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва (з 1793 году ў Мерацкім ваяводзтве)[4].

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Эйшышкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Лідзкім павеце Віленскай губэрні. Станам на 1814 год у мястэчку было 67 будынкаў, на 1829 год — 101 (18 хрысьціянскіх і 83 юдэйскія), на 1863 год — 103. У 1866 годзе працавалі 4 бровары, 2 гарбарні, вадзяны млын. У XIX ст. каля Эйшышак дзейнічала тэлеграфная станцыя на лініі Варшава — Санкт-Пецярбург. У 1847—1852 гадах паводле праекту Тэадора Нарбута тут збудавалі мураваны касьцёл Ушэсьця Гасподняга. Паводле зьвестак за 1852—1853 гады ў Эйшышках налічвалася 40 цэхавых рамесьнікаў і найбольшая сярод мястэчак Лідчыны колькасьць рамесных спэцыяльнасьцяў.

У Першую сусветную вайну Эйшышкі занялі нямецкія войскі. Увосень 1918 году тут сфармавалася самаабарона — польская вайсковая арганізацыя, мэтай якой была абарона мястэчка ад бальшавікоў. Узначаліў яе капітан Казімер Ільцэвіч[5]. 7 чэрвеня 1919 году Эйшышкі разам з усім Лідзкім паветам увайшлі ў склад Віленскай акругі Грамадзянскай Управы Ўсходніх Земляў — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі[6]. Урад Беларускай Народнай Рэспублікі фармальна лічыў мястэчка часткай сваёй тэрыторыі, як і бальшавікі — часткай БССР.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Эйшышкі апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабіліся цэнтрам гміны. За польскім часам мястэчка называлі «Віленкім прадмесьцем», бо перакупнікі зь Вільні прыязджалі сюды набываць разнастайныя прадукты[7].

У 1939 годзе Масква перадала Эйшышкі Летуве. 3 жніўня 1946 году паселішча атрымала статус места. У 1950 годзе Эйшышкі зрабіліся цэнтрам раёну (з 1972 году ў Салечніцкім раёне).

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1820 год — 333 чал.; 1829 год — 797 чал., зь іх 75 хрысьціянаў і 722 юдэі[8]; 1863 год — 706 чал.; 1866 год — 715 чал., зь іх 89 каталікоў, 16 праваслаўных, 610 юдэяў[9]; 1869 год — 741 чал.[10]; 1885 год — 706 чал.[11]; 1897 год — 3196 чал., у тым ліку 2376 юдэяў
  • XIX стагодзьдзе: 1905 год — 2448 чал.; 1921 год — 2382 чал.; 1938 год — 3188 чал.; 1959 год — 2532 чал.; 1970 год — 3481 чал.; 1974 год — 3600 чал.; 1976 год — 3700 чал.; 1979 год — 3467 чал.; 1989 год — 3789 чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2001 год — 3765 чал.; 2010 год — 3575 чал.

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Эйшышках працуюць 3 сярэднія, музычная і спартовая школы, дашкольныя ўстановы.

Культура і спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць бібліятэка, 2 спартовыя залі.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Славутасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Гістарычная забудова (XIX — пачатак XX стагодзьдзяў; фрагмэнты)
  • Замчышча
  • Касьцёл Ушэсьця Гасподняга (1847—1852)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Ратуша (XVIII ст.)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месты-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дадатковыя зьвесткі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • У паваенны час у Эйшышках працаваў беларускі ксёндз Уладзіслаў Чарняўскі
  • У 2004 годзе каля Эйшышак пагранічнікі выявілі трубаправод рэкорднай даўжыні — 3 км, прызначаны для кантрабанды сьпірту зь Беларусі ў Летуву[12].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Эйшышкі // Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс) / Уклад. калектыў супрацоўнікаў выдавецтва «Наша Ніва». — Наша Ніва, 2001.
  2. ^ Хроніка Быхаўца
  3. ^ Уладзімер Міхневіч. Эйшышкі — на старадаўнім тракце зь Вільні ў Кракаў праз Варшаву // «Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё», 10 красавіка 2009.
  4. ^ Эйшышкскі павет // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 767.
  5. ^ Lech Wyszczelski. Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. — Warszawa: Bellona, 2010. S. 47-48.
  6. ^ Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.
  7. ^ Мірон Браніслаў Нарбут. Ліда і лідзяне // «Zіеmіа Lіdzka», 1997.
  8. ^ Іна Соркіна. Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX — пачатку ХХ ст. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А. П. (гал. рэд.). — Ліда, 2008.
  9. ^ Ejszyszki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XI: Sochaczew — Szlubowska Wola. — Warszawa, 1890. S. 319.
  10. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 380.
  11. ^ Эйшишки // Географическо-статистический словарь Российской империи. T. 5: Таарджалъ — Яя. — СПб, 1885. С. 849.
  12. ^ Тацяна Поклад. Памежнікі знайшлі яшчэ адзін сьпіртавод на беларуска-літоўскай мяжы // «Радыё Свабода», 13 красавіка 2005.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Эйшышкісховішча мультымэдыйных матэрыялаў