Магілёў

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Магілёў
трансьліт. Mahilioŭ
Віды Магілёва
Віды Магілёва
Coat of Arms of Mahiloŭ.svg Flag of Mahiloŭ.svg
Герб Магілёва Сьцяг Магілёва
Гімн Магілёва: «Ты стаіш шмат вякоў ля сівога кургана Машэкі»
Дата заснаваньня: 1267
Першыя згадкі: 24 сакавіка 1267 (750 гадоў таму)[1]
Магдэбурскае права: 28 студзеня 1577
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Магілёўская
Плошча: 110,5 км²
Насельніцтва (2017)
колькасьць: 380 440 чал.[2]
шчыльнасьць: 3442,9 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 22 2
Паштовы індэкс: 212xxx
Нумарны знак: 6
Геаграфічныя каардынаты: 53°55′ пн. ш. 30°21′ у. д. / 53.917° пн. ш. 30.35° у. д. / 53.917; 30.35Каардынаты: 53°55′ пн. ш. 30°21′ у. д. / 53.917° пн. ш. 30.35° у. д. / 53.917; 30.35
Магілёў на мапе Беларусі ±
Магілёў
Магілёў
Магілёў
Магілёў
Магілёў
Магілёў
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
Афіцыйны сайт

Магілёў — места ў Беларусі, на рацэ Дняпры пры ўтоку ў яе ракі Дубравенкі. Адміністрацыйны цэнтар Магілёўскай вобласьці і Магілёўскага раёну. Плошча 110,5 км². Насельніцтва на 2017 год — 380 440 чалавек[2]. Знаходзіцца за 201 км ад Менску. Вузел чыгунак на Воршу, Асіповічы, Жлобін, Крычаў, аўтамабільных дарог на Менск, Гомель, Віцебск, Бабруйск і іншыя, рачны порт.

Магілёў — магдэбурскае места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), старажытны цэнтар усходняга хрысьціянства. 9 чэрвеня 1661 году атрымаў роўныя правы з сталіцай Вялікага Княства Літоўскага — Вільняй — за гераізм, выяўлены ў часе паўстаньня супраць маскоўскіх акупантаў. У 1930-я гады разглядалася магчымасьць пераносу ў Магілёў сталіцы Беларускай ССР. Да нашага часу тут захаваліся комплекс манастыра Сьвятога Мікалая ў стылі самабытнага магілёўскага барока, дом купца Анташкевіча, комплекс кляштару кармэлітаў з касьцёлам Сьвятога Станіслава і калегіюм езуітаў ў стылі барока, архірэйскі і арцыбіскупскі палацы, мэмарыяльная арка і Фарны касьцёл у стылі клясыцызму, помнікі архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся мураваныя мескія брамы: Ветраная, Алейная, Каралеўская і Дубровенская, помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў, зруйнаваныя расейскімі ўладамі. Значную частку мясцовых славутасьцяў зруйнавалі за савецкімі часам: цэрквы Божага Яўленьня, Прачыстай Багародзіцы і Покрыва Багародзіцы (магілёўскае барока), царкву Сьвятога Спаса (віленскае барока), мескую ратушу, касьцёл Сьвятога Францішка Ксавэрыя і Анёлаў-Ахоўнікаў пры калегіюме езуітаў і комплекс кляштару бэрнардынаў з касьцёлам Сьвятога Антонія (барока), лютэранскую кірху, цэрквы Сьвятой Тройцы, Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і Сьвятога Ёсіфа (клясыцызм), помнікі архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапонім «Магілёў», відаць, мае патранамічнае паходжаньне — ад асабістага імя Магіла, якое ў сваю чаргу ўтварылася ад адпаведнай славянскай асновы[3]. Выказваліся таксама меркаваньні пра зьвязак тапоніму з канкрэтнай гістарычнай асобай — галіцкім князем Львом Данілавічам Могіем («Магутным Ільвом»), які нібыта збудаваў у 1267 годзе замак у сутоцы рэк Дубравенкі і Дняпра (археалягічныя раскопкі ня выявілі гэтага ўмацаваньня). Некаторыя дасьледнікі лічаць, што назва Магілёва паходзіць ад імя князя полацкага Льва Ўладзімеравіча (Льва Магутнага)[4].

Народнае паданьне зьвязвае назву места зь імём асілка Машэкі, над магілай якога насыпалі вялікі курган, названы «Магілаю Льва» (захавалася ўрочышча Машакоўка). Народны паэт Беларусі Янка Купала апрацаваў гэтую легенду ў аднайменную паэму (пры гэтым у паэме выкарыстоўваецца варыянт «Магі́леў»). Паводле «Запісак ігумена Арэста», у старажытнасьці на месцы Магілёва быў стан разбойнікаў (іхнага атамана звалі Магіла) і шматлікія магілы забітых імі людзей, каля якіх узьнікла вёска Магілка[5].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Магілёва

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле археалягічных раскопак, старажытнае паселішча існавала на месцы Задубравенскага пасаду яшчэ ў XII ст. Апроч таго, на гары Магіла знаходзілася даўняе ўмацаваньне[6]. У пачатку XIII ст. Магілёў, відаць, быў цэнтрам фэўдальнай сядзібы-вотчыны і выконваў функцыі фартэцыі. Паводле Магілёўскай хронікі, складзенай у XVIII—XIX стагодзьдзях, Магілёў у якасьці места заснавалі 24 сакавіка 1267 году[1]. У пачатку XIV ст. места далучылася да Вялікага Княства Літоўскага, дзе стала цэнтрам воласьці.

Магілёў. В. Вашчанка, 1702 г.

Першы пісьмовы ўпамін пра Магілёў зьмяшчаецца ў «Сьпісе гарадоў далёкіх і блізкіх», якія датуецца канцом XIV ст. У гэты час места знаходзілася ў валоданьні каралевы Ядвігі, жонкі караля і вялікага князя Ягайлы. У 1431 годзе яно перайшло да вялікага князя Сьвідрыгайлы, а ў 1503 годзе — да вялікай княгіні Алены Іванаўны.

Магілёў. Гравюра, XVIII ст.

У XV ст. Магілёў стаў значным цэнтрам гандлю, тут працавала ўласная мытня. Пад 1447 годам упамінаецца Спаская царква. У пачатку XVI ст. места ўвайшло ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва.

У зьвязку з стратай Смаленску ў 1514 годзе і пераходам яго на стагодзьдзе пад уладу Маскоўскай дзяржавы, многія тамтэйшыя купцы перабраліся ў Магілёў. Праз гэта неаднаразова (у 1518, 1519 і 1535 гадох) ягоныя ваколіцы цярпелі ад рабаўніцкіх набегаў маскоўскіх захопнікаў, аднак самім местам яны авалодаць ня здолелі. У 1526 годзе скончылася будаваньне новага замка. У 1561 годзе места атрымала права на войтаўства.

28 студзеня 1577 году кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў Магілёву поўнае Магдэбурскае права і першы герб. У вялікакняскай грамаце зазначалася[7]:

« А иж бы тое место неякою помноженья оздоб своих не мело, с тое ласки нашего господарское надаем тому месту печать мескую. Вежу мурованую, высоко выведеную, которую врат того места. У судов и инших справах и потребах печатовоти и того герба уживати мает вечными часы. »
Агульны выгляд места, 1765 г.

На 1577 год у Магілёве быў 1261 жылы дом (на 1588 год — 1500 жылых дамоў[8]). У Інфлянцкую вайну 27 чэрвеня 1581 году маскоўскія захопнікі цалкам зьнішчылі Задубравенскі пасад, спалілі 10 будынкаў у Пакроўскім пасадзе, але штурм Старога места і замка быў безвыніковым[8]. Пад 1588 годам упершыню ўпамінаецца тутэйшы рымска-каталіцкі касьцёл. Недзе ў 1590—1592 гадох у Магілёве адкрылася агульнадукацыйная брацкая школа, у якой вывучалі старабеларускую і лацінскую мовы. У 1594—1604 гадох ішло будаваньне першага мураванага будынка — Фарнага касьцёла. 13 сьнежня 1595 году казацкія загоны С. Налівайкі спалілі каля 40% забудовы Магілёва, у тым ліку некалькі цэркваў[8], і зьнішчылі значную колькасьць месьцічаў. Захавалася паведамленьне пра тыя падзеі:


« У рок 1595. Прыйшла ізноў на Магілёў навала ад Налівайкі. Невядома таксама, зь якіх прычынаў гэта сталася, ні з гультайства, ні з маскоўскага нацкоўваньня, бо ў гэты час міру з Масквою не было. Таму старэйшыя людзі часта ўспаміналі Налівайку; Мазепу і Лабаду. Відаць, нездарма не выходзіла гэта зь людзкой памяці, бо нарабіла гэтая саранча новазбудаванаму і заселенаму месту бед нязносных і крыві праліла нямала. Але пан Бог месьцічаў-пакутнікаў бласлаўляў і бласлаўляе. Гэты Налівайка Магілёў зрабаваў і цэрквы папаліў. »

Магілёўская хроніка

Панарама места, 1879 г.

У 1601—1633 гадох завяршылася будаваньне разьвітай абарончай сыстэмы мескіх умацаваньняў з трох лініяў абароны. Першую лінію складаў замак — «Высокае места», другая лінія ўмацаваньняў — Кругавы (альбо Бліжні) вал — ахоплівала Старое места і мела чатыры брамы, трэцяя лінія абароны — Палявы (Дальні, Кругавы) вал — у розныя часы мела розныя памеры і колькасьць брамаў. На 1604 год тэрыторыя Магілёва падзялялася на 15 сотняў. У межах Старога места (Нагорскі пасад) знаходзіліся Астроская і Нагорская сотні, за імі ва ўсходнім кірунку разьмяшчалася Ледкаўская сотня, на правабярэжжы Дняпра (Пакроўскі пасад) — Курдзенееўская, Перахрысьценская, Слабодзкая, Грыўлянская, Выганская і Бярозаўская сотні, за Дубравенкай (Задубравенскі пасад) — Папінская, Трысьненская, Каскоўская, Дабраслаўская сотні, за Дняпром (Задняпроўскі пасад) — Траецкая і Лупалаўская сотні.

У пачачку XVII ст. Магілёў стаў адным з найбольшых местаў Вялікага Княства Літоўскага (у 1604 годзе налічваў 2211 дамоў, 18 цэхаў[9]), меў права на правядзеньне штогод двух кірмашоў. У 1616 годзе пры Магілёўскім брацтве пачала працаваць друкарня, у якой у XVII—XVIIІ стагодзьдзях надрукавалі каля 40 кнігаў. У 1632 годзе тут заснавалі адзіную ў той час на Беларусі праваслаўную япархію, якая не далучылася да Уніі[8]. У сярэдзіне XVII ст. умацаваньні Старога места налічвалі 4 брамы — Алейную, Ветраную, Каралеўскую і Дубравенскую; у Палявым вале, які атачаў Новае места, стаяла 8 драўляных брамаў — Курдзенеўская (Гваздоўка), Лядвееўская, Шклоўская дальняя, Віленская, Уструшненская, Трысьненская, Быхаўская, Папінская.

З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у 1654 годзе магілёўцы здалі места маскоўскім захопнікам. Аднак 1 лютага 1661 году ў выніку народнага паўстаньня месьцічы зьнішчылі акупацыйную залогу[10]. За выяўленую ў час паўстаньня мужнасьць 9 чэрвеня 1661 году кароль і вялікі князь Ян Казімер ўраўнаваў у правах Магілёў зь Вільняй. Апроч таго, места атрымала новы герб «у блакітным полі тры срэбныя мескія вежы, у адчыненай сярэдняй браме — рыцар з узьнятым мячом, а над ім герб — Пагоня»[11]. У 1681 годзе на Рынку ўзьвялі новую мураваную ратушу (першая была драўлянай і знаходзілася на вуліцы Ветранай). У XVIII ст. у месьце дзейнічаў шпіталь, які знаходзіўся каля Алейнай брамы.

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) 8 верасьня 1708 году расейскія войскі на загад цара маскоўскага Пятра I спалілі Магілёў. На 1745 год у месьце быў 1301 будынак[8], працавалі некалькі цагельняў — «Антона Апоці», «паноў Батвіньнікаў», «Дарошкі з братам Сапрончыкаў». На тэрыторыі пасадаў знаходзіліся «ізба цэху шавецкага… цэх гарбарскі… дом цэхавы пякарскі… цэх шавецкі», непадалёку ад царквы Сьвятога Міколы — «цэх алейніцкі». Тут жылі злотнікі (ювэліры), алейнікі, дойліды, бондары, хлебнікі, багамазы (іканапісцы), шкляры, шаўцы і кавалі. На 1756 дзейнічалі 9 цэркваў і 2 манастыры, 2 уніяцкія цэрквы (Дальняя Ўваскрасеньня Хрыстова і Покрыва Багародзіцы), 6 рымска-каталіцкіх касьцёлаў і 3 кляштары (кармэлітаў, езуітаў і бэрнардынаў). На 1765 год у месьце налічвалася 1879 будынкаў.

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Магілёў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам аднайменнай губэрні. 22 лістапада 1773 году тут разьмясьціўся цэнтар Беларускай рымска-каталіцкай дыяцэзіі, пры якой адкрыліся сэмінарыя і акадэмія. У 1780 годзе ў месьце адбылася сустрэча паміж імпэратрыцай расейскай Кацярынай II і імпэратарам аўстрыйскім Ёсіфам, у гонар чаго заклалі саборную царкву Сьвятога Ёсіфа. У 1781 годзе расейскія ўлады даравалі Магілёву новы герб, таксама з выявай Пагоні. У канцы ХVІІІ ст. у месьце было 22 вуліцы, 32 завулкі, 2000 будынкаў; працавалі 33 прадпрыемствы, у тым ліку 22 гарбарныя, 7 піваварных, 2 цагельні, 2 вадзяныя млыны, каля 240 крамаў, праводзілася 3 кірмашы на тыдзень.

У 1809 годзе на базе народнай вучэльні (дзейнічала з 1789 году) адкрылася Магілёўская гімназія. У ходзе вайны 1812 году места на пэўны час занялі францускія войскі. У 1838 годзе пачала выдавацца газэта «Могилевские губернские ведомости». У 1848—1856 гадох празь места прайшла шаша, у 1902 годзе — Пецярбурска-Адэская чыгунка. У 1867 годзе ў Магілёве заснавалі музэй, у 1888 годзе завяршылася будаваньне мескага тэатру. У 1879 годзе зьявіўся водаправод. У часе Ўсерасейскага перапісу 1897 году 12 847 магілёўцаў (або 29,79% ад усіх месьцічаў) назвалі роднай мовай беларускую, што было найвышэйшым паказьнікам сярод усіх местаў на этнічнай тэрыторыі беларусаў.

У Першую сусьветную вайну ў жніўні 1915 — лістападзе 1917 году ў Магілёве знаходзілася Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага, у месьце спыняўся расейскі цар Мікалай II.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Магілёў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР[12], аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Магілёў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам акругі і раёну (з 1938 году цэнтар Магілёўскай вобласьці).

У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да чэрвеня 1944 году Магілёў знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1946 годзе тут адкрыўся першы аўтобусны маршрут, у 1970 годзе адбыўся пуск тралейбуса. У 2005 годзе гістарычны герб места атрымаў афіцыйны статус, хаця ён шырока выкарыстоўваўся ўжо з пачатку 1990-х гадоў.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Nuvola apps kweather.svg Кліматычныя зьвесткі для Магілёва Weather-rain-thunderstorm.svg
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн Год
Абсалютны максымум t, °C 9,8 12,9 19,8 29,1 32,0 33,0 36,3 36,8 30,6 25,5 14,5 10,9 36,8
Сярэдні максымум t, °C −3 −2,5 3,0 12,0 18,6 21,5 23,6 22,7 16,7 9,9 2,3 −2 10,2
Сярэдняя t, °C −5,3 −5,5 −0,8 6,7 12,9 16,1 18,1 17,0 11,6 6,0 −0,1 −4,2 6,0
Сярэдні мінімум t, °C −7,8 −8,5 −4,2 2,0 7,3 10,8 12,7 11,6 7,1 2,6 −2,3 −6,6 2,1
Абсалютны мінімум t, °C −37,3 −34,7 −35 −17,7 −4,4 −0,7 3,0 0,9 −4,8 −14,8 −23,5 −33,4 −37,3
Норма ападкаў, мм 39 34 39 41 53 75 81 65 55 54 45 41 622
Крыніца: Надвор'е і клімат(рас.)

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XVII стагодзьдзе: 1604 год — 16 968 чал.[13]; 1661 год — 4516 чал.[13]
  • XVIII стагодзьдзе: 1745 год — 10,5 тыс. чал.[8]
  • XIX стагодзьдзе: 1825 год — 11,6 тыс. чал.[14]; 1841 год — 19 669 чал.[14]; 1859 год — 25 тыс. чал.[15]; 1861 год — 30,8 тыс. чал.[14]; 1880 год — 40 536 чал. (20 735 муж. і 19 801 жан.), у тым ліку 20 742 праваслаўныя, 2583 каталікі, 173 эвангелісты, 17 038 юдэяў[16]; 1897 год — 43 119 чал.[14]
  • XX стагодзьдзе: 1906 год — 51 959 чал., у тым ліку 27 407 праваслаўных, 3305 каталікоў і 20 682 юдэі[17]; 1913 год — 69,7 тыс. чал.[18]; 1926 год — 50,2 тыс. чал.[14]; 1939 год — 99,4 тыс. чал.[14]; 1956 год — 106 тыс. чал.[14]; 1970 год — 202,3 тыс. чал.[19]; 1973 год — 232 тыс. чал.[20]; 1985 год — 343 тыс. чал.[14]; 1993 год — 366 тыс. чал.; 1995 год — 368 тыс. чал.[21]; 1997 год — 370,1 тыс. чал.[22]; 1998 год — 368,9 чал.[23]
  • XXI стагодзьдзе: 2002 год — 362,6 тыс. чал.; 2006 год — 367,7 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 372 тыс. чал. (ацэнка[24]), 2009 год — 358 279 чалавек, у тым ліку 165 122 мужчын (46,09%) і 193 157 жанчын (53,91%)[25]; 1 студзеня 2014 году — 370 712 чалавек[26]; 1 студзеня 2017 году — 380 440 чалавек[2].

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Магілёве дзейнічаюць установы вышэйшай адукацыі:

1 верасьня 2010 году ў сярэдняй школе № 1 (вул. Першамайская, д. 24) адкрылі беларускамоўную клясу, у якой на кастрычнік 2011 году было 3 вучні (2 «Г» кляса)[27].

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Музэі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэатры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Магілёўскі абласны драматычны тэатар

Мас-мэдыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэлебачаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Тэлерадыёкампанія «Магілёў» (Тэлеканал «Магілёў-1»). Перадачы пачалі выходзіць у 1989 годзе. Цяпер праграмы ўласнай вытворчасьці (выпускі навінаў, публіцыстычныя й забаўляльныя перадачы) можна ўбачыць на частасьцях Першага каналу й тэлеканалу «Лад».
  • «2 канал». Прыватная тэлекампанія, заснаваная ў 1994 годзе. Вяшчае на асобным канале мэтровага дыяпазону. Выходзяць штодзённыя беларускамоўныя выпускі навінаў, забаўляльныя й публіцыстычныя перадачы.

Радыё[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Газэты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Футбол[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Магілёве адзін футбольны клюб: «Дняпро» (раней — «Дняпро-Трансмаш») (вышэйшая ліга).

  • ФК «Дняпро» быў заснаваны ў 1960 годзе (да 1963 году меў назву «Хімік», у 1963—1973 гадох — «Спартак», 1998—2005 гадох — «Дняпро-Трансмаш»)
    • Чэмпіён Беларусі ў 1998 годзе, срэбны прызэр 1992 году; удзельнік Лігі чэмпіёнаў і Кубка УЕФА-Інтэртота
    • Колеры клюбу: бела-сінія
    • Грае на стадыёне «Спартак» (7990 месцаў)

Раней існавалі футбольныя клюбы «Тарпэда-Кадзіна» (вышэйшая ліга, першая ліга), «Савіт» (вышэйшая ліга, першая ліга).

Хакей[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Экстраліга: ХК «Магілёў»
  • Вышэйшая ліга: ХК «Хімвалакно-2»
  • Юніёрская ліга, падгрупа B: ХК АЦАР

Баскетбол[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Баскетбольны клюб «Тэмп-АШВСМ».
  • Баскетбольны клюб «Барысфен».

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная назва Гістарычная назва Былыя назвы
Болдзіна вуліца Фарны завулак Сэмінарскі завулак
Будзёнага вуліца Шклоўскі завулак Сувораўская вуліца
Вароўскага вуліца Салтанаўская вуліца
Вялікая Грамадзянская вуліца Вялікая Мяшчанская вуліца (частка)
Малая Мяшчанская вуліца (частка)
Гагарына вуліца Лягерная вуліца
Дзімітрава праспэкт Аршанская шаша
Завадзкая вуліца Папінская вуліца
Камісарыяцкі завулак Гарохаў Завулак
Пішчыкаў завулак
Камсамольская вуліца Шляхецкая вуліца
Карпінскай завулак Булычаў завулак
Крыленкі завулак Могілкавы завулак
Курака вуліца Капітанаўская вуліца
Лазарэнкі вуліца Віленская вуліца
Ленінская вуліца Ветраная вуліца Вялікая Садовая вуліца
Леванеўскага вуліца Вялікае Завальле вуліца
Леніна плошча Рынкавы пляц
Сянны пляц
Карла Маркса вуліца Зялёная вуліца
Мігая завулак Лютэранскі завулак
Міронава вуліца Афіцэрская вуліца
Міру праспэкт Лезькоўская вуліца
Мянжынскага вуліца Малое Завальле вуліца
Першамайская вуліца Шклоўская вуліца Дняпроўскі праспэкт
Пляханава вуліца Барысаглебская вуліца
Піянэрская вуліца Малая Садовая вуліца
Пушкіна праспэкт Новачарнігаўская вуліца
Славы плошча Рынак пляц Губэрнатарская плошча
Думская плошча
Савецкая плошча
Сьвярдлова вуліца Прачысьценская вуліца
Чалюскінцаў вуліца Быхаўская шаша
Чарнышэўскага завулак Шчамілаўка завулак

З каштоўнай урбананімічнай спадчыны цэнтральнай часткі Магілёва да нашага часу гістарычныя назвы захавалі толькі вуліцы Архірэйскі Вал, Быхаўская, Віленская (частка), Левая і Правая Дубравенка, а таксама завулкі Брамны і Пажарны.

Прамысловасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Магілёў — буйны прамысловы цэнтар. Працуе больш за 60 прадпрыемстваў машынабудаваньня, мэталаапрацоўкі, мэталюргіі, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў, лёгкай, харчовай прамысловасьці. Гістарычна места вядомае як буйны цэнтар рамёстваў і мастацкіх промыслаў.

Найбольшыя прадпрыемствы — «Магілёўхімвалакно», «Магілёўліфтмаш», аўтазавод імя Кірава, «Строммашына», «Тэхнапрыбор», «Трансмаш», «Электрарухавік».

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чыгуначны вакзал

Магілёў — значны транспартны вузел. Дзейнічае чыгуначны вакзал, ад якога адыходзяць цягнікі ў чатырох кірунках: Аршанскім, Асіповіцкім, Жлобінскім, Крычаўскім. Каля вёскі Ермалавічы знаходзіцца аэрапорт «Магілёў». У цэнтры места знаходзіцца аўтавакзал Магілёў, зь якога выпраўляюцца міжмескія, прымескія і частка мескіх аўтобусных маршрутаў.

У месьце ёсьць вялікая сетка грамадзкага транспарту.

Аўтобусы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Магілёве працуе каля 130 аўтобусаў 42 маршрутаў, якія абслугоўваюцца РУДМАП «Аўтобусны парк №1». Аснова рухомага складу аўтобусы марак Ікарус, МАЗ, ПАЗ, BOGDAN-Радзіміч, Mercedes-Benz. На аўтобусы прыпадае 45,5% пасажырскіх перавозак у месьце.

Тралейбусы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Магілёўскі тралейбус

Тралейбусны рух адкрыўся 19 студзеня 1970 году. У наш час дзейнічае 12 маршрутаў, якія абслугоўваюцца МГКУП «Гарэлектратранспарт», на іх працуе каля 110 тралейбусаў марак ЗІУ і АКСМ. На тралейбусы прыпадае 43,5% пасажырскіх перавозак у месьце.

Маршрутныя таксоўкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На 39 маршрутах працуе каля 630 аўтобусаў малой умяшчальнасьці марак Ford, Mercedes, ГАЗ-Газэль ды іншыя. На маршрутныя таксоўкі прыпадае 11% пасажырскіх перавозак. Некаторыя мескія маршруты маюць канцавыя прыпынкі ў прымескіх населеных пунктах.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ратуша, агульны выгляд

Інфраструктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Магілёў — пэрспэктыўны цэнтар турызму Беларусі міжнароднага значэньня[28]. Гасьцініцы: «Магілёў», «Турыст», «Космас-Корт», «Кім», «Ліра», «Севяранка», «Сігнал», гасьцініца ААТ «Магілёўхімвалакно».

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Арка мэмарыяльная (XVIII ст.)
  • Будынак Пазямельна-сялянскага банку (пач. ХХ ст.)
  • Гістарычная забудова (XVIII—XIX стагодзьдзі; фрагмэнты)
  • Дом купца Анташкевіча (1698)
  • Дом Саветаў (1937—1939)
  • Капліца-пахавальня Сенажэцкіх (1904)
  • Касьцёл Сьвятога Казімера (Фарны, 1604)
  • Касьцёл Сьвятога Станіслава і кляштар кармэлітаў (1738—1752)
  • Манастыр Мікольскі: цэрквы Сьвятога Мікалая (1669—1672) і Сьвятога Ануфрыя (1798), званіца (XVII—XVIII стагодзьдзі), шпіталь і царкоўны жылы дом (XVII ст.)
  • Манастыр Спаскі: жылыя карпусы (XVIII ст.)
  • Могілкі: каталіцкія; юдэйскія
  • Палац архірэйскі (1762—1785)
  • Палац арцыбіскупскі (1780-я)
  • Ратуша (1679—1681, 2007—2008)
  • Сынагога (1900)
  • Тэатар мескі (1888)
  • Царква саборная Трох Сьвяціцеляў (1909—1911)
  • Царква Сьвятых Барыса і Глеба (1869)
  • Царква Ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (XVII, XIX стагодзьдзі)
  • Шпіталь псыхіятрычны (XIX ст.)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месты-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

«Апостал». Друкарня С. Собаля

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Дзьве даты 24 сакавіка // Зьвязда : газэта. — 24 сакавіка 2012. — № 57 (27172). — С. 8. — ISSN 1990-763x.
  2. ^ а б в Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  3. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 237.
  4. ^ Легенды аб заснаванні Магілёва, Магілёўскі гарвыканкам
  5. ^ Марзалюк І., Марзалюк А. Магілёў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 243.
  6. ^ Марзалюк І., Марзалюк А. Магілёў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 243—244.
  7. ^ Сімволіка. Гербы краю, Магілёўская абласная бібліятэка
  8. ^ а б в г д е Марзалюк І., Марзалюк А. Магілёў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 244.
  9. ^ Караткевіч В., Чарняўская Т. Магілёў // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. — Менск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1986—1988. С. 44—50.
  10. ^ Беларускія летапісы і хронікі: пер. са старажытнарус., старабел., пол. / склад. У. Арлоў; рэд. В. Чамярыцкі. — Менск: Беларускі кнігазбор, 1997. С. 294.
  11. ^ Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Менск: «Полымя», 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
  12. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  13. ^ а б Агееў А. Магілёўская даўніна ў пытаннях і адказах. год — Магілёў, 1997. С. 17.
  14. ^ а б в г д е ё ж Могилёв: энцикл. справочник. год — Мн., 1990. С. 12.
  15. ^ Марзалюк І., Марзалюк А. Магілёў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 9.
  16. ^ Krzywicki J. Mohylew // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom VI: Malczyce — Netreba. — Warszawa, 1885. S. 595.
  17. ^ Rouba N. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909; — Gdańsk, 1995.
  18. ^ г. Могилев (Могилевская область), Belarus.by
  19. ^ Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1999. С. 446.
  20. ^ Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  21. ^ Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 152.
  22. ^ Марзалюк І., Марзалюк А. Магілёў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 7.
  23. ^ Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1999. С. 445.
  24. ^ У 14 гарадах Беларусі колькасць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек // «Наша Ніва», 26 сакавіка 2009 г.
  25. ^ Вынікі перапісу насельніцтва Беларусі 2009 году
  26. ^ Афіцыйная ацэнка Белстату
  27. ^ Іванова І. Родная мова — не папулярная пакуль // Зьвязда : газэта. — 29 кастрычніка 2011. — № 207 (27071). — С. 3. — ISSN 1990-763x.
  28. ^ Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.
  29. ^ Историческая справка: связь Пензы и Могилева. (рас.)
  30. ^ "Мазанік, Сяргей Аляксеевіч" Даведка База зьвестак «Навукоўцы Беларусі» Праверана 8 сьнежня 2012 г.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Магілёўсховішча мультымэдыйных матэрыялаў