Жамойць

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Гістарычны герб Жамойці (XVI—XVIII стст.)

Жамо́йць[1], часам Жмудзь або Самагі́тыя (Жэмайція[1], жам.: Žemaitėjė, лет. Žemaitija) — сучасны этнаграфічны рэгіён на паўночным захадзе Летувы і гістарычная назва краіны паміж нізоўямі Нёмана і Вэнты (Віндавы). Назву жамойць (жамойты), таксама атрымала племя, якое насяляла гэтыя землі.

Летувіскі этнаграфічны рэгіён «Жамойць» ня мае статусу палітычнай або адміністрацыйнай адзінкі, аднак улады Летувы зацьвердзілі яго межы на афіцыйным узроўні[2]. Пры гэтым этнаграфічны рэгіён «Жамойць» займае нашмат меншую тэрыторыю за аднайменную гістарычную краіну[3].

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле традыцыйнай вэрсіі (агучанай у палітычных мэтах яшчэ вялікім князем Вітаўтам), назва Жамойць (лет. Žemaitija) утварылася ад летувіскага слова žema, якое азначае 'нізкая, ніжняя'[4]. Тым часам Вацлаў Пануцэвіч паказвае на тое, што ў аснове назвы Жамойць напраўду ляжыць летувіскае слова žemė, якое азначае 'краіна, зямля, заселеная адным племем'[a], што адпавядае фінскаму паняцьцю ma (Suo-ma, Pier-ma, Kastro-ma ды інш.)[5].

Поруч з традыцыйнай беларускай назвай Жамойць (ст.-бел. Жомойть — паводле вялікага князя Вітаўта, так гэтую зямлю і яе народ называлі «ў літоўскай мове»[6]) таксама ўжываюцца польская форма Жмудзь (ад польск. Żmudź)[7] і лацінская форма Самагітыя (ад лац. Samogitia праз рас. Самогития).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Раньнія часы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мапа 1659 г., на якой Упіцкі павет значыцца як частка Жамойці

Жамойты ўтварыліся на базе археалягічнай Культуры грунтовых могільнікаў, пахавальны інвэнтар якіх улучаў конскія галовы і капыты[4].

Гістарычнае адставаньне старажытнай Жамойці ў параўнаньні з суседнімі славянскімі землямі афіцыйна прызнавалася ў Летуве яшчэ за савецкіх часам: «Вытворчасьць гліняных пасудзінаў паступова станавілася рамяством, але даволі доўга знаходзілася на ніжэйшым узроўні, чым у суседніх славянскіх земляў; посуд аднастайны паводле формы і арнамэнту. Толькі ў другой палове XIII — пачатку XIV стагодзьдзя, калі ў селішчах гарадзкога тыпу знайшоў ужываньне хутка вярчальны цяжкі ганчарны круг, у гэтай справе зьявіліся значныя зрухі. Брак гарадоў запавольваў разьвіцьцё спэцыялізацыі сярод рамесьнікаў; тут яшчэ пакуль не ўжываліся такія вядомыя суседзям дасягненьні, як вытворчасьць цэглы і ўзьвядзеньне мураваных пабудоваў, выраб шкляной глазуры»[8].

Упершыню Жамойць ускосна ўпамінаецца ў дамове 1219 году, калі двое з князёў, што яе падпісалі, Эрдзівіл і Выкінт, называюцца жамойцкімі. У дакумэнце 1413 году зазначалася, што Жамойць была вотчынай уладароў Літвы 168 гадоў, г. зн. з 1245 году[9].

Паміж Вялікім Княства Літоўскім і крыжакамі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мапа Жамойці 1667 г. з Коўнам і Вількамірам
Літва. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)

У 1245 годзе па прыняцьці каталіцтва Міндоўг падараваў Лівонскаму ордэну шэраг воласьцяў у Жамойці. Аднак у 1260 годзе там выбухнула паўстаньне супраць ордэну, якое Міндоўг падтрымаў, па чым уладу ў Жамойці атрымаў сын яго сястры Транята. Па забойстве Міндоўга апошні аб'яднаў Літву і Жамойць пад сваёй уладай. Пры гэтым памяць пра ранейшую самастойнасьць Жамойці трывала захоўвалася. Пра этнічную адметнасьць яе жыхароў сьведчыць выраз «ліцьвіны і жамойты» («Littoven und Sameiten»), ужыты ў Старэйшай рыфмаванай хроніцы пры апісаньні падзеяў 1250-х гадоў. Такое ж адрозьненьне сустракаецца і ў рускіх летапісах: у выправе на Рыгу ў 1286 годзе ўдзельнічалі «Литва вся и Жемоть вся», у выправе Альгерда на Пераяслаў «Литва и Ляхи и Жемоть»[9].

Мапа Вялікага Княства Літоўскага 1613 г., на якой Коўна з ваколіцамі значыцца як частка Жамойці
Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.

Нягледзячы на частыя напады Тэўтонскага ордэну, старшыны жамойтаў былі ў змове з крыжакамі з мэтай аддзяленьня ад Літвы. Напрыклад, князь Пялюза па ўцёках да Тэўтонскага ордэну рабіў напады на землі Вялікага Княства Літоўскага, схіліў да здрады жамойцкіх вайскаводаў Драйка, Снуда і Сьвітрыла. У 1294 годзе ў час нападу тэўтонцаў старшыны ўзьнялі жамойтаў на паўстаньне супраць улады вялікага князя Віценя. Апошні здолеў здушыць гэтае паўстаньне, але жамойты так і ня выступілі супраць крыжакоў[10]. Храніст Пётар з Дусбургу ў сваёй «Хроніцы Прускай зямлі» (1326 год) разглядаў Жамойць як асобную і нярэдка варожую да Літвы зямлю[11].

У XIV ст. Жамойць моцна пацярпела ад нападаў рыцараў Тэўтонскага і Лівонскага ордэнаў. Памежныя зь Лівоніяй воласьці ў другой палове XIV ст. практычна апусьцелі. Тэўтонскі ордэн ажыцьцяўляў сваю экспансію пераважна ўздоўж Нёмана, ужо ў 1259 годзе крыжакі заснавалі замак Юргенбург (Юрбарк), у 1313 годзе вышэй плыньню ракі — Хрыстмемель (Скірстымонь), а ў 1367 годзе захапілі воласьць Вялёну[12].

Мапа Жамойці (Жамойцкага біскупства) з Коўнам і Вількамірам, 1919 г.
Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1780 г.

У другой палове XIII — пачатку XV ст. вялікія князі літоўскія выкарыстоўвалі Жамойць як сродак дзеля разьвязаньня сваіх замежнапалітычных задачаў у дачыненьнях з Тэўтонскім ордэнам[1]. У 1382 годзе вялікі князь Ягайла аддаў Жамойць лівонцам; але жамойты неўзабаве паўсталі і зрынулі гэтую залежнасьць. 12 кастычніка 1398 году адбылося падпісаньне Салінскага пагадненьня, якое атрымала назву «вечнага міру» і афармлялася пры ўрачыстых абставінах: былі вялікі князь Вітаўт, вялікі магістар Прускага і магістар Лівонскага ордэнаў, а таксама маршалкі, комтуры і браты-рыцары гэтых ордэнаў, а ў сьвіце Вітаўта — паны-радцы, князі і баяры-рыцары[13]. Паводле гэтага пагадненьня Вітаўт зноў аддаў Жамойць немцам, якім паўторна вярнуў гэтыя землі па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Словы Вітаўта з Мэтрыкі ВКЛ: «Жамойты хаваюцца ў пушчах сваіх ад погляду княжых зборшнікаў даніны й іншых службовых асобаў дзяржавы, ад якіх дзяржаве ні прыбытку ні славы ні пашаны». Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, але разам з тым, выкарыстоўвалася як разьменная манэта ў палітычным змаганьні таго часу[14]. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт не ставіўся да яе як да роднай зямлі[15].

«Нямецкая ўлада ў Паўночным і Балтыйскім моры». Мапа з гістарычнага атлясу 1901 г., дзе Коўна значыцца часткай Жамойці, падуладнай крыжакам да 1410 г.

Па пераможнай Грунвальдзкая бітве (1410 год) Жамойць пазбылася пагрозы ўварваньняў немцаў. Аднак паводле Торунскага міру 1411 году, яна перайшла да Вялікага Княства Літоўскага толькі на час жыцьця вялікага князя Вітаўта або караля Ягайлы[16]. З гэтага часу Вітаўт і Ягайла пачалі узмоцнена ўкараняць тут хрысьціянства, якое з прычыны супраціву жыхароў сьцьвердзілася канчаткова толькі ў XVI стагодзьдзі, езуітамі.

У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Прусіі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Жамойць у ВКЛ (Samogitia) і ў Прусіі (Samaide)[17]. З атлясу «Theatrvm orbis terrarvm», 1570 г.

Хоць вялікі князь Вітаўт імкнуўся вярнуць ад Тэўтонскага ордэну ўсю Жамойць у яе «старых межах на Нёмане», але мусіў задаволіцца, як сам казаў у 1420 годзе толькі тым, «чым валодаў». У выніку, паводле Мельнскага міру 1422 году, значная частка тэрыторыі Жамойці перайшла да Прусіі — ад замка Юрбарку над Нёманам на ўсходзе да Палангі з Клайпедай над Балтыйскім морам на захадзе[b][18]. Тым часам у Вялікім Княстве Літоўскім на просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад ліцьвінаў і русінаў, зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. Ужо ў земскім прывілеі Жамойці 1441 году вялікі князь Казімер адрозьніваў Жамойць ад Літвы: «А зь Літвы ня маем да іх празь Нявежу жаднага цівуна зсылаць»[19]. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі[20].

«Польшча і Літва за Ягайлам». Мапа з гістарычнага атлясу 1927 г.

На тэрыторыі Жамойці ўтварылася адмысловая аўтаномная адзінка — Жамойцкае староства. Ад пачатку Жамойць мела асобнага князя, у асноўным падручніка вялікага князя літоўскага; сталіцай староства былі Расены. У 1492 годзе вялікі князь Аляксандар даў Жамойці «земскі прывілей» (на беларускай мове), які стаў пачаткам стварэньня станаў на жамойцкіх землях (спачатку толькі зь літоўскай шляхты). У першым пункце свайго прывілею вялікі князь забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі»[21].

28 лютага 1506 году кароль і вялікі князь Аляксандар накіраваў у Ватыкан дакумэнт, у якім прасіў заснаваць асобную Прускую каталіцкую мітраполію, якая мелася стаць асобным царкоўным княствам на чале з арцыбіскупам. Да гэтага княства-мітраполіі прапанавалася далучыць Жамойцкую каталіцкую япархію, што фактычна азначала вылучэньне тэрыторыі Жамойці з складу Вялікага Княства Літоўскага. Апроч таго, у самі дакумэнце Жамойць мела непрывабную характарыстыку: адзначалася, што празь яе тэрыторю было небясьпечна падарожнічаць з Прусіі ў Рыгу. Як зазначае Павал Урбан, гэты праект сьведчыў пра іншароднасьць Жамойці ў складзе ВКЛ і большую этнічную блізкасьць жамойтаў з карэнным насельніцтвам Прусіі[22].

Як самастойная зямля Жамойць выдзяляецца ў дакумэнтах 1506 году аб межах Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянтамі. У ХVІ ст. жамойты змагаліся, каб вялікі князь пацьвердзіў непарушнасьць старых межаў, якія аддзялялі Жамойць ад Літвы[11]. У соймавых зваротах 1542 і 1554 гадоў жамойцкія паслы прасілі вялікіх князёў Жыгімонта Старога і Жыгімонта Аўгуста, «абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі»[23], у гэтых жа зваротах разглядаліся пытаньні «граніцы Літоўскай» з Жамойцю[24][25]. Таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., «У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва» (рас. «В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва»)[26].

Дыплямат і падарожнік Жыгімонт Гэрбэрштайн (ням. Siegmund Freiherr von Herberstein; 1486—1566) пісаў у сваіх «Запісках аб маскоўскіх справах» пра Жамойць XVI стагодзьдзя: «Жамойць. Па-лацінску Самагітыя. Пры гутарцы па-руску яе завуць Жамойцкай зямлёй. Гэта наступная зямля на поўнач ад Вялікага Княства і таксама належыць Княству і даходзіць да мора. Мяжуе з Прусіяй і Інфлянтамі. Тамака няма замкаў і гарадоў, чаму я быў моцна зьдзіўлены. Найвышэйшы ад Вялікага князя тамака кіруе і завецца старостай, як бы старэйшы. У Польшчы яго завуць Галоўным мужам. Такі галава кіруе ў Жамойці сам пажыцьцёва. Ёсьць тамака таксама біскуп ад лацінскай веры. Ён быў дасланы каралём Уладзіславам Ягайлам, каб хрысьціць гэтую зямлю, прыналежную Літве. Народ тамака жыве звычайны — вялікі і малы. Побач з бацькамі нароўні зь вялікімі карлікамі ёсьць маленькія і іх завуць зазвычай карламі. Гэтыя людзі апранаюцца ў дрэнную адзежу, бы з долу дасталі, жывуць у дрэнных хатах, якія паводле формы нагадваюць стойлы для жывёлаў. Пасярод хаты — агмень і агонь. Поруч агменю знаходзяцца жывёлы (конь, сьвіньня, бык ды іншыя)… <...> …Самагіты носяць дрэнную адзежу, галоўным чынам папялістага колеру. Яны жывуць у нізкіх, але вельмі доўгіх халупах; агонь у іх захоўваецца ў сярэдзіне, і бацька сямейства, седзячы ў агню, бачыць сваю жывёлу і ўсю гаспадарку. Бо яны звычайна трымаюць жывёл пад тым жа дахам, пад якім жывуць самі, без усякай перагародкі. Вялікая частка іх ужывае таксама буйвалавы рогі замест чараў… Зямлю аруць не жалезам, а дрэвам, што тым больш варта зьдзіўленьня, таму што зямля ў іх цьвёрдая і не пясковая і хвоя не расьце на ёй зусім». Разам з тым Жамойць была стараннай захавальніцай нацыянальных звычаяў і дбайна бараніла іх супраць усіх спробаў вялікіх князёў літоўскіх учыніць хоць-якія новаўвядзеньні.

23 лістапада 1793 году згодна з пастановай Гарадзенскага Сойму ў Вялікім Княстве Літоўскім утварылася Жамойцкае ваяводзтва.

«Коўна — цяперашняя сталіца Жамойці» (польск. «Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi»), 1850 г.

У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) літоўская частка Жамойці апынулася ў складзе Расейскае імпэрыі, дзе яна ўваходзіла сьпярша ў Літоўскую, ад 1801 году — Віленскую, ад 1842 году — Ковенскую губэрню. Пры гэтым, паводле прапанавага Міхалам Клеафасам Агінскім ў 1811 годзе праекту адраджэньня Вялікага Княства Літоўскага, Жамойць ня плянавалася ўлучаць у склад адноўленай дзяржавы[27].

У 1854 годзе на старонках часопіса Библиотека для чтения(ru), які рэдагаваўся народжаным на Віленшчыне навучэнцам Менскага езуіцкага калегіюму і Віленскага ўнівэрсытэту прафэсарам-паліглётам Восіпам Сянкоўскім(ru), зьявілася крытычная нататка датычна называньня жамойтаў «літвою» ў Расейскай імпэрыі[28]:

Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае[c] і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім чынам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль ўтварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. Жамогус альбо жмогус значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а ня літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала.

У 1896 годзе ў часопісе Живая старина(ru) адзначалася[29]:

« У ляскі 1830 год (па-жамойцку: lenkmetis), з усіх вобласьцяў Заходняга краю, адна Жамойць, паводле сьведчаньня гісторыка гэтага паўстаньня, Штэйна, выявіла свой асобы народны дух, тым, што на падгаворы зьбірацца ў аддзелы касінераў, адказала разгромам абшарніцкіх маёнткаў, так што спатрэбілася паслаць паўстанцкае войска ўжо супраць саміх жамойтаў. <...> Таксама і паўстаньне 1863 г. сапраўдны жамойт называе ня інакш, як «ляскім годам», а саміх паўстанцаў «войскам сьляпнёў» (bimbаlu váiskas). »

У канцы XIX стагодзьдзя на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў Коўна, Шаўляў і Клайпеды ўтварылася сучасная летувіская мова[30]. Пры гэтым яшчэ ў першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, С. Даўкантас ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны летувіскасьці, якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў[31].

«Коўна — цяперашняя сталіца Жамойці». Аўтар — Антоні Аляшчынскі, 1850 г.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па аднаўленьні незалежнасьці Летувы ў 1990 годзе Жамойць увасабляе жамойцкае культурнае грамадзтва — групу, зацікаўленую ў захаваньні жамойцкай культуры й мовы, і Жамойцкі парлямэнт (літаральна парлямэнт Жамойці). Яны выступаюць за рэгіянальную аўтаномнасьць, і іх патрабаваньні засноўваюцца на гістарычных крыніцах. Гэтыя патрабаваньні часта ўлучаюць вяртаньне Клайпеды. Жамойцкая група, узначаленая Юстынасам Бурбам, мае невялікі сяброўскі склад. Таксама выдаецца газэта «Жамойцкі парлямэнт».

Сымбалі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасны герб Жамойці
Сьцяг Жамойці

На гербе выяўляецца чорны мядзьведзь з срэбнымі кіпцюрамі. На сьцягу — жамойцкі герб на белым фоне. Герб, як мяркуецца, быў ва ўжытку некалькі стагодзьдзяў (паводле розных крыніцаў, упершыню зьявіўся ў XIV або XVI ст.). 21 ліпеня 1994 году гэтыя сымбалі афіцыйна зацьвердзіў урад Летувіскай Рэспублікі.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

     Зацьверджаная на афіцыйным узроўні тэрыторыя летувіскага этнаграфічнага рэгіёну «Жамойць»

Сучасны летувіскі этнаграфічны рэгіён «Жамойць» разьмяшчаецца ў заходняй частцы краіны. У склад рэгіёну ўвайшлі муніцыпалітэт места Палангі, Рэтаўскае муніцыпальнае ўтварэньне, Таўроскі раён, Шылэльскі раён, Шкудзкі раён, Юрбурскі раён, Мажэйкаўскі раён, Крэтынскі раён, Цельшыцкі раён, Акмянскі раён, Кельменскі раён, Расенскі раён, усходняя частка муніцыпалітэту места Клайпеды і муніцыпалітэт Сілуцкага раёну (?), заходняя частка Янаўскага раёну, а таксама муніцыпалітэт места Шаўляў.

Найбольшае места — Шаўлі, альбо Клайпеда, калі апошняя разглядаецца ў складзе рэгіёну. Сталіцай Жамойці лічацца Цельшы, хоць гістарычнай сталіцай былі Медынінкі (цяпер Варні). Буйныя месты (больш за 20 тысячаў жыхароў):

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Жамойці жыве каля 0,5 млн чалавек. Жамойць — адзін з найбольш этнічна аднастайных рэгіёнаў краіны. Рэгіён пераважна рымска-каталіцкі, хоць існуюць значныя лютэранскія меншасьці на поўдні.

У штодзённым жыцьці жамойты ўсё менш выкарыстоўваюць сваю родную мову. Як правіла, яны пераходзяць на агульна пашыраную летувіскую. Робяцца некаторыя спробы з боку мясцовых радаў, асабліва ў Цяльшы, дзеля ўводу інфармацыі на некаторых дарогах на жамойцкай мове.

Турызм[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Найбольш папулярныя турыстычныя кірункі: Паланга, Крэтынга і Жамойцкая Кальварыя. Большасьць турыстаў з Латвіі, Польшчы, Нямеччыны, Гішпаніі, Фінляндыі і Швэцыі. Паланга — папулярнае турыстычнае месца сярод турыстаў зь Вялікабрытаніі, Нямеччыны і Расеі. Жамойцкая Кальварыя (або Новы Ерусалім) вельмі папулярны сярод паломнікаў з ўсяго сьвету, дзякуючы свайму штогадоваму царкоўнаму фэсту (звычайна ладзіцца ў чэрвені або ліпені).

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Латышы як жыхары памежжа называліся ад гэтага паняцьця Земгаламі
  2. ^ Гэтая жамойцкая тэрыторыя, якая ўвайшла ў склад Самбійскага біскупства, у працах летувіскіх гісторыкаў называецца Малой Летувой
  3. ^ Тут — у сэнсе «летувіскае»

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в БЭ. Т. 6. — Менск, 1998. С. 421.
  2. ^ Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.
  3. ^ Касьцян К., Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // ARCHE Пачатак. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.
  4. ^ а б Дзярновіч А. Літва і Жамойць, Наша Ніва, 22 чэрвеня 2013 г.
  5. ^ Пануцэвіч В. Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы. — Менск, 2014. С. 279.
  6. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: 2001. С. 105—106.
  7. ^ Краўцэвіч А. Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Менск, 1993. С. 54.
  8. ^ История Литовской ССР: С древнейших времен до наших дней. — Вильнюс: Мокслас, 1978. С. 21.
  9. ^ а б Насевіч В. Жамойць // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 624.
  10. ^ ЭГБ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 388.
  11. ^ а б Дубавец С., Сагановіч Г. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «ВЫ». Выпуск 2. — Менск, 1994.
  12. ^ Насевіч В. Жамойць // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 625.
  13. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: 2001. С. 23—24.
  14. ^ Зайкоўскі Э. Літва гістарычная // Наша Слова. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.
  15. ^ Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 158.
  16. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: 2001. С. 24.
  17. ^ Пануцэвіч В. Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы. — Менск, 2014. С. 271—272.
  18. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: 2001. С. 110.
  19. ^ Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 28.
  20. ^ Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 158.
  21. ^ Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е.И.В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.
  22. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: 2001. С. 90—91.
  23. ^ Насевіч В. Літвіны // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 207.
  24. ^ Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 59.
  25. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: 2001. С. 87.
  26. ^ Чаквін І. Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.
  27. ^ Булаты П. План Агінскага: як спрабавалі адрадзіць Вялікае Княства Літоўскае пад скіпетрам Расійскай імперыі // Наша гісторыя. № 12 (29), 2021.
  28. ^ Библиотека для чтения. Том 123, 1854. С. 28—29.
  29. ^ Живая старина. Т. 6, 1896. С. 34—35.
  30. ^ Свяжынскі У. Літоўская мова // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 209.
  31. ^ Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]