Жыгімонт Аўгуст

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Жыгімонт Аўгуст
Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1750-63).jpg
Жыгімонт Аўгуст. Невядомы мастак, 1750 г.
 Вялікі князь літоўскі
1548 — 1572
Папярэднік Жыгімонт Стары
Наступнік Генрык Валезы
Кароль польскі
1548 — 1572
Папярэднік Жыгімонт I Стары
Наступнік Генрык Валезы
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 1 жніўня 1520, Кракаў, Польшча
Памёр 7 ліпеня 1572, Кнышын, Польшча
Пахаваны 10 лютага 1574, Вавэльскі сабор, Кракаў
Нашчадкі Мікалай Радзівіл «Руды»
Мікалай Радзівіл «Чорны»
Каралеўскі дом Ягелоны
Дынастыя Ягайлавічы
Жонкі Лізавета Аўстрыйская
Барбара Радзівіл
Кацярына Аўстрыйская
Бацька Жыгімонт Стары
Маці Бона Сфорца
Узнагароды
Ордэн Залатога руна
Подпіс Sigismundus Augustus Rex.PNG

Жыґімо́нт[2] А́ўгуст, Жыґімонт ІІІ[3][a] (1 жніўня 1520, Кракаў — 7 ліпеня 1572) — вялікі князь літоўскі і кароль польскі (1548—1572, фармальна з 1529[4]). Сын Жыгімонта Старога і Боны Сфорца.

Імя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Жыгімонт

Жыгімонт — беларуская форма старажытнага пашыранага германскага (гоцкага) імя Sigimunt, якое трапіла ў хрысьціянскі іменаслоў[5].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1522 годзе сойм Вялікага Княства Літоўскага даў гарантыю Жыгімонту Старому, што па ягонай сьмерці Жыгімонта Аўгуста абяруць вялікім князем. У 1526 годзе па сьмерці апошніх мазавецкіх князёў Бона Сфорца намагалася перадаць Мазавецкае княства Жыгімонту Аўгусту, але яго далучылі проста да Польшчы. На сойме ВКЛ у кастрычніку 1529 году Жыгімонта Аўгуста абралі вялікім князем пры жыцьці бацькі, а 18 сьнежня на польскім сойме Жыгімонт Стары дамогся абраньня сына каралём польскім. Каранацыя прайшла ў Кракаве 20 лютага 1530 году, але рэальная ўлада ў Польшчы і ВКЛ засталася ў Жыгімонта Старога.

У 1543 годзе адбыўся шлюб Жыгімонта Аўгуста з дачкой спадчыньніка Сьвятой Рымскай імпэрыі Фэрдынанда — эрцгерцагіняй Лізаветай Аўстрыйскай.

Сьмерць Барбары Радзівіл. Карціна Юзэфа Зімлера, 1860 г.

У 1544 годзе Жыгімонт Аўгуст пачаў рэальнае кіраваньне ў Вялікім Княстве Літоўскім, але Жыгімонт Стары захоўваў правы кантролю за расходамі зь вялікакняскага скарбу.

У 1547 годзе Жыгімонт Аўгуст таемна пабраўся шлюбам з Барбарай Радзівіл. У выніку гэтага шлюбу браты Барбары Мікалай Радзівіл «Руды» і Мікалай Радзівіл «Чорны» занялі пануючае становішча ў ВКЛ, і пэўны час Жыгімонт Аўгуст быў пад іх уплывам. Жыгімонт Стары і Бона Сфорца былі супраць гэтага шлюбу, як і значная частка польскіх магнатаў.

Па сьмерці бацькі ў 1548 годзе Жыгімонт Аўгуст стаў поўнаўладным каралём і вялікім князем. Склаў таемную дамову аб узаемнай дапамозе з каралём Чэхіі і Вугоршчыны Фэрдынандам I Габсбургам. Гэты хаўрус замацавалі, калі па сьмерці Барбары, у 1551 годзе, Жыгімонт Аўгуст ажаніўся з эрцгерцагіняй Кацярынай Аўстрыйскай, сястрой сваёй першай жонкі. Але пазьней адмовіўся ад хаўрусу з Габсбургамі. У 1550 годзе ён падараваў Радзівілам шэраг гарадоў і вёсак, у тым ліку і Койданаў, вялікія зямельныя абшары. У 1550 годзе Жыгімонт Аўгуст наведаў Койданаў, гасьцяваў некалькі дзён у маёнтку Радзівілаў, захапляўся маляўнічасьцю яго ваколіц, пра што згадвае ў сваіх творах Уладзіслаў Сыракомля[6].

У 1562 годзе засьведчыў беларускую назву дзяржаўнага гербу — Пагоню — у сваім загадзе біць на Віленскай мынцы манэты-траякі[7]:

« А на сем з аднае стараны два першыя слова, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня. »

Замежная палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Партрэт Жыгімонта Аўгуста з Пагоняй

Замежная палітыка Жыгімонта Аўгуста скіроўвалася на захаваньне мірных стасункаў з суседнімі дзяржавамі. Прусія заставалася васалам Польшчы. Дачыненьні з Швэцыяй палепшыліся, калі ў 1568 годзе тамтэйшы сталец заняў Юхан III, швагер Жыгімонта Аўгуста. Але дачыненьні з Маскоўскай дзяржавай былі кепскімі, Іван IV Тыран пачаў нічым не абгрунтаваную Інфлянцкую вайну 1558—1582 гадоў, якая падштурхнула ВКЛ да складаньня Люблінскай уніі 1569 году.

Унутраная палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Унутраная палітыка Жыгімонта Аўгуста скіроўвалася на паляпшэньне становішча і павелічэньне ўплыву сярэдняй шляхты. На сойме 1562—1563 гадоў падтрымаў рэформу скарбу, судоў і войска. Вяртаў сабе землі, раздадзеныя магнатам з 1504 году. У выніку рэформаў павялічыліся прыбыткі дзяржаўнага скарбу. Спрыяў правядзеньню Валочнай памеры ў ВКЛ. Пачаў стварэньне вайскова-марскога флёту Польшчы, стварыў Марскую камісію.

У час яго кіраваньня пашырылася Рэфармацыя розных плыняў. Праводзіў палітыку талерантнасьці датычна ўсіх канфэсіяў[8]. Віленскім прывілеем 1563 году пацьвердзіў роўнасьць правоў праваслаўнага і каталіцкага баярства ВКЛ.

Зацьвердзіў Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году. У апошнія гады свайго ўладараньня пад ціскам каталіцкай царквы дазволіў дзейнасьць езуітаў у Польшчы з 1564 году і ў ВКЛ з 1569 году, што сталася пачаткам Контрарэфармацыі.

Быў мэцэнатам, падтрымліваў мастакоў, архітэктараў, музыкаў, актораў. Ягонае княжаньне было пэрыядам росквіту Адраджэньня ў ВКЛ[9].

Сьмерць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Памёр не пакінуўшы нашчадкаў, на ім скончылася мужчынская галіна дынастыі Ягелонаў. У сваім палітычным тастамэнце раіў шляхце прытрымлівацца хаўрусу з Францыяй і абраць на пасады караля і вялікага князя францускага прынца. Гэта ажыцьцявілі на элекцыйным сойме ў 1573 годзе, абраўшы Генрыка Валезы[10].

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Творы малярства[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Графічныя партрэты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пячаці і гербы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Грошы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Папярэднік
Жыгімонт Стары
Вялікі князь літоўскі
1548—1572
Наступнік
Генрык Валезы
Кароль польскі
1548—1572

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ ст.-бел. Жикгимонт Август; лац. Sigismundus II; польск. Zygmunt II August

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б RKDartists
  2. ^ Жыґімонт = Žygimont // Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс) / Уклад. калектыў супрацоўнікаў выдавецтва «Наша Ніва». — Наша Ніва, 2001.
  3. ^ Насевіч В. Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12—18 стагоддзяў. — Менск: БелЭН, 1993.
  4. ^ Грыцкевіч А. Жыгімонт II Аўгуст // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 628.
  5. ^ Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 14.
  6. ^ Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Дзяржынскага р-на. — Менск: БЕЛТА, 2004. С. 104.
  7. ^ Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.
  8. ^ Грыцкевіч А. Жыгімонт II // ЭГБ. Т. 2. — Менск, 1994. С. 378.
  9. ^ Žyhimont II Aŭhust // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London, 1998. P. 226—227.
  10. ^ Грыцкевіч А. Жыгімонт II Аўгуст // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 629.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]