Міндоўг

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Міндоўг
Mindoŭh. Міндоўг (A. Guagnini, 1578).jpg
Міндоўг (уяўны партрэт)
1-ы вялікі князь літоўскі
1248 — 1263
Каранацыя 6 ліпеня 1253
Наступнік Транята
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 18 ліпеня 1195[1]
Памёр 12 верасьня 1263
Нашчадкі Войшалк, Рукель (Рукля), Рупек (Рэпік)
Сужэнец
  • NN (дачка Ізяслава Наўгародзкага, кан 1220 - пач. 1230-х)
  • Марта (1251 — каля 1262)
  • NN (сястра Марты, 1262-1263)[3]

Міндо́ўг, Міндаў (1195 або каля 1200[4] — 1263 ці 1264) — заснавальнік[5] і першы гаспадар Вялікага Княства Літоўскага (1248[6]—1253), першы і апошні кароль Літвы (1253—1260). Імаверна, сын Рынгольда (сучасная навука лічыць яго мітычнай асобай[7]). Іншыя гіпотэзы высоўваюць мажлівасьць таго, што Міндоўг быў сынам Даўгерда з княскага роду летапіснае Літвы[8].

Узначаліў абарону жыцьцёвай прасторы балта-славянскага сымбіёзу (палітычнага хаўрусу) на Панямоньні[9], утварэньне якога выклікала ваенная пагроза звонку[10]. Заснаваў новую цэнтралізаваную дзяржаву, якая хутка аб’яднала ўсе этнічна беларускія землі, у тым ліку Полацкае княства — першую вядомую дзяржаву на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Імя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Агульнапрынятага тлумачэньня імя Міндоўг няма[11]. Існуе некалькі гіпотэзаў, якія ўмоўна можна вызначыць як «хрысьціянскую», «славянскую», «летувіскую», «індаэўрапейскую» (збліжаную з германскімі і кельцкімі мовамі[12]) і «фінска-вугорскую».

Адна зь першых спробаў растлумачыць імя Міндоўг належыць лінгвісту Ўладзіславу Юргевічу. У сваёй працы, апублікаванай у 1883 годзе, ён прыводзіў формы Міндоўт, Міндзюта, Мінця, Менця і выводзіў Міндоўга з скарочанай формы хрысьціянскіх імёнаў Дзяменцій або Клімэнт. Пры гэтым ён абгрунтоўваў рускі характар імя наяўнасьцю наўгародзкага імя Мендуй, якое мае такое ж паходжаньне[13]. Тлумачэньне Міндоўга ад Дземянцея праз памяншальную форму Менця як імавернае разглядае сучасны беларускі гісторык Вітаўт Чаропка[14], які прыводзіць іншыя вядомыя беларускія формы гэтага імя: Міндзюк, Мінда, Мендыла, Мендык[15].

Мовазнаўца і гісторык Алесь Жлутка на падставе аналізу структуры наяўных формаў імя ў гістарычных крыніцах прыйшоў да высновы, што ўсе яны ўтварыліся ад асновы Min-, якая прысутнічае ў многіх старажытных славянскіх імёнах і выводзіцца з праславянскага «думаць, лічыць, меркаваць»[16]. Тым часам разнастайнасьць суфіксаў у варыянтах імя адной і той жа асобы — звычайная зьява для славянскай антрапаніміі[17]. Гэтае меркаваньне падтрымлівае гісторык Уладзімер Арлоў[18].

У летувіскай гістарычнай навуцы імёны вялікіх князёў літоўскіх называць «старажытнымі летувіскімі імёнамі», хоць пры гэтым прызнаюць, што іх цяжка патлумачыць з пункту гледжаньня летувіскай мовы[19]. Прычыну такой супярэчнасьці летувіскія дасьледнікі тлумачаць тым, што гэтак званыя «летувіскія» двухасноўныя імёны (у адрозьненьне ад аналягічных славянскіх) гістарычна страцілі сваю сэмантыку[19], тым часам летувіская мова (якую параўноўваюць з санскрытам і старажытнагрэцкай мовай) лічыцца адной з найбольш архаічных моваў, бо яна ў найбольшай ступені захавала асаблівасьці праіндаэўрапейскай мовы[20]. Сучасны летувіскі гісторык Томас Баранаўскас тлумачыць імя Міндоўг (лет. Mindaugas) празь летувіскую мову як «Той, хто шмат думае» (лет. mintis — «думка» і лет. daug — «шмат»), такім жа чынам ён спрабуе патлумачыць імя Гедзімін — як «Той, хто імкнецца думаць» ад (лет. gedauti — «тужыць» і лет. mintis — «думка»)[21].

Беларускі гісторык Павал Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» выказвае меркаваньне пра германскае паходжаньне імя Міндоўг, дзе magin (megin) азначае «сіла», «улада», «энэргія», тым часам dag адпавядае «добры» і «бліскучы», «прамяністы», «сьветлы». Адсюль, імя Міндоўг значыла, відаць, «Магутны дабрынёй» або адпавядала славянскаму імя Дабрамір[22]. Аналягічныя тлумачэньні прыводзіць і гісторык беларускай літаратуры Алесь Бразгуноў[23]. Імавернасьць тлумачэньне Міндоўга як «Магутнага дабрынёй» таксама разглядае Вітаўт Чаропка[15].

Асобна вылучаецца вэрсія Івана Ласкова, які выводзіў імя Міндоўг зь фінска-вугорскіх моваў і тлумачыў яго як «рудабароды»[24].

Формы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У большасьці арыгінальных лацінскіх дакумэнтаў сустракаецца форма Mindowe або Myndowe, дзе літара «y» і літара «i» пазначаюць адзін і той жа гук. Наяўнасьць варыянтаў Mindou і Mindaw сьведчыць пра тое, што канцавое «e», відаць, не вымаўлялася. Кірылічным адпаведнікам да Mindowe (Myndowe) мела быць форма Миндовъ[25]. У дакумэнтах таксама фіксуюцца формы Mindowin, Mindota і Mindo. Усходнеславянскія і польскія наратыўныя крыніцы падаюць таксама формы: Миндогь, Mindog, Мендигь, Мендокь, Mendog, Mendok, Миндовгъ, Мендовгъ, Mindowk[16].

Такім чынам, форма імя Міндоўг трапіла ў гістарычную літаратуру з усходнеславянскіх летапісаў, якія захаваліся ў пазьнейшых сьпісах. Тым часам у дакумэнтах, што выходзілі ў каралеўскай канцылярыі ўжывалася форма Міндаў, якой карыстаюцца эўрапейскія дасьледнікі і публікатары архіўных крыніцаў[26].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне і сям'я[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне Міндоўга лічыцца неўсталяваным, але большасьць сучасных дасьледнікаў сыходзіцца ў асноўным на дынастычных вэрсіях: як правіла, сучасная гістарыяграфія намагаецца адшукаць карані Міндоўга сярод тагачасных княскіх дынастыяў дробных аўкштайцкіх і жамойцкіх воласьцяў тэрыторыі сучаснае Летувы. Сярод найбольш пашыраных гіпотэзаў — вэрсія пра паходжаньне Міндоўга як сына Рынгольда (які, зрэшты, лічыцца цяпер мітычнай асобай) або як князя, які пры неўсталяваных акалічнасьцях быў выгнаны зь летапіснай Літвы, у выніку чаго апынуўся на тэрыторыі беларускага Панямоньня. Іншыя меркаваньні дапускаюць паходжаньне Міндоўга з княскай галіны, у якой існаваў прадстаўлены ў пагадненьні з Уладзімера-Валынскім княствам Жывінбуд (мажліва, мог быць сынам заснавальніка дынастыі), пры гэтым Міндоўг быў у ёй сынам аднаго з старэйшых братоў Жывінбуда.

Магчыма, што першапачатковым кіраўніком дынастыі і бацькам Міндоўга быў Даўгерд, па гібелі або сьмерці якога ўлада перайшла да ягонага малодшага брата, Жывінбуда. Пры гэтай схеме наступным уладу мусіў атрымаць пляменьнік Жывінбуда князь Даўят, сам жа Міндоўг меўся быць пераведзеным на нейкае пляменнае княжаньне. Тым ня менш, у выніку ўсьвядомленага палітычнага змаганьня або сьмерці сваякоў у вайсковых выправах Міндоўг атрымаў літоўскае княжаньне[8]. Іншыя вэрсіі прадугледжваюць выгнаньне князя пры нявысьветленых абставінах. У кожным разе, не адкідаецца, што частка літоўскае знаці магла пайсьці на падтрымку Міндоўга, бачачы ў ім добрую супрацьвагу актывізацыі дзейнасьці крыжакоў у Балтыі[27].

Увогуле, надзейныя крыніцы не зьмяшчаюць зьвестак пра паходжаньне Міндоўга. Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка, створаная каля 1290 году, паведамляе толькі, што бацька Міндоўга быў «вялікі кароль» (könig gros). У пазьнейшых легендарных творах агучваюцца розныя вэрсіі пра паходжаньне Міндоўга. Паводле Васкрасенскага летапісу (XVI ст.), Міндоўг паходзіць з роду полацкіх князёў Ізяславічаў (Рагвалодавічаў), а яго бацькам быў гіпатэтычны Маўкольд Расьціславіч. Паводле аднаго з позьніх паданьняў, Міндоўг паходзіў з старажытнарымскага роду Палямонавічаў, які прыбыў на берагі Балтыйскага мора. Хроніка Быхаўца (XVI ст.) называе бацькам Міндоўга мітычнага літоўскага князя з Палямонавічаў.

Міндоўг тройчы браў шлюб. Найдзейных зьвестак пра першую жонку не захавалася. Расейскі гісторык XVIII ст. Васіль Тацішчаў, які мог карыстацца крыніцамі, што не дайшлі да нашага часу, азначаў яе як князёўну цьвярскую. Другі раз Міндоўг ажаніўся з Мартай (? — ~1262), якая паводле летапіснага ўпаміну, была ўдавой літоўскага князя Вышымута Булевіча, забітага Міндоўгам. Яе сыны былі найшмат маладзейшымі за іншых дзяцей Міндоўга — Войшалка і дачку. Па сьмерці Марты Міндоўг ажаніўся з Агнай, жонкай князя нальшанскага Даўмонта, якая прыехала на пахаваньне сястры — нібы паводле тэстамэнту Марты, якая не хацела даверыць сваіх дзяцей нікому, апроч Агны.

У першым шлюбе нарадзіліся:

  • Войшалк (~1223—1267) — вялікі князь літоўскі ў 1264—1267 гадох, які не пакінуў нашчадкаў
  • Дачка зь невядомым імём — з 1254 году жонка Шварна Данілавіча (1230-я — 1270), князя холмскага ў 1264—1270 гадох, вялікага князя літоўскага ў 1267—1270 гадох, нашчадкаў ня мела.

Сыны ў другім шлюбе: Рукля (?—1263), Рупейка (?—1263).

Пачатак валадараньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўпамін пра Міндоўга датуецца 1219 годам, калі ў Галіцка-Валынскім летапісе ён называецца чацьвертым зь пяці старэйшых літоўскіх князёў, якія разам зь іншымі 16-цю літоўскімі князямі падпісвалі пагадненьне з Уладзімера-Валынскім княствам[28].

« Бж҃иимъ повелениемь . прислаша кнѧзи Литовьскии . к великои кнѧгини Романовѣ . и Данилови и Василкови . миръ дающе бѧхоу же имена Литовьскихъ кнѧзеи се старѣшеи . Живинъбоудъ . Давъѧтъ . Довъспроункъ . братъ его Мидогъ. »

Галіцка-Валынскі летапісІпацьеўскім сьпісе, 1420-я гады)

Адсюль вынікае, што Міндоўг нарадзіўся дзесьці на мяжы XII—XIII стагодзьдзяў[29]. Да сярэдзіне 1230-х гадоў ён дасягнуў аднаасобнай вярхоўнай улады ў землях Літвы або значнай яе часткі. Увесну 1238 году «Літва Міндоўга» знаходзілася ў хаўрусных або васальных дачыненьнях з галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам, які накіроўваў Міндоўга і князя Ізяслава Наваградзкага ваяваць супраць польскага князя Конрада І Мазавецкага[5][30]. У сярэдзіне ліпеня 1245 году на запыт Данілы Раманавіча Міндоўг накіраваў войска супраць вугорцаў, але яно не пасьпела да вызначальнай бітвы пад Яраславам 17 ліпеня 1245 году.

Утварэньне і ўмацаваньне Вялікага Княства Літоўскага[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Неўзабаве Міндоўг далучыў да сваіх уладаньняў Наваградзкую зямлю, што фактычна дало пачатак утварэнню Вялікага Княства Літоўскага. Па гэтым яго дачыненьні з Данілам Раманавічам сталі варожымі.

Імаверна, што знаць Панямоньня магла бачыць выгоды ў моцнай уладзе Міндоўга, які, апроч гэтага, прадстаўляў досыць вядомую мясцовым баярам літоўскую знаць[31]. Тым часам тэорыі пра ўтварэньне дзяржавы ў выніку заваёвы — сумнеўныя[32].

Дзейнасьць Міндоўга ў ролі кіраўніка Вялікага Княства Літоўскага можна падзяліць на чатыры храналягічныя адцінкі[33]:

  • 1248—1254 гады — канфлікт з Галіцка-Валынскай дзяржавай;
  • 1251—1260 гады — хаўрус Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам;
  • 1254—1258 гады — залежнасьць ад Галіцка-Валынскага княства;
  • 1258—1263 гады — аднаўленьне і ўмацаваньне незалежнасьці Вялікага Княства Літоўскага.
Імаверны партрэт Міндоўга паводле Тэадора Нарбута, 1838 г.[34]

Па аб’яднаньні летапіснай Літвы з Наваградзкім княствам і ўтварэньні новай дзяржавы Міндоўг, які быў паганцам, мусіў прыняць хрысьціянства. Паводле Густынскага летапісу, ужо ў 1246 годзе ва ўласнай рэзыдэнцыі ў Наваградку ён ахрысьціўся ў праваслаўе, аднак палітычная сытуацыя змусіла Міндоўга праз пэўны час яшчэ раз зьмяніць веравызнаньне і навярнуцца ў каталіцтва. Але не адкідаецца таксама, што зьвесткі пра прыняцьце Міндоўгам праваслаўя супярэчаць інфармацыі Валынскага летапісу (згодна зь якім Міндоўг пазьней прыняў каталіцтва і прыняў хрысьціянства толькі фармальна), а стваральнік Густынскага летапісу мог прыдумаць зьвесткі пра хрышчэньне Міндоўга, жадаючы абгрунтаваць заняцьце ім наваградзкага стальца[35]. За абяцаньне прыняць хрысьціянства рымскага абраду і аддаць у валоданьне інфлянцкім рыцарам частку Жамойці ў 1251 годзе Міндоўг атрымаў падтрымку магістра Інфлянцкага ордэну і перамог кааліцыю. Такім чынам, Міндоўг першы выкарыстаў Жамойць як разьменную манэту ў палітычнай гульні з крыжакамі, даўшы пачатак і прыклад аналягічным дзеяньням наступных кіраўнікоў Вялікага Княства Літоўскага[36]. Апроч таго, некалькі гістарычных крыніцаў паведамляе пра тое, што хрышчэньне Міндоўга ім самім успрымалася толькі як намінальнае, а сам князь працягваў адпраўляць паганскія рытуалы. З пэўнай верагоднасьцю можна меркаваць, што разам з тым Міндоўг меў статус жраца[37]. Хрышчэньне ж князя можа быць растлумачаным як спроба адшуканьня палітычнай апоры ў змаганьні з галіцка-валынскімі і літоўскімі канкурэнтамі; па хрышчэньні Міндоўг адмаўляўся ад прэтэнзіяў на Жамойць[38].

Усьведамляючы небясьпеку з боку крыжакоў, Міндоўг пачаў дапамагаць прускім паўстанцам і адначасна змагацца супраць сваіх пляменьнікаў (сыны Даўспрунка), Эдзівіда і Таўцівіла[39]. Пры канцы 1240-х гадоў Міндоўг няўдала паспрабаваў падначаліць Курляндыю і Зэмгалію, па чым дапамог Данілу Галіцкаму ў змаганьні супраць сына чарнігаўскага князя[40]. Дыпляматычныя зносіны з Галіцка-Валынскай дзяржавай былі замацаваныя шлюбам Данілы з пляменьніцай Міндоўга[40]. Тым ня менш, у 1249 годзе пад уплывам варожых да Міндоўга ягоных беспасярэдніх сваякоў (у прыватнасьці, полацкага князя Таўцівіла) і перасьцярогаў Данілы наконт узмацненьня Літвы складаецца варожая да дзяржавы кааліцыя Галіцка-Валынскага княства, Інфлянцкага ордэну і шэрагу аўкштайцкіх і жамойцкіх пляменных князёў[41]. Пэўная палёгка ў замежнапалітычнай сытуацыі была атрыманая праз хрышчэньне князя, а таксама атрыманьне нэўтралітэту пляменных князёў Літвы, хоць Даніла ажыцьцявіў дзьве выправы на Панямоньне ў пачатку 1250-х гадоў[38].

Каранацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Каранацыя Міндоўга. Невядомы мастак, 1824 г.

Наступным крокам Міндоўга да збліжэньня з Заходняй Эўропай было прыняцьце каралеўскага тытулу. Ліцьвінскія паслы прасілі ў Папы Рымскага Інацэнта IV дазвол на каранацыю свайго князя і сустрэлі з боку першасьвятара поўнае разуменьне[42]. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг прыняў тытул караля ў рэзыдэнцыі ў Наваградку, які тады быў сталіцай Вялікага Княства Літоўскага. Наваградак як месца каранацыі Міндоўга падае Густынскі летапіс, а таксама гісторык Альбэрт Каяловіч, які мог абапірацца на страчаныя летапісныя крыніцы. На Наваградку як месцы каранацыі Міндава ўрэшце спыніўся і Мацей Стрыйкоўскі ў свай галоўнай працы «Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсёй Русі»[a].

« ...Гайндрыха, які, прыехаўшы да Наваградку Літоўскага з арцыбіскупам Рыскім і з крыжакамі прускімі і інфлянцкімі, Міндоўга альбо Мяндока на каралеўства Літоўскае паводле звыклых цырымоніяў царкоўных памазаў... »

Як адзначае Алесь Жлутка, спробы навукова абгрунтаваць альтэрнатыўнае месца каранацыі нельга прызнаць удалымі[43].

Будучы аслабленым змаганьнем з манголамі, Даніла Раманавіч мусіў пайсьці на мір зь Міндоўгам, які быў складзены ў 1254 годзе і паводле якога князь прызнаваўся кіраўніком Наваградчыны, але кіраўнком на правох васала прызнаваўся сын Данілы Раман. Мір замацоўваўся шлюбам міндоўгавай дачкі зь іншым сынам Данілы, Шварнам[44]. Але неўзабаве мір быў парушаны нападам на Галіцка-Валынскую дзяржаву манголаў: спазьніўшыся на падзел здабычы пераможаных манголаў, літоўцы і наваградзкія ваяводы пачалі рабаваць навакольлі Луцку. Зьвесткі пра гэтую падзею прыкметныя тым, што іншыя літоўскія князі Міндоўгам зьведзеныя ўжо да ўзроўню ваяводаў, у войску выступаюць і ўсходнеславянскія ваяводы (напрыклад, разанец Астафі Канстантынавіч)[45]. Па 1256 годзе больш энэргічны даводца манголаў Бурундай прымусіў брата Данілы Васільку, фармальнага васала манголаў, пайсьці на Панямоньне, па чым Раман, які знаходзіўся там, відаць, на правох фактычнага закладніка, быў скрадзены літоўцамі[46]. Карыстаючыся вайсковымі падзеямі, уладу ў Наваградку меркавана мог атрымаць сын Міндоўга Войшалк (у якасьці паплечніка маючы Таўцівіла). Сам Міндоўг, схаваўшыся ў лясной мясцовасьці, магчыма, здолеў адбіць напад манголаў. Спрабуючы знайсьці Рамана, Даніла ўварваўся ў Панямоньне і захапіў Ваўкавыск[47].

Сьмерць Міндоўга. Р. Штэйн і Г. Зэйфэр, каля 1900 г.

Міндоўг атрымаў ад Папы Рымскага каралеўскую карону. Афіцыйна княства рабілася каралеўствам, што стварала падставы для стабільнасьці ў зносінах з эўрапейскімі дзяржавамі. У 1255 годзе Папа Рымскі прызнаў міндоўгавага сына ягоным пераемнікам і дазволіў каранацыю, і гэта яшчэ больш умацавала пазыцыі Міндоўга ў хрысьціянскім сьвеце.

Па каранацыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аднак Міндоўг нядолга трымаўся заходнеэўрапейскай арыентацыі. Ужо на пачатку 1260-х гадоў ён разарваў пагадненьне з Інфлянцкім ордэнам, а потым і з Папам ды пачаў адкрытую вайну супраць сваіх былых хаўрусьнікаў, карыстаючыся пасьпяховым паўстаньнем прусаў і ўдалай для іх бітвай на Дурбэ. У Жамойці ў якасьці намесьніка зьявіўся пляменьнік Міндоўга Транята. У 1261 годзе разам з Транятам, сынамі Аляксандра Неўскага, Таўцівілам і віцебскім князём Канстантынам Міндоўг паспрабаваў напасьці на Інфлянты, праз год разам з Шварнам напаў на Мазовію, помсьцячы ёй за ўдзел у ранейшых выправах крыжакоў на Літву[48].

У канцы жыцьця Міндоўг, паводле згадак Валынскага летапісу, карыстаўся неабмежаванай уладай у Вялікім Княстве Літоўскім[49], што выклікала супраць яго змову князёў жамойцкага Траняты, полацкага Таўцівіла і нальшанскага Даўмонта. У выніку, Міндоўга забілі разам з сынамі Рупекам (Рэпікам) і Руклем[50]. Міндоўг быў забіты ў часы выправы на Бранск, якая прадпрымалася князем як сродак супраць збліжэньня палітычных супраціўнікаў Літоўскае дзяржавы, Валынскага і Чарнігаўскага княстваў. Галоўнымі змоўнікамі, верагодна, сталі Транята і Таўцівіл, сярод іншых змоўнікаў упамінаюцца нальшанскія князі Гердзень, Даўмонт (які, меркавана, быў беспасярэднім забойцам і ў якога Міндоўг зьвёў жонку па сьмерці ўласнай), а таксама ваявода Астафі Канстантынавіч. Пагаршэньне дачыненьняў Міндоўга і Траняты вядомае паводле Рыфмаванае хронікі ўжо ў 1261 годзе, уласна ж забойства адбылося ў 1263 або 1264 годзе[51].

Вядомыя граматы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Маестатавая пячаць Міндоўга, фота 1907 г. і прарысоўка 1930 г.
Рэканструкцыя маестатавай пячаці (мастак Віталь Катовіч)

Агулам сучасныя дасьледнікі ведаюць дзесяць г. зв. «Дакумэнтаў Міндоўга», час стварэньня якіх датуецца 1253—1261 гадамі (толькі адзін фальсыфікат паходзіць з XIV ст.). Паводле зьместу названыя акты падзяляюцца на тры групы: 1-я — прывілей рыскім купцам (дак. № 1); 2-я — справа зямельных дараваньняў Інфлянцкаму ордэну (дак. № 2, 4—10) ; 3-я — надзяленьне зямлёй літоўскага біскупа Хрысьціяна (дак. № 3)[52]. Згодна з апошняй працай, прысьвечанай праблеме аўтэнтычнасьці дакумэнтаў, шэсьць зь іх вызначаюцца як сапраўдныя (№ 1—5, 8), а астатнія чатыры (№ 6, 7, 9, 10) як фальсыфікаты, выкананыя зацікаўленым бокам — Інфлянцкім ордэнам[53]. Гэтыя граматы, нягледзячы на іх характар, лічацца важнай крыніцай у выяўленьні складу літоўскай княскай дынастыі таго часу[54].

Пячаць з Пагоняй, якая лічыцца падробкай пачатку XX ст.

Сьпіс дакумэнтаў:

  1. Дазвол рыскім купцам на бязмытны гандаль у Літве (1253);
  2. Дараваньне Інфлянцкаму ордэну земляў у Жамойці (ліпень 1253);
  3. Дараваньне земляў літоўскаму біскупу Хрысьціяну (1254);
  4. Дараваньне Інфлянцкаму ордэну зямлі Сэлоніі (кастрычнік 1255);
  5. Ліст да Папы з просьбай зацьвердзіць дараваньне Сэлоніі (кастрычнік 1255);
  6. Паўторнае дараваньне Інфлянцкаму ордэну земляў у Жамойці (1257);
  7. Дараваньне ордэну ўсёй Жамойці (1257);
  8. Дараваньне ордэну Дайноўскай зямлі, Скаловіі і Жамойці (7 жніўня 1259);
  9. Дараваньне Літвы ордэну ў выпадку беспатомнай сьмерці Міндоўга (сярэдзіна чэрвеня 1260);
  10. Паўторнае дараваньне Сэлоніі з апісаньнем яе межаў (7 жніўня, 1261).

Ацэнкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Трывалым і даволі шкодным стэрэатыпам гістарычнага мысьленьня лічыцца этнічны імпэратыў у матывацыі дзейнасьці Міндоўга, калі ад пачатку прымаецца, што ён (і яго наступнікі) мелі мэтай стварыць дзяржаву абавязкова этнічна балцкую або этнічна славянскую[55].

Мноства гістарычных прыкладаў, а таксама лёгіка дзеяньняў Міндоўга (як і яго наступнікаў) паказвае, што ён ня быў адэптам дзяржаўнасьці абавязкова этнічна балцкай або ўсходнеславянскай. Міндоўг пашыраў свае ўладаньні і ўмацоўваў сваю ўладу для сябе самога і кроўных нашчадкаў, карыстаючыся зручным выпадкам і падручным матэрыялам[56].

З прычыны браку асабістых зьвестак пра Міндоўга існуе шэраг неразьвязаных пытаньняў датычна ягонай біяграфіі: невядомы дакладны час і месца нараджэньня, імя бацькі, дакладнае месца знаходжаньня ягонага родавага ўладаньня ў Літве, хроснае імя ў каталіцтве і г. д.

Памяць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Курган Міндоўга ў Пінску

У 1955 годзе савецкія ўлады зьнішчылі Курган Міндоўга ў Пінску[57].

Гара Міндоўга ў Наваградку

На ўезьдзе ў Наваградак знаходзіцца Гара Міндоўга (вуліца Менская, гістарычная Траецкая), якую яшчэ ў XVII ст. апісвалі як месца пахаваньня першага вялікага князя і адзінага караля Літвы. У 1993 годзе з нагоды 740-годзьдзя каранацыі Міндоўга ля падножжа гары паставілі памятны знак (скульптар У. Лятун). У 2014 годзе ля гары паставілі мэталічную скульптуру Міндоўга вышынёй каля 2,5 м.

У 2008 годзе афіцыйныя ўлады Наваградку выказалі намер паставіць у гістарычным цэнтры места конны помнік Міндоўгу. Над праектам коннай статуі працуе менскі скульптар Генадзь Буралкін. Ён прапануе адліць з бронзы Міндоўга зь мячом на кані і паставіць гэтую кампазыцыю на каменны пастамэнт. Ад гэтага часу ідзе збор грошай на ўсталяваньне помніка[58].

Летува[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З 1991 году з нагоды каранацыі Міндоўга 6 ліпеня ў Летуве адзначаецца Дзень дзяржавы. У 2003 годзе ў гэты дзень у Вільні адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка каралю Міндоўгу каля галоўнага будынка Нацыянальнага музэю Летувы і новага моста над Вяльлёй — моста імя караля Міндоўга. Таго ж году ў Летуве выдалі паштовыя маркі з выявай Міндоўга і яго кароны, а таксама юбілейны мэдаль «750-годзьдзе каранацыі караля літоўскага Міндоўга» (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайце). Яшчэ адзін юбілейны мэдаль з выявай Міндоўга выдалі ў гонар 1000-годзьдзя назвы Літва. Банк Летувы мае манэты «Міндоўг — кароль літоўскі» (у сэрыі «Валадары Літвы», 50 літаў, срэбра, дызайн А. Закаўскас, 1996) і «Каранацыя Міндоўга» (200 літаў, золата, срэба, дызайн П. Рэпсіс, 2003).

У Вільні ёсьць вуліца Міндоўга, у Коўне — праспэкт Міндоўга.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Графічныя партрэты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Творы малярства[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Папярэднік
Вялікі князь літоўскі
1245—1263
Наступнік
Транята

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ У раньніх паэмах «Ганец цноты» і «Аб пачатках, паходжаньні, дзейнасьці, справах рыцарскіх і хатніх слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага...» ён называў месцам каранацыі Кернаў на Віленшчыне

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Даты, падзеі, людзі // Зьвязда : газэта. — 18 ліпеня 2013. — № 131 (27496). — С. 8. — ISSN 1990-763x.
  2. ^ Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Бэрлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #12143446X // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. ^ Шаланда А. Паходжанне і лёс роду Міндоўга = The Origin and the destiny of Mindoŭh gens // Герольд Litherland. № 1—2 (9—10). — Горадня, 2003. — С. 3—9. [1]
  4. ^ Mindoŭh // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London, 1998. P. 155.
  5. ^ а б Насевіч В. Міндоўг // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 312
  6. ^ Краўцэвіч 1998. С. 184.
  7. ^ Краўцэвіч 1998. С. 40.
  8. ^ а б Насевіч 1993. С. 28.
  9. ^ Краўцэвіч 1998. С. 175.
  10. ^ Краўцэвіч 1998. С. 177.
  11. ^ Чаропка В. Міндоўг (? — 1263), Звязда, 7 сакавіка 2017 г.
  12. ^ Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск, 2001. С. 121.
  13. ^ Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. Кн. 3. — М., 1883. С. 26.
  14. ^ Чаропка В. Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх // Беларускі гістарычны часопіс. № 6 (?), 2001. С. 42—53.
  15. ^ а б Чаропка В. Імя ў летапісе. — Менск, 2003. С. 105.
  16. ^ а б Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях / А. Жлутка. — Менск, 2005. С. 101.
  17. ^ Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях / А. Жлутка. — Менск, 2005. С. 102.
  18. ^ Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 158.
  19. ^ а б Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс, 1989. С. 121.
  20. ^ Свяжынскі У. Літоўская мова // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 208.
  21. ^ Баранаўскас Т. Древние литовские имена(рас.). Пэрсанальны сайт Томаса БаранаўскасаПраверана 17 кастрычніка 2010 г.
  22. ^ Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск, 2001. С. 143.
  23. ^ Бразгуноў А. Генезіс імёнаў вялікіх князёў літоўскіх // Беларуская анамастыка. Гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Менск, 20 красавіка 2010 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы; рэдкал.: І. Капылоў і інш.]. — Менск: Права і эканоміка, 2010. С. 209—213.
  24. ^ 750-годзьдзе каранаваньня Міндоўга, Радыё Свабода, 3 ліпеня 2003 г.
  25. ^ Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях / А. Жлутка. — Менск, 2005. С. 100.
  26. ^ Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 34.
  27. ^ Насевіч 1993. С. 31.
  28. ^ Насевіч 1993. С. 19.
  29. ^ Краўцэвіч 1998. С. 190.
  30. ^ Насевіч 1993. С. 28-29.
  31. ^ Насевіч 1993. С. 31, 36.
  32. ^ Пичета В. И. История сельского хозяйства и землевладения в Белоруссии / Нар. комиссариат земледелия БССР. — Менск: Изд. Наркомзема, 1927. — С. 46. — 179 с.
  33. ^ Краўцэвіч 1998. С. 192.
  34. ^ Narbutt T. Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. 4. Wilno, 1838.
  35. ^ Насевіч 1993. С. 36.
  36. ^ Краўцэвіч 1998. С. 206.
  37. ^ Łowmiański H. Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego / H. Łowmiański. — Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1983. — С. 326. — 579 с.
  38. ^ а б Насевіч 1993. С. 41.
  39. ^ Насевіч 1993. С. 37.
  40. ^ а б Насевіч 1993. С. 38.
  41. ^ Насевіч 1993. С. 40.
  42. ^ Краўцэвіч 1998. С. 201.
  43. ^ Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях / А. Жлутка. — Менск, 2005. С. 108.
  44. ^ Насевіч 1993. С. 43.
  45. ^ Насевіч 1993. С. 44.
  46. ^ Насевіч 1993. С. 46.
  47. ^ Насевіч 1993. С. 47.
  48. ^ Насевіч 1993. С. 49.
  49. ^ Насевіч 1993. С. 50.
  50. ^ Насевіч В. Міндоўг // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 313.
  51. ^ Насевіч 1993. С. 51.
  52. ^ Краўцэвіч 1998. С. 26—27.
  53. ^ Maleczyński K. W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. R. 11. — Wilno, 1936. S. 1—60.
  54. ^ Насевіч 1993. С. 45.
  55. ^ Краўцэвіч 1998. С. 163—164.
  56. ^ Краўцэвіч 1998. С. 43.
  57. ^ Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 37.
  58. ^ Дзядзюля А. Далучайся да рэстаўрацыі Наваградскага замка! // Звязда. № 74, 17 красавіка 2010 г.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]