Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку

Вялі́кі князь літо́ўскі — найвышэйшы княжацкі тытул у ВКЛ. Вялікі князь быў кіраўніком дзяржавы. Яму былі падначалены князі, магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі. Выбіраўся фэадаламі, зьвычайна зь сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы: весьці міжнародныя справы, уступаць у зьвязы, абвяшчаць вайну і заключаць мір, расьпараджацца ўзьброенымі сіламі дзяржавы, дзяяржаўнай маёмасьцю, даходамі і ськарбамі, дараваць дзяржаўную маёмасьць, тытулы і зьваньні, ажыцьцяўляць вышэйшы суд і памілаваньне засуджаных. Яму належала заканадаўчая ініцыятыва, усе асноўныя законы і прававыя акты выдаваліся за яго подпісам. Прывілей 1447 году і прывілей 1492 году юрыдычна абмежавалі ўладу вялікага князя літоўскага. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытаньні зьнешняй і ўнутранай палітыкі. Нягледзячы на тое, што заканадаўчыя акты, у тым ліку Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году, падкрэсьлівалі, што ўлада вялікага князя ад Бога, яго сьтановішча было тыповым для абмежаванага фэадальнага манарха, правы яго грунтаваліся на выбарнай асьнове. Калі ў XIV ст. Рада Вялікага княства Літоўскага пры вялікім князе была толькі дарадчым органам, то пазьней яе зьначэньне намнога павысілася, многія мерапрыемствы дзяржаўнага кіраваньня маглі быць зьдзейсьнены толькі зь яе згоды. У адсутнасьць вялікага князя рада фактычна была вышэйшым дзяржаўным органам і дзейнічала самастойна. Абмежаваньне ўлады вялікага князя літоўскага прадугледжвалася заканадаўствам ВКЛ у форме клятвы і абяцаньня вялікім князем захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. Напрыклад, вялікаму князю забаранялася пачынаць вайну або ўстанаўліваць падаткі на ваенныя патрэбы без дазволу на тое сойма, выдаваць законы, якія б пярэчылі Статуту ВКЛ, раздаваць духоўныя і сьвецкія пасады, тытулы і землі ВКЛ іншаземцам, у тым ліку польскай шляхце.

Пасьля Люблінскай уніі 1569 году вялікі князь ВКЛ адначасова быў каралём Польшчы, стаяў на чале агульнай саюзнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Вялікі князь акрамя гэтага тытула, меў тытулы па назьве земляў, якімі валодаў. Напрыклад, Жыгімонт III Ваза меў тытулы караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага, інфлянцкага, насьледнага гаспадара і караля швэдзкага, гоцкага, вандальскага, вялікага княжыча фінляндзкага і інш.

Вялікія князі літоўскія да Люблінскай уніі (1569 г.)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гады кіраваньня Ілюстрацыя Імя
каля 12361263 Mendog 1578.png Міндоўг
12631264 Treniota.jpg Транята
12641266 Vojshalk.png Войшалк
12671270 Шварн
12701282 Lithuanian Grand Duke Traidenis.JPG Трайдзень
1280-я гг.[1] Даўмонт
12821292[2] Будзівід
12921294[2] Будзікід
12941316 Vytenis kunigaikštis.jpg Віцень
13161341 Gedimin grav xvii.jpg Гедымін
13411345 Яўнут
13451377[3] Algirdas kunigaikštis.jpg Альгерд
13771381[3] Wladyslaw Jagiello.jpg Ягайла
13811382 Kiejstut.JPG Кейстут
13821392 Wladyslaw Jagiello.jpg Ягайла
13921430 Vitaut grav xvi.jpg Вітаўт
14301432 Lithuanian Grand Duke Švitrigaila (2).jpg Сьвідрыгайла
14321440 Seal of Sigismund Kestutis.PNG Жыгімонт Кейстутавіч
14401492 Kazimierz Jagiellonczyk.jpg Казімер Ягелончык
14921506 Aleksander Jagiellonczyk.jpg Аляксандар Ягелончык
15061548 Zygmunt I Stary.jpg Жыгімонт I Стары
15441569 Zygmunt II August.jpg Жыгімонт II Аўгуст

Вялікія князі літоўскія пасьля Люблінскай уніі (1569 г.)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Мяркуемы вялікі князь літоўскі, які ўпамінаецца ў Троіцкім і Васкрасенскім летапісы.
  2. ^ а б Упамінаецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1289 г.
  3. ^ а б Уладарыў разам з Кейстутам

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]