Аляксандар Ягелончык

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Аляксандар
Alaksandar. Аляксандар (XVIII).jpg
Аляксандар. Невядомы мастак, XVIII ст.
Вялікі князь літоўскі
20 ліпеня 1492 — 19 жніўня 1506
Каранацыя 20 ліпеня 1492, Вільня
Папярэднік Казімер
Наступнік Жыгімонт Стары
Кароль польскі
12 сьнежня 1501 — 19 жніўня 1506
Каранацыя 12 сьнежня 1501, Вільня
Папярэднік Ян I Ольбрахт
Наступнік Жыгімонт Стары
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 5 жніўня 1461, Кракаў
Памёр 19 жніўня 1506 (45 гадоў), Вільня
Пахаваны Касьцёл Сьвятых Станіслава й Уладыслава, Вільня
Каралеўскі дом Ягелоны
Дынастыя Гедымінавічы
Жонка Алена Іванаўна
Бацька Казімер Ягелончык
Маці Альжбета Аўстрыйская

Аляксандар (па-польску: Aleksander Jagiellończyk; 5 жніўня 1461, Кракаў — 19 жніўня 1506) — вялікі князь літоўскі (1492—1506), кароль польскі (1501—1506). Чацьверты сын Казімера і Альжбеты, дачкі караля Нямеччыны Альбрэхта II Габсбурга, унук Ягайлы.

Аляксандар — адзіны кароль Польшчы, пахаваны ў Вільні.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Атрымаў адукацыю пад кіраўніцтвам гісторыка Яна Длугаша. Бацька вызначыў яго як спадчыньніка стальца яшчэ ў 1484 годзе. У 1491 годзе прыбыў на сталы побыт у Вільню[1].

Па сьмерці Казімера ў 1492 годзе віленскі сойм абраў Аляксандра вялікім князем, тым часам польскі сейм абраў каралём ягонага старэйшага брата Яна Ольбрахта (1492—1501).

Унутраная палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адразу пасьля абраньня выдаў агульназемскі прывілей 1492 году, якім значна пашырыў правы баяраў. Улада вялікага князя абмяжоўвалася на карысьць паноў-рады, бяз згоды якіх ён ня меў цяпер прыймаць важныя рашэньні. Пастановы рады вялікі князь таксама ня меў касаваць.

У Польшчы зацьвердзіў Радамскую канстытуцыю (1505), якая прызначыла за соймам права выдаваць законы, тым часам кароль ня меў права зацьвярджаць іх бяз згоды сэнатараў і дэпутатаў[2].

Вонкавая палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вял. кн. Аляксандар на сойме, 1506 год

У вонкавай палітыцы галоўнымі былі дачыненьні з Маскоўскай дзяржавай, якая выказвала прэтэнзіі на ўсходнія тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, а потым і на ўсё гаспадарства. У выніку агрэсіі Маскоўскай дзяржавы 1492—1494 гадоў Вялікае Княства страціла Вязьму і канчаткова Вярхоўскія княствы.

У 1494 годзе Аляксандар склаў дамову з Масквой і ўзяў шлюб з дачкой Івана III Аленай (1495). Такім чынам вялікі князь разьлічваў на трывалыя мірныя зносіны, тым часам Іван III прагнуў з дапамогай дачкі ўплываць на ўнутраную сытуацыю ў Вялікім Княстве[1]. У 1500 годзе пачалася чарговая вайна з Масквой. Паводле ўмоваў шасьцігадовага перамір’я, складзенага ў 1503 годзе, Вялікае Княства Літоўскае страціла 25 (паводле іншых зьвестак 19) местаў, у тым ліку Чарнігаў, Старадуб, Бранск, Гомель і інш.[3]

Па сьмерці Яна Ольбрахта польскі сойм абраў Аляксандра каралём, у выніку чаго аднавілася пэрсанальная унія Вялікага Княства з Каронай. З гэтага часу ў дачыненьнях паміж дзяржавамі пачала ўжывацца назва Рэч Паспалітая[1]. Аднак Мельніцкая унія (1501) паміж абедзьвюма дзяржавамі не ажыцьцявілася.

У пазьнейшы час Аляксандар здолеў спыніць напады татараў і нанесьці ім сур’ёзную паразу пад Клецкам (1506).

Ацэнкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле меркаваньня летувіскіх гісторыкаў, быў апошнім вялікім князем літоўскім, які ведаў летувіскую мову[4].

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в Анатоль Грыцкевіч. Аляксандр // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 224.
  2. ^ Анатоль Грыцкевіч. Аляксандр // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 225.
  3. ^ М. І. Ермаловіч. Аляксандр // ЭГБ. Т. 1. — Менск, 1993. С. 108.
  4. ^ Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. ISBN 9986-892-34-1. — S. 31.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Аляксандар Ягелончыксховішча мультымэдыйных матэрыялаў