Паўстаньне 1830—1831 гадоў

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Лістападаўскае паўстаньне
Zaleski Capture of the Arsenal in Warsaw.png
Панарама Марціна Залескага «Узяцьце варшаўскага арсэналу»
Дата: 29 лістапада 1830 — 21 кастрычніка 1831
Месца: Царства Польскае, Летува, Беларусь, Правабярэжная Ўкраіна
Вынік: Перамога Расеі. Абвяшчэньне царства Польскага часткай Расейскай імпэрыі, скасаваньне сойму і польскага войска. Колішні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на «ваяводзтвы» быў заменены падзелам на «губэрні». Распаўсюджваньне на тэрыторыі Беларусі, Летувы і Польшчы дзейных ва ўсёй імпэрыі манэтнай сыстэмы, сыстэмы мераў і вагаў.
Супернікі
Царства ПольскаеFlag of Russia.svg Расейская імпэрыя
Камандуючыя
Юзэф Хлапніцкі
Міхал Гедэон Радзівіл
Ян Скржынецкі
Генрых Дэмбінскі
Казімер Малахоўскі
Flag of Russia.svg Мікалай I
Flag of Russia.svg Іван Дзібіч-Забалканскі
Flag of Russia.svg Іван Паскевіч
Колькасьць
150 000[1]180 000 — 200 000
Страты
40 000 забітых і параненых[1]22 000 — 23 000 забітых

Паўстаньне 1830—1831 гадоў, таксама Лістапа́даўскае паўстаньне (па-польску: Powstanie listopadowe) — паўстаньне ў Расейскае імпэрыі на «новадалучаных» землях Рэчы Паспалітай Двух Народаў, якое распачалося 29 лістапада 1830 году, а скончылася 21 кастрычніка 1831 году. Мэтаю паўстаньня было аднаўленьне дзяржаўнасьці ВКЛ і Рэчы Паспалітай.

Калі расійскія войскі пакінулі Царства Польскае для падаўлення Ліпеньскай рэвалюцыі 1830 году ў Францыі у Варшаве 29 лістапада 1830 году выбухнула паўстаньне.

Паўстаньне ў Беларусі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паўстаньне 1830—1831 гадоў на Пружаншчыне

Паўстаньне 1830—1831 гадоў на Маладэчаншчыне

Незадаволенасьць розных слаёў беларускага насельніцтва выклікала царская палітыка на новадалучаных землях (пасля падзелаў Рэчы Паспалітай 1772—1795гг), якая закранала ў першую чаргу інтарэсы шляхты. Таксама значна пагоршылася з увядзеньнем новых падаткаў ды рэкруцкай павіннасьці становішча сялянства. Мясцовая эліта была занепакоеная пранікненьнем на кіроўныя пасады расейскага элемэнту.

У пачатку 1831 году быў створаны Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт. Агулам у Беларусі і Літве дзейнічала каля 30 паўстанцкіх атрадаў, якія налічвалі 12000 чалавек. Сярод іх такія людзі, як Напалеон Орда, Ігнат Дамейка, Эмілія Плятэр. Старшынёй Часовага ўрада Літвы быў Тадэвуш Тышкевіч.

4 красавіка 1831 году невялікая групка мясцовых паўстанцаў захапіла магазынам зброі ў Ашмянах і выдала яе жыхарам. Паўстанцы ўзялі ў палон каля 70 расейцаў-інвалідаў з афіцэрамі, якія абаранялі горад. Узятыя ў палон афіцэры таксама выдалі загад здацца каля 40 жаўнерам з расейскага Велікалуцкага полку, якія прыйшлі да гораду й рыхтаваліся да бою на вуліцах. Пры касьцёле дамініканцаў ксёндз Ясінскі заклікаў жыхароў да ўдзелу ў паўстаньні. За прыкладам жыхароў паўсталі некаторыя земскія ўладальнікі: Караль Пшазьдзецкі і Юзэф Зянковіч арганізавалі атрады кавалерыі, Швэйкоўскі атрад пяхоты. Атрад Зянковіча адзначаўся мундзірамі, на якіх былі пашытыя белыя рэбры й чарапы.[2].

Па просьбе жыхара вялейскага павету Валадкевіча Караль Пшазьдзецкі выслаў невялікі атрад да Вялейкі. 14 красавіка маёр Любанскі прыбыў у горад і казаў біць у касьцельныя званы. На гэты знак жыхары паўсталі, але мясцовы расейскі гарнізон таксама падрыхтаваўся да бою. Калі аднак да гораду прыбыў атрад Ходзька, расейцы здаліся ў палон[3].

16 красавіка ашмянскія паўстанцы пад камандаваньнем Біруты й Стэльніцкага беспасьпяхова сутыкаліся з атрадам расейцаў пад камандаваньнем палкоўніка Вежуліна (полк казакоў, невядомая колькасьць пяхоты, 2 гарматы). Пасьля сутычкі расейцы пачалі разьню жыхароў. Загінула 150 чалавека, ў тым ліку ксёндз Кужэлеўскі і доктар Закшэўскі[3].

20 красавіка атрад Пшазьдзецкага быў разьбіты пад Вішневам расейскім атрадам пад камандаваньнем генэрала Астражэнкі (2 эскадроны ўзараў, батальён пяхоты, 6 гарматаў)[4]. 24 красавіка расейцы занялі Вялейку. Горад абаранялі атрады: палкоўніка Радзішэўскага, Валадкевіча, Заборскага[5].

4 траўня атрады Радзішэўскага й Валадкевіча паспрабавалі зноў ўзяць Вялейку. Атак ня быў пасьпяховы з той прычыны, што касінеры баяліся гуку расейскіх гарматаў, а высланая з дапамогай ім кавалерыя вельмі няўдала адступала, перашкаджаючы пяхоце. Ад поўнай правалы выратавалі паўстанцаў стральцы Ігнацага Тукалы, якія прыбылі ў канцы бітвы. Дзякуючы ім, Радзішэўскі мог адступаць у большым ці меншым парадку[6].

8 траўня тры атрады паўстанцаў, пад камандаваньнем Тамаша Лапацінскага, Брахоцкага й Леапольда Клёта супольным атакам занялі Дзісну. Некалькі дзясяткаў кавалерыстаў загінула, калі непатрэбна сьпяшаючы й паслухаўшы габрэя, ўвайшлі ў горад наўпрост у засаду. Паўстанцы ўзялі некалькі дзясяткаў расейцаў у палон. Утрымліваліся ў горадзе некалькі дзён[7].

15 траўня Радзішэўскаму і Валадкевічу не ўдалося абараніць Глыбокага перад атакам генэрала Сафянова, але ім удалося адыйсьці ў добрым парадку[8].

Каля 20 траўня атрад братоў Адахоўскіх заняў Лепель і зьнішчыў мясцовы гарнізон. Некалькі дзён пасьля аднак паўстанцы самі былі разьбітыя[9].

28 траўня у ноч каля 2000 расейцаў напала на лягер 300 паўстанцаў пад камандаваньнем Прозара ў Падліпках. Прозар успамінаў, што абодва бакі страцілі па каля 40 чалавек, але як пазначыў — яго атрад быў разьбіты; паўстанцы разьбегліся па лесе. З гэтай прычыны немагчымай стала плянаванае аб’яднаньне паўстанцаў з блізка дзейнічаючым рэгулярным польскім войскам[10].

31 траўня рэгулярны атрад палкоўніка Хлапоўскага пабіў расейцаў пад Лідай і заняў горад, але з-за адсутнасьці пяхоты немагчымым быў атак на атрады, які стаялі ў Жырмунах[11].

24 ліпеня атрад рэгулярнай арміі палкоўніка Бжэжанскага (3 эскадроны кавалерыі, 50 пяхоты, 1 гармата) заняў Зьдзецел. Адну гадзіну пазьней да гораду падышлі расейцы (2 эскадроны кавалерыі, батальён пяхоты, 2 гарматы), але да бою не прыйшло — расейцы адступілі[12].

Пасьля сыходу зь беларускіх павэтаў рэгулярнае польскае арміі паўстаньне пачало згасаць, хоць асобныя партызанскія аддзелы працягвалі дзейнічаць да восені 1831 року. На пачатку жніўня 1831 году на ўсёй тэрыторыі Беларусі паўстаньне было падаўленае. Многія актыўныя паўстанцы былі пазбаўленыя маёмасці і пакінулі радзіму. Канфіскація маёнткаў кранулася буйных магнатаў — Агінскіх, Плятэраў, Радзівілаў, Сапегаў, Чартарыйскіх і інш. Увогуле да следства за ўдзел у паўстаньні ў беларуска-літоўскіх губэрнях было прыцягнута 2878 чалавек. Пачалася «дэпаланізація» (русіфікацыя) беларускіх земляў.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Stefan Kieniewicz, Andrzej Zahorski, Władysław Zajewski, Trzy powstania narodowe, Warszawa 1992, p. 273
  2. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 59. (.djvu) (пол.)
  3. ^ а б Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 74. (.djvu) (пол.)
  4. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 85. (.djvu) (пол.)
  5. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 88. (.djvu) (пол.)
  6. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 105—106. (.djvu) (пол.)
  7. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 107—109. (.djvu) (пол.)
  8. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 124. (.djvu) (пол.)
  9. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 140. (.djvu) (пол.)
  10. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 165. (.djvu) (пол.)
  11. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 174. (.djvu) (пол.)
  12. ^ Edmund Callier, Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Drukarnia Dziennika Poznańskiego, Poznań 1887, s. 220. (.djvu) (пол.)

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Паўстаньне 1830—1831 гадоўсховішча мультымэдыйных матэрыялаў