Іпаці Пацей

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Іпаці Пацей
Ipaci Paciej. Іпаці Пацей.jpg
Іпаці Пацей
POL COA Waga.svg
Герб «Вага»
| style="text-align: center; vertical-align: middle; background-color: #e2a891; padding: 1px 5px 1px 5px; color:#000000" colspan="2" | Кашталян берасьцейскі

|- | style="text-align: center; vertical-align: top; padding: 0px 5px 0px 5px;" colspan="2" | 1588 — 1592 |- | style="text-align: right; vertical-align: top; border-top: 1px solid #e2a891; padding: 0px 5px 0px 5px;" | Папярэднік: | style="border-top:1px solid #e2a891; padding-left: 15px;" | Крыштап Зяновіч |- | style="text-align: right; vertical-align: top; border-top: 1px solid #e2a891; padding: 0px 5px 0px 5px;" | Наступнік: | style="border-top:1px solid #e2a891; padding-left: 15px;" | Рыгор Война |-

| style="text-align: center; vertical-align: middle; background-color: #e2a891; padding: 1px 5px 1px 5px; color:#000000" colspan="2" |  Біскуп уладзімерскі і берасьцейскі

|- | style="text-align: center; vertical-align: top; padding: 0px 5px 0px 5px;" colspan="2" | 1593 — 1613 |- | style="text-align: right; vertical-align: top; border-top: 1px solid #e2a891; padding: 0px 5px 0px 5px;" | Папярэднік: | style="border-top:1px solid #e2a891; padding-left: 15px;" | Мялеці Храптовіч |- | style="text-align: right; vertical-align: top; border-top: 1px solid #e2a891; padding: 0px 5px 0px 5px;" | Наступнік: | style="border-top:1px solid #e2a891; padding-left: 15px;" | Яўхім Марахоўскі |-

| style="text-align: center; vertical-align: middle; background-color: #e2a891; padding: 1px 5px 1px 5px; color:#000000" colspan="2" | II мітрапаліт кіеўскі, галіцкі й усяе Русі

|- | style="text-align: center; vertical-align: top; padding: 0px 5px 0px 5px;" colspan="2" | 1600 — 1613 |- | style="text-align: right; vertical-align: top; border-top: 1px solid #e2a891; padding: 0px 5px 0px 5px;" | Папярэднік: | style="border-top:1px solid #e2a891; padding-left: 15px;" | Міхал Рагоза |- | style="text-align: right; vertical-align: top; border-top: 1px solid #e2a891; padding: 0px 5px 0px 5px;" | Наступнік: | style="border-top:1px solid #e2a891; padding-left: 15px;" | Язэп Руцкі |-

Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 12 красавіка 1541
Ражанка Берасьцейскага ваяводзтва
Памёр 18 ліпеня 1613 (72 гады)
Уладзімер-Валынскі
Род Пацеі
Бацькі Леў Пацей
Ганна Лаза
Жонка Ганна з Галаўнёў-Астрожацкіх
Дзеці Ян, Пётар, Крыштап, Аляксандра, Кацярына
Дзейнасьць сьвятар і ксёндз

Іпаці Пацей (сьвецкае імя Адам; 12 красавіка 1541, вёска Ражанка Берасьцейскага павету, цяпер Польшча — 18 ліпеня 1613, Уладзімер-Валынскі, цяпер Украіна) — дзяржаўны і царкоўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага[1], багаслоў, пісьменьнік-палеміст.

Паходжаньне і сям’я[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходзіў з праваслаўнага роду Пацеяў гербу «Вага», быў сынам падскарбія Льва Пацея й Ганны Лазы, якая пасьля сьмерці мужа каля 1550 выйшла замуж за кашталяна смаленскага Дамініка Паца. Такім чынам, стаў зводным братам ваяводы менскага Яна Паца. Быў ахрышчаны як праваслаўны пад імем Адам.

Месцам нараджэньня лічыцца прыбуская вёска Ражанка Берасьцейскага павету, якая сёньня ў Люблінскім ваяводзтве Польшчы. Аднак у той час гэтая вёска каля Ўладавы, за 60 км ад Берасьця была ўладаньнем Галаўнёў-Астрожацкіх, Адам Пацей, імаверна, у пасаг ад сваёй жонкі Ганны з Галаўнёў-Астрожацкіх. Менавіта ад таго часу Ражанка й сталася родавым гняздом Пацеяў[2].

У 1561 ажаніўся з Ганнай (памерла ў 1592), дачкой Хведара й Ганны з Адзінцэвічаў Галаўнёў-Астрожацкіх. Меў зь ёй 6 дзяцей, трох сыноў: Яна, Пятра й Крыштапа — і столькі ж дачок Аляксандру (Падгарадэнскую), Кацярыну (жонку Рафала Ляшчынскага) й яшчэ адну невядомую па імю.

Жыцьцё да пострыгу[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Быў узяты пад апеку князем Мікалаем Радзівілам Чорным, да якога пазьней перайшоў на службу сакратаром. Пад ягоным уплывам, верагодна, перайшоў у кальвінізм. Жыў пры двары князя ў Нясьвіжы, скончыў там кальвінскую школу, пасьля навучаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце.

У 1566 прызначаны берасьцейскім земскім пісарам. У 1569 падпісаў акт Люблінскае вуніі, а ў 1573 — Варшаўскае канфэдэрацыі. Ад 1576 берасьцейскі земскі судзьдзя, у 1578—1580 падатковы інспэктар Берасьцейскага ваяводзтва. У 1578—1579 удзельнічаў у Інфлянцкай вайне. У 1588 прызначаны берасьцейскім кашталянам, што давала яму права быць сэнатарам.

Каля 1574 вярнуўся ў праваслаўе. Актыўна ўключыўся ў рэлігійнае жыцьцё. Быў братчыкам Львоўскага брацтва, у 1592 стаў стваральнікам і фундатарам Берасьцейскага праваслаўнага брацтва, апекаваўся берасьцейскай брацкай школай. Уваходзіў у кола князя Канстантына Васіля Астроскага.

Царкоўная дзейнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1592 пасьля сьмерці жонкі Адам Пацей пастрыгся ў манахі і прыняў імя Іпаці, адмовіўшыся ад пасады кашталяна і сэнатара і палітычнай кар’еры. У 10 траўня 1593 адбылася яго хіратонія на япіскапа Ўладзімерскага і Берасьцейскага.

Яшчэ будучы сьвецкай асобай прыкладаў намаганьні да зьяднаньня праваслаўных і каталікоў у адной Царкве, але ў адрозьненьне ад князя Астроскага, які жадаў уніі ўсеагульнай, Адам Пацей больш верыў у яе лякальны (у межах Рэчы Паспалітай) варыянт. У 1588 прасіў рыма-каталіцкага біскупа Бэрнарда Мацяёўскага падчас знаходжаньня Канстантынопальскага патрыярха Ерамея ІІ узьняць пытаньне пра унію. У 1594 у Торчыне ў рэзыдэнцыі біскупа Мацяёўскага Іпаці Пацей разам з Луцкім япіскапам Кірылам Тарлецкім склаў «Акт аб вуніі». У 1595 у Вільні выдаў свой першы праўнійны твор: «Унія, альбо выклад преднейшых артыкулов, ку з’едночэнью Греков с костелом Рымскім належащіх». Атрымаўшы падтрымку царкоўных герархаў Кіеўскай мітраполіі і дазвол караля, 15 лістапада 1595 разам з Кірылам Тарлецкім прыбыў у Рым з прапановамі да папы Клімэнта VIII. Дакумэнты пра унію былі зацьверджаныя 21 студзеня 1596. Быў галоўным арганізатарам памеснага царкоўнага Сабору ў Берасьці, на якім 8 (18) кастрычніка 1596 году ў катэдральнай царкве сьв. Мікалая была абвешчаная царкоўная унія.

Партрэты І. Пацея
Невядомы мастак, XIX стагодзьдзе
Я. А. Пятроўскі, каля 1754—1768
Невядомы мастак, XIX стагодзьдзе

Праявіў сябе актыўным дзеячам уніі. Здолеў прыцягнуць на свой бок шмат сьвятароў і шляхецкіх сем’яў, але таксама прыбягаў у сваёй дзейнасьці да царкоўнага прымусу, як адміністрацыйнага, так і гвалтоўнага. За гэта быў двойчы выкліканы ў суд (у 1598 і 1600).

Надаваў шмат увагі асьвеце і адукацыі. Спрабаваў ператварыць берасьцейскую праваслаўную школу ў духоўную сэмінарыю, прызначыўшы туды настаўнікам доктара багаслоўя Пятра Аркудзія. Запачаткаваў у 1599 падтрыхтоўку сьвятароў пры Сьвята-Траецкім манастыры ў Вільні, у 1601 заснаваў там сэмінарыю.

У 1600, стаўшы Кіеўскім мітрапалітам, узначаліў Уніяцкую Царкву ў Рэчы Паспалітай. Захаваў за сабой пасаду Ўладзімерска-Берасьцейскага япіскапа. У 1599 займеў таксама годнасьць архімандрыта Кіева-Пячорскае Лаўры, аднак у 1603 кароль Жыгімонт Ваза адмяніў сваё ранейшае рашэньне. 3 сакавіка 1605 прызнаны адзіным законным першагерархам Усходняе царквы ў Рэчы Паспалітай. За месяц да таго атрымаў уладаньні Кіева-Пячорскае Лаўры, што знаходзіліся ў межах Вялікага княства Літоўскага.

У 1609 перамог антыўніяцкую апазыцыю, атрымаўшы ад караля ўнівэрсал на прызначэньне парахамі ў парафіях толькі тых, хто атрымаў на гэта згоду ад мітрапаліта. У тым самым годзе 21 жніўня на яго быў зьдзейсьнены замах збоку віленскага праваслаўнага братчыка Івана Тупекі. У 1611 далучыў да уніі Перамышальскую япархію. Удзельнічаў у заснаваньні Ордэну базылянаў.

Памёр 18 ліпеня 1613 ува Ўладзімеры-Валынскім, пахавалі ўніяцкага мітрапаліта Іпація Пацея ў мясцовай катэдры.

Літаратурная дзейнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аўтар шэрагу палемічных твораў, скіраваных у падтрымку Уніі й супраць яе апанэнтаў. Праявіў сябе таленавітым пісьменьнікам-палемістам. Пісаў па-беларуску й па-польску.

Апроч таго, быў аўтарам шматлікіх лістоў да Канстантына Астроскага, Льва Сапегі й іншых. Ягонаму пяру належаць некалькі сотняў казаньняў, гутарак і павучэньняў. Першае выданьне 74 ягоных казаньняў было зробленае ў 1674 па-беларуску. Яны пад назовам «Казаньні й гаміліі» былі выдадзеныя Львом Кішкам ў Супрасьлі ў 1714. У 1772 зборнік быў перавыдадзены ў Пачаеве.

У 1605 І. Пацей апублікаваў знойдзены ім ліст кіеўскага мітрапаліта Місаіла (1475—1480), у якім выказвалася імкненьне праваслаўнага клеру да уніі з Рымам.

Папярэднік
Крыштап Зяновіч
Кашталян берасьцейскі
1588—1592
Наступнік
Рыгор Война
Папярэднік
Мялеці Храптовіч
Біскуп Уладзімерскі і Берасьцейскі
1593—1613
Наступнік
Яўхім Марахоўскі
Папярэднік
Міхал Рагоза
Мітрапаліт кіеўскі, галіцкі й усяе Русі
1600—1613
Наступнік
Язэп Руцкі

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Юрась Лаўрык. Пацей Іпацій // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 421.
  2. ^ Izabela M. Jabłońska. Włodawa: kalendarium dziejów. Część pierwsza 1243—1794 // Zeszyty Muzealne Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego we Włodawie. T. 12, 2004. S. 65.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Іпаці Пацейсховішча мультымэдыйных матэрыялаў