Мураўёўкі

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Юр'еўская царква ў Бабруйску з асноўнымі элемэнтамі мураўёвак (купалы-цыбуліны — сымбаль расейскай культавай архітэктуры[1][2], высокія шатровыя дахі, паясы какошнікаў)

Мураўёўкі — цэрквы «Найсьвяцейшага ўрадавага сыноду» Расейскай імпэрыі[a] на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага, масавае будаваньне якіх разгарнулася па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў. Народная назва паходзіць ад імя генэрал-губэрнатара Міхаіла Мураўёва[3][4] па мянушках «вешальнік» і «людаед»[5], які распрацаваў праграму «захадаў дзеля ўвядзеньня і перавагі ў Паўночна-Заходнім краі расейскай народнасьці» (рас. «мероприятий, имевших в виду водворение и преобладание в Северо-Западном крае русской народности») і з гэтай мэтай запрасіў у расейскага імпэратара Аляксандра II 500 тысячаў рублёў на аднаўленьне старых і будаваньне новых цэркваў у Віленскай і Гарадзенскай губэрнях. Яшчэ раней такія ж сродкі вылучылі Віцебскай, Магілеўскай і Менскай губэрням[6].

Сотні цэркваў-мураўёвак узводзіліся паводле тыповых праектаў[7][8] і мусілі ўвасобіць праваслаўна-расейскія і царкоўна-традыцыйныя рысы архітэктуры[9] Маскоўскай царквы. Іхнае будаваньне мела вызначальную ідэйна-палітычную ролю[10] ў справе русіфікацыі беларусаў[11] (згодна з абвешчанай расейскім царом Мікалаем I тэзай «самадзяржаўе, праваслаўе, народнасьць»[12]).

Тыпалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Агульныя рысы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1865 годзе выйшлі адмысловыя «Правілы, якія трэба выконваць пры будаваньні праваслаўных цэркваў і прычэтніцкіх збудаваньняў у Паўночна-Заходнім краі» (рас. «Правила, которые следует соблюдать при постройке православных церквей и причетнических сооружений в Северо-Западном крае»), у якіх гісторыя беларускага народу тлумачылася з расейскіх манархічных і імпэрскіх пазыцыяў[13].

«Найсьвяцейшы ўрадавы сынод» і Міністэрства ўнутраных справаў Расейскай імпэрыі зацьвердзілі сэрыю тыповых праектаў, згодна зь якімі трэба было ўзводзіць храмы. Пры гэтым забаранялася індывідуальнае царкоўнае будаваньне ў зямянскіх маёнтках, а таксама праектаваньне вясковых храмаў землямерамі ў абыход чыноўнікаў губэрнскіх будаўнічых камісіяў. Такім чынам вызначалася адносная аднароднасьць і стылёвае адзінства цэркваў, што будаваліся на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага. Храмы мусілі мець аднолькавы плян і зьмяшчаць архітэктурныя элемэнты, уласьцівыя дойлідзтву Маскоўскай дзяржавы: цыбулепадобныя купалы, высокія шатровыя завяршэньні, какошнікі, дэкаратыўную ўзорыстасьць і інш.

Сынадальны кірунак[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўная адметнасьць Сынадальнага кірунку — адсутнасьць адвольнай архітэктурнай творчасьці і строгая прывязка да кананізаваных «Найсьвяцейшым урадавым сынодам» разьвязкаў[14].

Маскоўска-Яраслаўскі кірунак[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У часы кіраваньня Мікалая II у царкоўным будаваньні на ўзор было «найвысачэйша загадана» браць архітэктурныя помнікі Масквы і Яраслаўля XVI—XVII стагодзьдзяў, якія цаніліся паводле выказваньня Ігара Грабара за «непараўнальную казачнасьць» (рас. «несравненную сказочность»). Лічылася, што менавіта «лубочнае» маскоўска-яраслаўскае царкоўнае і церамнае дойлідзтва, у адрозьненьне ад бізантыйскага, зьяўлялася сапраўднай нацыянальнай расейскай архітэктурай[15].

Новабізантыйскі кірунак[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Новабізантыйскі (расейска-бізантыйскі) кірунак галоўным чынам арыентаваўся на старажытныя ўзоры канстантынопальскіх цэркваў, «адкуль пайшла расейская нацыянальная архітэктура». Аднак пры гэтым адбывалася шмат пазычаньняў з архітэктурна-выразнага арсэналу ўладзімера-суздальскай і раньнемаскоўскай архітэктурных школаў[16].

Насаджэньне ўкосных крыжоў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўныя артыкулы: Васьміканцовы крыж і Расейскі крыж

Разам з будаваньнем мураўёвак, спраектаваных расейскімі архітэктарамі, у 2-й палове XIX стагодзьдзя замест традыцыйных высокамастацкіх сонцакрыжоў, вырабленых мясцовымі майстрамі, на купалы цэркваў на тэрыторыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага пачалі ставіць укосныя крыжы расейскай прамысловай вытворчасьці[17]. Упершыню на царкоўныя купалы крыжы падобнага тыпу пачалі ставіць у Маскоўскай дзяржаве з ініцыятывы Івана IV Тырана[18]. Пры гэтым не існуе праваслаўных канонаў, якія б рэглямэнтавалі абавязковасьць касой папярочкі на крыжы[19]. Увогуле, не існуе «каталіцкіх» або «праваслаўных» крыжоў: крыжы ёсьць адзнакай мясцовай традыцыі, і ўкосныя крыжы — гэта ўласьцівасьць Расейскай праваслаўнай царквы[20].

Беларускі мастацтвазнаўца і этноляг Яўген Сахута паказвае на тое, што сярод шматлікіх крыжоў, вырабленых мясцовымі беларускімі майстрамі ў 2-й палове XIX — пачатку XX стагодзьдзя, няма ніводнага з касой папярочкай[17].

Зьнішчэньне помнікаў сакральнай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі
Петрапаўлаўская царква ў Менску да (налева) і па (направа) маскоўскай перабудове

У 2-й палове XIX ст. ажыцьцяўлялася масавае зьнішчэньне старажытных праваслаўных цэркваў Вялікага Княства Літоўскага[6], а таксама перабудова ў стылі архітэктуры Маскоўскай дзяржавы колішніх рымска-каталіцкіх, уніяцкіх і нават спрадвеку праваслаўных (Канстантынопальскі патрыярхат) сьвятыняў. Падобным чынам Маскоўская царква імкнулася абазначыць «кананічную» тэрыторыю[21]. Фінансавалася гэтая справа з сродкаў, сабраных з удзельнікаў нацыянальна-вызвольнага паўстаньня ў выглядзе штрафаў і кантрыбуцыяў[10][12].

Барысаглебская царква ў Наваградку да (налева) і па (направа) маскоўскай перабудове

Так, яшчэ ў 1863 годзе па аглядзе цэркваў Менскай губэрні падпалкоўнік генэральнага штабу архітэктар Зяленскі зацьвердзіў праекты на перабудову каля 100 будынкаў[22].

Манастыр Сьвятога Спаса ў Полацку да (налева) і па (направа) маскоўскай перабудове

У выніку падобных рэканструкцыяў адбывалася зьнявечаньне кампазыцыяў і стылёвага разьвязку помнікаў архітэктуры, зьнішчаліся высокамастацкія фрэскі, алтары, амбоны і інш.[23]

Узьвіжанская царква ў Магілёве да (налева) і па (направа) маскоўскай перабудове

Найбольш характэрныя прыклады:

Царква Яна Хрысьціцеля ў Віцебску да (налева) і па (направа) маскоўскай перабудове
Мікольская царква ў Кобрыні да (налева) і па (направа) маскоўскай перабудове

Перабудаваныя расейскімі ўладамі цэрквы таксама называюць мураўёўкамі[12].

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьнявечаныя помнікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зруйнаваныя помнікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ацэнкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Яшчэ ў савецкі час збудаваныя на загад расейскіх уладаў аднатыпныя цэрквы ацэньваліся як матэрыяльны выраз каляніяльнай палітыкі царызму[24]. Разам з тым беларускі філёзаф і тэоляг Ірына Дубянецкая зазначае, што кладка неатынкаваных цэркваў-мураўёвак, збудаваных з бутавага каменю, зьяўляецца прыкладам беларускага сакральнага мастацтва (калі ня браць пад увагу мураўёўскія атрыбуты)[25].

Мастак М. Купава паказвае на тое, што ў часы савецкага панаваньня бальшавікі часьцей руйнавалі ня цэрквы-мураўёўкі, а старажытныя беларускія сьвятыні[26]. Напрыклад, у Воршы адзіная збудаваная расейскімі ўладамі царква-мураўёўка засталася некранутай, пры гэтым савецкія ўлады зьнішчылі чатыры царквы і два касьцёлы, якія зьяўляліся помнікамі архітэктуры барока часоў Вялікага Княства Літоўскага; у Шклове таксама захавалася толькі царква-мураўёўка, а пад руйнаваньне трапілі каштоўныя помнікі сакральнай архітэктуры магілёўскага барока і клясыцызму; у Магілёве захаваліся дзьве царквы-мураўёўкі, пры гэтым места страціла тры царквы і два касьцёлы, помнікі архітэктуры барока, а таксама тры царквы і касьцёл, помнікі архітэктуры клясыцызму. Падобная выпадкі таксама назіралася ў Лагойску, Койданаве, Дзісьне, Горадні і інш.

Мастак і этнакультуроляг Тодар Кашкурэвіч праводзіць паралель паміж мураўёўкамі і сучаснай царкоўнай архітэктурай Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату на Беларусі:

« <...> гэта, я б сказаў, усьвядомлены культурны аспэкт. Мы маем справу з тэндэнцыяй: прасоўваньнем пэўнага стылістычнага моманту як вельмі істотнага ідэалягічнага. Карані цягнуцца з Масквы. Уся Беларусь — цэнтральныя гарады, цэнтральныя дарогі — застаўленыя рускай праваслаўнай царквой у псэўдарускім стылі. Амаль у тым жа кшталце, як у ХІХ ст. рабіліся «мураўёўкі». Яны вельмі добра разумеюць палітычны патэнцыял гэтага стылістычнага моманту: «грыбы» паставяць — пазначаць сваю тэрыторыю ўплыву. Як сабака меціць дрэвы. Гэта агромністы палітычны капітал, які вымяраецца нават грашовым эквівалентам. »

Тодар КашкурэвічДрама Гародні: нацыянальны праект як гульні ўлады // «Наше мнение», 12 чэрвеня 2007 г.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ У наш час — цэрквы Маскоўскага патрыярхату; адзінкавыя будынкі належаць да іншых канфэсіяў або знаходзяцца ў дзяржаўнай уласнасьці

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Боньковська С. Церковна металева пластика // Історія декоративного мистецтва України: У 5 т. / НАН України, ІМФЕ ім. М.Т. Рильського; наук. ред. Т. Кара-Васильєва. Т. 3: Мистецтво XIX століття. — Київ, 2009. С. 245.
  2. ^ Block E. Garlic and Other Alliums: The Lore and the Science. — Royal Society of Chemistry, 2010. ISBN 9780854041909. — P. 47.
  3. ^ Паноў С. В. Матэрыялы па гісторыі Беларусі; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — Мн.: «Аверсэв», 2003. С. 186.
  4. ^ Самусік А. Помнікі гісторыі і культуры Беларусі: Вучэб. дапаможнік. — Менск: БДЭУ, 2014. С. 148.
  5. ^ Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый). — Менск, 2005. С. 257.
  6. ^ а б Страчаная спадчына. — Менск, 2003. С. 54
  7. ^ Самусик А. Смоляны: славное прошлое и перспективное будущее // Отдых и путешествия. № 10, 2002 г.
  8. ^ Сільвестрава С. Сілівановіч Нікадзім Юр’евіч // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Шчучынскага р-на. — Мн., 2001.
  9. ^ Беларусы: У 8 т. Т.2. Дойлідства / А. І. Лакотка; Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка. — Мн.: Тэхналогія, 1997. С. 177.
  10. ^ а б Кулагін А. Эклектыка. — Менск, 2000. С. 18.
  11. ^ Зорина Л. Гродненские евреи – строители православных церквей (вторая половина XIX века) // Гарадзенскі соцыум. Чалавек у прасторы горада. XV–XX стст.: Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Горадня, 7–8 лістапада 2014 г.) / Пад рэд. А. Смаленчука і А. Краўцэвіча. — Менск: Зміцер Колас, 2015. С. 196.
  12. ^ а б в Чарановіч С. Ляхавіцкі касцёл Узвышэння Святога Крыжа // Наша Вера. № 3 (21), 2002 г.
  13. ^ Кулагін А. Эклектыка. — Менск, 2000. С. 21.
  14. ^ Кулагін А. Эклектыка. — Менск, 2000. С. 40.
  15. ^ Кулагін А. Эклектыка. — Менск, 2000. С. 34.
  16. ^ Кулагін А. Эклектыка. — Менск, 2000. С. 25.
  17. ^ а б Сахута Я. Беларускае народнае кавальства. — Менск: Беларусь, 2015. С. 110.
  18. ^ Русский крест: символика православного надглавного креста. — М., 2006. С. 149.
  19. ^ Боньковська С. Церковна металева пластика // Історія декоративного мистецтва України: У 5 т. / НАН України, ІМФЕ ім. М.Т. Рильського; наук. ред. Т. Кара-Васильєва. Т. 3: Мистецтво XIX століття. — Київ, 2009. С. 248.
  20. ^ Бурштын Я. Ірына Дубянецкая: Дзякуючы намаганням РПЦ пачынае мяняцца культурны ландшафт Беларусі (Фота і відэа) // Служба інфармацыі «ЕўраБеларусі», 16 ліпеня 2016 г.
  21. ^ Архітэктар Папруга: Хочуць цыбуліны на царкве — няхай будуюць новы храм // Наша Ніва, 1 ліпеня 2010 г.
  22. ^ Кулагін А. Эклектыка. — Менск, 2000. С. 40—41.
  23. ^ Кулагін А. Эклектыка. — Менск, 2000. С. 65.
  24. ^ Кацер М.С. Белорусская архитектура. Исторический очерк / Ин-т литературы и искусства АН БССР. — Мн.: Гос. изд-во БССР, 1956. С. 114, 115.
  25. ^ Бартосік З. Затычка сусьветнага патопу. Сакрэтная зброя Беларусі, Радыё Свабода, 27 літапада 2014 г.
  26. ^ Купава М. Аршанская бажніца Апекі Маці Божай // Наша Вера. № 3 (9), 1999 г.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]