Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка»

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
(Перанакіравана з «Мікалай Радзівіл «Сіротка»»)
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Мікалай Крыштоф Радзівіл
Мікалай Радзівіл «Сіротка»
Мікалай Радзівіл «Сіротка»
POL COA Radziwiłł Książę Ia.svg
Герб «Трубы»
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 2 жніўня 1549
Чмелеў, Польшча
Памёр 28 лютага 1616
Нясьвіж, ВКЛ
Пахаваны пахавальня Радзівілаў
Род Радзівілы
Бацькі М. Радзівіл «Чорны»
Альжбета з Шыдлавецкіх
Жонка Альжбета Яўхімія зь Вішнявецкіх
Дзеці Альбрэхт Уладзіслаў, Аляксандар Людвік, Жыгімонт Караль, Кацярына, Крысьціна, Крыштап Мікалай, Мікалай, Альжбета, Ян Юры
Дзейнасьць палітык

Мікалай Крыштоф Радзівіл (мянушка «Сіротка»; 2 жніўня 1549, Чмелеў — 28 лютага 1616, Нясьвіж) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, мэцэнат, пісьменьнік. Маршалак надворны (з 1569) і вялікі літоўскі (1579—1586), ваявода троцкі (1590—1604) і віленскі (з 1604). Разам з братамі Альбрэхтам і Станіславам стварыў Нясьвіскую, Клецкую і Алыцкую ардынацыі, быў першым ардынатам на Нясьвіжы (1586).

Валодаў найбуйнейшымі ў Вялікім Княстве Літоўскім лятыфундыямі. Ад бацькі да яго перайшлі Нясьвіж, Ліпск, Лахва, Шацак, Сьвержань і іншыя разам з тытулам князя «на Алыцы і Нясьвіжы». Ад маці атрымаў Шыдловец у Польшчы разам з тытулам графа. Паводле тэстамэнту ад стрыечнага брата Ю. Ільлініча атрымаў Мірскае графства, Зэльву і Дворышча ў Лідзкім павеце, Чарнаўчыцы і Белую ў Берасьцейскім ваяводзтве. Па падзеле маёнткаў жонкі зь ейнымі сёстрамі да яго перайшлі Дзераўная з Хотавам і Востравам ў Менскім ваяводзтве, Пацейкі ў Наваградзкім ваяводзтве і Жодзішкі ў Ашмянскім павеце. Жыгімонт Аўгуст падараваў яму Крожы на Жамойці, Жыгімонт Ваза — Грэск. Таксама шмат маёнткаў набыў, у тым ліку Салтанаўшчыну, Затур’ю, Кунасу, Мікалаеўшчыну, Магільна, Гарадзею, Гавязну і іншыя, што значна пашырыла тэрыторыю Нясьвіскага княства.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне і адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадстаўнік нясьвіскай лініі роду Радзівілаў гербу «Трубы», сын Мікалая «Чорнага», канцлера вялікага літоўскага, і Альжбеты з Шыдлавецкіх. Меў братоў Альбрэхта, Юрыя і Станіслава, а таксама сясьцёр Ганну Магдалену, Крыстыну, Соф’ю Агнешку і Альжбету.

Цяжка сказаць, наколькі Мікалай Радізвіл Чорны і Альжбета з Шыдлавецкіх (а ёй было толькі 16 гадоў, калі Мікалай Крыштоф зьявіўся на сьвет) былі заангажаваны ў выхаваньне свайго першынца. Вядома, што яны пяшчотна называлі яго «Мішам»[3]. Асаблівую ролю ў выхаваньні Сіроткі грала маці, якая ўважалася сучасьнікамі за прыклад дабрыні і цноты, лічылася адданай маці і жонкай, была надзвычай пабожнай.

Пачатковую адукацыю Мікалай Крыштоф «Сіротка» атрымаў у Лукішках і Нясьвіжы[4], у пратэстанцкай гімназіі, заснаванай яго бацькам[5]. Настаўнікамі Мікалая былі Схалей і Захарыюш Тэнха з Жытавы, якія навучалі яго польскай мове і асновам лаціны. У 1563 Сіротка мусіў выправіцца за набыцьцём ведаў ў Эўропу. У пачатку ліпеня ён выехаў з Кракава ў суправаджэньні сьвіты ў 12 чалавек, у кірунку да Страсбургу. Частка сьвіты мусіла служыць справе сувязі паміж Мікалаем Радзівілам Чорным і ягоным сынам. Апякунства над Сіроткам Чорны даручыў свайму двараніну Бальцэру Язерскаму[6].

Гімназія ў Страсбургу (з 1566 — акадэмія) была даволі вядомай сярод пратэстанцкіх колаў ВКЛ і Кароны Польскай. Афіцыйна яна лічылася лютэранскай, аднак у гімназіі панавала даволі лібэральная атмасфэра, што безь перашкодаў дазваляла навучацца ў ёй прыхільнікам кальвінізму. У праграме быў зроблены ўпор на вывучэньне замежных моваў і асабліва лаціны, і лічылася яна даволі складанай. Пазьней, Сіротка тлумачыў ваяводу віленскаму Крыштапу Радзівілу галоўны матыў, якім кіраваўся ягоны бацька, калі накіраваў яго менавіта ў Страсбурскую гімназію:

[...] мяне пытаеш, нашто мяне бацька туды пасылаў? З-за рэлігіі цьвінгліянскай. Міністар Чаховіч, які цяпер новахрышчэнец, запэўніў нябожчыка, што ў Страсбургу рэлігія цьвінгліянская, а бацька пагарджаў лютэранскай і, калі мяне адпраўляў, Язерскаму казаў: «няхай лепей будзе папежнікам, чым тваім Лютэрам»[7].

Мікалай Крыштоф «Сіротка» распачаў навучаньне ў жніўні 1563 і працягваў да жніўня 1564. Акрамя лаціны вывучаў нямецкую мову, магчыма, францускую, але апошняй не авалодаў, вывучыў асновы геамэтрыі Эўкліда і набыў уяўленьні пра грамадзянскае права[8]. Чорны выкарыстоўваў знаходжаньне сына ў Страсбургу для розных мэтаў: прасіў яго дасылаць цікавыя яму кнігі і навіны, падтрымліваў празь яго сувязі са шматлікімі, пераважна, рэлігійнымі дзеячамі. Бацька ў сваіх лістах дзяліўся зь Мікалаем Крыштофам шматлікімі навінамі з ВКЛ, дзе выказваў сваю палітычную пазыцыю датычна той ці іншай праблемы; турбаваўся пра рэкляму для ВКЛ за мяжою. Так, напрыклад, ён даслаў сыну мэдальён з выяваю вялікага князя, які быў адлюстраваны пад Пагоняю і ў вялікакняскай шапцы, пасьля перамогі на Уле перадаў яму копію ліста пра гэтую падзею і заклікаў яе распаўсюдзіць на нямецкай і лацінскай мовах[9]. Цікава гучыць заклік Чорнага да Сіроткі трымацца польскай мовы, які яскрава паказвае на маштабы палянізацыі эліты ВКЛ ў сярэдзіне XVI стагодзьдзя:

Даў мне ведаць [апякун], што вы вельмі ад польскай мовы адыйшлі, што някепска, аднак жа, каб ня здарылася так, як аднаму паляку Лязімскаму, які рана пачаў вучыцца ў Італіі, забыўся на польскую мову і, калі вярнуўся дадому, зноўку яе вучыў. Ты, усё ж, прашу цябе, не забывайся на прыроджананую мову, каб пасьля, калі вернесься, не размаўляў як цырульнік Павал, бо зь цябе браты ды сёстры сьмяяцца будуць[10].

Альжбета Яўхімія зь Вішнявецкіх

Даволі цяжка ацаніць наколькі пасьпяхова Мікалай Крыштоф «Сіротка» навучаўся ў Страсбурскай гімназіі. Сам ён дужа крытычна ставіўся да пэрыяду свайго знаходжаньня там, але трэба зважаць на тое, што гэтае крытычнае стаўленьне адносіцца да пэрыяду калі Сіротка быў ужо перакананым каталіком[11]. Апякун Язерскі, у сваю чаргу, дужа нахвальваў Чорнаму посьпехі свайго падапечнага. На карысьць таго, што Сіротка быў усё ж надзвычай здольным вучнем, сьведчыць велізарная колькасьць прысьвячэньняў яму ад розных вядомых тагачасных інтэлектуалаў, а таксама пазьнейшая рэпутацыя князя ў ВКЛ, і Рэчы Паспалітай і ўласна вынік яго пісьменьніцкай дзейнасьці — знакамітая «Пэрэагрынацыя...».

У жніўні 1564, з прычыны заразы ў Страсбургу, Мікалай Крыштоф «Сіротка» пакінуў гэтае места і накіраваўся ў Тубінген, дзе пачаў хадзіць на заняткі ў мясцовую акадэмію, а таксама слухаў прыватныя лекцыі. Акадэмія мела артадаксальны лютэранскі характар і паводле праграмы нагадвала Страсбурскую гімназію. Сіротка працягваў вывучаць лаціну і нямецкую мову, паглыбляў веды ў рыторыцы і клясычным рымскім грамадзянскім праве. Асабліва шчыльныя кантакты сын Чорнага меў з прафэсарам грамадзянскага права Стэфанам Цулінгам ды магістрам вольных мастацтваў Марцінам Крузіюсам. Апошні прысьвяціў Сіротцы некалькі перакладаў грэцкіх паэмаў. Толькі ўлетку 1566, нават ня выехаўшы на пахаваньне свайго бацькі, які памёр 28 траўня 1565 (зрэшты, згодна з воляю нябожчыка[12]), Мікалай Крыштоф пакінуў Тубінген і выправіўся ў Швайцарыю (Цюрых), дзе сустрэўся са слынным тэолягам Гэнрыхам Булінгэрам. Гэтая сустрэча, паводле самога Сіроткі, значна паўплывала на яго рашэньне перайсьці ў каталіцызм[13]. З Швайцарыі Сіротка выехаў у Італію, дзе наведаў Мілян, Падую і да 27 лістапада 1566 затрымаўся ў Рыме. На адваротным шляху наведаў Мантую, дзе завязаў прыязныя стасункі з князем Вільгельмам. У лютым 1567 Сіротка быў ужо ў КП. Такім чынам, яго перабываньне за мяжой працягвалася ад ліпеня 1563 да лютага 1567 альбо няпоўныя 4 гады[14].

Кар’ера[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1567 Мікалай Крыштоф «Сіротка» атрымаў у спадчыну бацькавы маёнткі, зрабіўся апекуном малодшых братоў і сясьцёр. Таго ж году пад уплывам папскага нунцыя кардынала Камэдоні і езуіцкага прапаведніка Пятра Скаргі ён перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і ўступіў у шэрагі мальтыйскіх рыцараў.

Дзеці М. К Радзівіла: Ян, Альбрэхт і Крыштап. Гравюра з кнігі М. Радэра, 1604

Мікалай Крыштоф браў удзел у Інфлянцкай вайне (1558—1582), узначаліў уласны аддзел у Радашкавіцкай апэрацыі, у 1568 удзельнічаў у аблозе Улы.

У часе складаньня Люблінскай уніі (1569), як і большасьць шляхты Вялікага Княства Літоўскага, Сіротка адмаўляўся прысягаць каралю Жыгімонту Аўгусту са сваіх маёнткаў у Падляшшы і зрабіў гэта толькі пад пагрозай іх канфіскацыі. Таго ж году ён атрымаў пасаду надворнага маршалка літоўскага. Па сьмерці Жыгімонта Аўгуста на зьезьдзе сэнатараў у Кнышыне Сіротка абвясьціў, што літвіны будуць дамагацца вяртаньня Падляшша, Валыні, Брацлаўшчыны і Кіеўшчыны[15].

У 1574 у час выбараў на сойме новага караля Рэчы Паспалітай Мікалай Крыштоф «Сіротка» падтрымліваў кандыдатуру Генрыка Валезы і, калі той уцёк у Францыю, двойчы езьдзіў да яго з запрашэньнем вярнуцца і папярэджаньнем, што калі ён ня вернецца, то пазбавіцца кароны.

У гэты ж час Сіротка распачаў актыўную барацьбу супраць рэфармацыйнага руху. У сваіх уладаньнях ён замяняў пратэстанцкіх прапаведнікаў каталіцкімі сьвятарамі; таксама падтрымліваў праваслаўныя цэрквы[15].

У часе новай ваеннай кампаніі пад камандаю Стэфана Баторыя ў 1579 разам з братам Альбрэхтам Мікалай Крыштоф «Сіротка» правёў уласны аддзел пад Сьвір, удзельнічаў у аблозе Полацку, дзе быў паранены. Таго ж году за вайсковыя заслугі ён атрымаў пасаду маршалка вялікага літоўскага. У 1581 Сіротка браў удзел у аблозе Пскова. У 1590 ён атрымаў пасаду ваяводы троцкага.

На Віленскай канвакацыі (1591) разам зь іншымі сэнатарамі Вялікага Княства Мікалай Крыштоф «Сіротка» выступаў супраць намінацыі свайго брата Юрыя на пасаду кракаўскага біскупа, каб біскупам у Вільні не прызначылі паляка. Сіротка падтрымаў складаньне Берасьцейскай уніі (1596), быў адным з 3 каралеўскіх паслоў на сабор у Берасьце.

У 1604 Мікалай Крыштоф атрымаў пасаду ваяводы віленскага. Разам зь іншымі лідэрамі Вялікага Княства ён выступаў супраць умяшаньня ў нутраныя справы Масквы[15].

Грамадзкая і культуная дзейнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Узбраеньне М. К. Радзівіла

У 1583—1584 Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка» падарожнічаў па Блізкім Усходзе, вёў дзеньнік. Па вяртаньні на радзіму ён распачаў шырокае будаўніцтва ў Нясьвіжы. Замест драўлянага бацькавага замка паставіў мураваны, таксама збудаваў шэраг архітэктурных комплексаў: езуіцкі, бэнэдыктынскі і дамініканскі кляштары. Для праектаваньня і ўзьвядзеньня гэтых збудаваньняў запрасіў зь Італіі архітэктара Яна М. Бэрнардоні. У новым замку М. К. Радзівіл сабраў галерэю партрэтаў, бібліятэку, збраёўню. Заклаў парк у Альбе пад Нясьвіжам.

У 1579 выдаў права на самакіраваньне Міру. Дамогся ад караля прывілея на наданьне Нясьвіжу Маґдэбурскага права і гербу (1586). Зь ліку першых правёў у сваіх маёнтках валочную памеру.

Зь ініцыятывы і коштам М. К. Радзівіла выйшла першая дакладная мапа Вялікага Княства Літоўскага (каля 1603, захавалася 2-е выданьне, Амстэрдам, 1613).

Фундаваў касьцёлы і шпіталі ў Нясьвіжы, Дуброве, Чарнаўчыцах, Міры, Сьвержані, Белай. У апошняй таксама збудаваў замак.

Творчасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Да 1595 году Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка» перапрацаваў свой дзёньнік падарожжаў і выдаў яго ў 1601 пад назвай «Пэрэгрынацыя Мікалая Крыштафа Радзівіла» (па-лацінску: «Hierosolymitana peregrinatio ill. p. Nicolai Christophori Radziwili, ducis in Olyka, epistolis comprehensa»). Пазьней кніга двойчы перавыдавалася на лаціне, у 1610 і 1753 гадох.

Паводле М. К. Радзівіла мэта выданьня кнігі — «пашырыць кругагляд землякоў». У прадмове ён падкрэсьліваў, што піша толькі пра тое, што бачыў на ўласныя вочы, а ня вычытаў у кнігах іншых падарожнікаў, хоць быў добра знаёмы зь літаратурай пра Блізкі Ўсход. У кнізе мноства спасылак на гэтую літаратуру, але М. К. Радзівіл не капіяваў іншых, а сам аналізаваў прачытанае. Часта выказваў нязгоду з тымі або іншымі аўтарамі.

«Пэрэгрынацыя…», 1601: тытульны аркуш (леваруч), ілюстрацыя з кнігі (праваруч)

Апісваючы храмы, палацы, руіны, аўтар найперш расказвае пра іх месца знаходжаньня, вонкавы і ўнутраны выгляд, матэрыял, зь якога яны зробленыя, часта параўноўвае бачаныя пабудовы зь італійскімі і францускімі.

Неаднойчы ён зьняпраўджвае сьцьвярджэньні зь Бібліі. Так, убачыўшы крыніцу, у якой нібыта апостал Піліп хрысьціў эўнуха царыцы Кандатэі, М. К. Радзівіл заўважае: «... крыніца зь цеснай скалы выходзіць і такая бедная, што абедзьвюх ног не было б чым паліць. Таму хутчэй трэба казаць, што сьвяты апостал галаву яму паліў і так яго хрысьціў».

Паэтычна апісвае Мёртвае мора: «Гэта мора… сярністае, мае і каменьні навокал сябе, якія, калі іх запаляць, гараць, як дрэва… Язэп Флавій праўдзіва гэта возера апісвае, а асабліва тое, што тройчы яно зьмяняецца ў дзень, гэта я добра бачыў, бо зранку вада была чарнаватай, да поўдня, калі сонца яго нагрэе (бо там моцная сьпёка), дык блакітнявее ўся вада накшталт блакітнага сукна, да падвячорку ж, перад захадам сонца, калі сонечная сьпёка спадзе, вада робіцца чырванаватай або рудой, быццам яе з глінай зьмяшалі».

Пры наведваньні Ерусалімскага храму Труны Гасподняй М. К. Радзівіл зьвярнуў увагу ня столькі на старажытную архітэктуру, колькі на надмагільныя пліты гістарычных асобаў — кіраўнікоў крыжакоў.

Аўтара цікавілі таксама прыродныя ўмовы, гаспадарка і земляробства тых мясьцінаў, якія ён наведаў. Апісваючы Сірыю, Лібан, Эгіпет, шмат месца адводзіць іх гаспадарцы, дзівосным жывёлам, адзначае вялікае значэньне разьліваў Ніла для гаспадарчай дзейнасьці ў Эгіпце. Аглядаючы сьфінкса і піраміды са старажытнымі пахаваньнямі, М. К. Радзівіл цікавіўся складам, пры дапамозе якога робяцца муміі, і адзначаў: «Штосьці асаблівае гэта мае быць, бо і зараз, праз тры тысячы гадоў і больш, як гісторыя піша, не дазволіла наймалейшай частцы згніць». Апісаў ён таксама народныя звычаі і сьвяты, адносіны паміж рознымі народамі. Часта нагадваў пра жорсткасьць туркаў у дачыненьні да жыхароў скароных Турэччынай народаў, пра рознагалосьсі паміж туркамі і арабамі.

Кніга М. К. Радзівіла карысталася вялікім попытам, вытрымала 19 перавыданьняў на польскай, нямецкай, лацінскай і расейскай мовах.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Малярства[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Графіка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б data.bnf.fr: плятформа адкрытых зьвестак — 2011.
  2. ^ Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Бэрлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #104130938 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. ^ Karpluk M., Pirożyński J. O nieuwiarowaniu śmierci — rękopiśmienna relacja świadka ostatnich dni Elżbiety z Szydłowieckich Radziwiłłowej // Miscellanea Staropolskie. T. 6. Wrocław, 1990. S. 84.
  4. ^ Міхаіл Гурын. Радзівіл Мікалай Крыштоф // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 494.
  5. ^ Шышыгіна-Патоцкая К. Нясвіж і Радзівілы. Мн.: «Беларусь», 2007. [1]
  6. ^ Chachaj M. Zagraniczna edukacja Radziwiłłów od początku XVI do połowy XVII wieku. Lublin, 1995. S. 32.
  7. ^ Pietrzyk Z. «Tylem się w Strazburku nauczył…». Studia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki w Strasburgu w latach 1563—1564 // Odrodzenie i reformacja w Polsce. T. 41. — Warszawa, 1997. S. 159—162.
  8. ^ Chachaj M. Zagraniczna edukacja Radziwiłłów od początku XVI do połowy XVII wieku. Lublin, 1995. S. 18, 20—21.
  9. ^ Kempa T. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka (1549—1616). Wojewoda wileński. Warszawa, 2000. С. 32—33.
  10. ^ Паводле: Chachaj M. Zagraniczna edukacja Radziwiłłów od początku XVI do połowy XVII wieku. — Lublin, 1995. S. 17—18.
  11. ^ Напрыклад: Archiwum domu Radziwiłłów. S. 44. М. К. Радзівіл да К. Радзвіла. Белая, 11 красавіка 1596.
  12. ^ Testament Mikołaja Radziwiłła zw. Czarnym wojewody wileńskiego. // Augustyniak U. Testamenty ewangelików reformawanych w Wielkim Księstwie Litewskim. Warszawa, 1992. S. 19—20.
  13. ^ Merczyng H. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sirotka i jego przyjęcie katolicyzmu w r. 1567. // Przegląd Historyczny. R. 12. 1911. S. 4—5.
  14. ^ Kempa T. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka (1549—1616). Wojewoda wileński. Warszawa, 2000. С. 42—43.
  15. ^ а б в Міхаіл Гурын. Радзівіл Мікалай Крыштоф // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 495.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка»сховішча мультымэдыйных матэрыялаў