Альба (паркавы комплекс)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

Альба — паркавы комплекс на паўночнай ускраіне гораду Нясьвіж. Асваеньне Альбы як загараднай рэзыдэнцыі Радзівілы пачалі ў канцы XVI стагодзьдзя. Згодна з «Альбомам Бэрнардоні», у XVI стагодзьдзі ў Альбе быў пабудаваны дом Радзівіла, ваяводы троцкага. Гэта быў сьціплы драўляны, прамавугольны ў пляне будынак, відаць, двухпавярховы або з мансардным дахам.

Маленькі летні палац будаваўся па праекце архітэктара Казімера Ждановіча.

«Эрмітаж» Сіроткі быў пабудаваны ў дзьве лініі і ўключаў гардэробную, сталовую, кухню, капліцу з фаянсавымі алтарамі, статуямі сьвятых з слановай косткі. На адным франтоне была драўляная статуя Сьвятога Мікалая, на другім — Сьвятога Крыштофа. Інтэр’еры былі цёмных колераў, упрыгожаны мармуровымі камінамі, над якімі былі эмблемы: крыж, чаша, чэрап і г. д. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя «Эрмітаж» быў практычна страчаны.

Паводле інвэнтару 1636 году фальварак уключаў таксама жылы дом з пакоямі, якія абаграваліся кафлянымі зялёнымі печкамі і камінамі, флігель-кухню, бровар, пякарню, сырнік. Шматлікія гаспадарчыя будынкі ўтваралі вялікі гаспадарчы двор. Альба мела рысы рэнэсансных сядзіб. Несумненна, стваралася пад уплывам ідэяў італьянскага Рэнэсансу.

Значныя страты сядзібе нанесьлі ваенныя падзеі сярэдзіны XVII стагодзьдзя. З 1758 году ў Альбе фармуецца вялікі паркавы ансамбль. У парку ўжо былі галяндзкая фэрма, новы аднапавярховы палац, фазанарый, псарня, тры зьвярынцы, абнесеныя высокай драўлянай агароджай, вадаёмы. У сярэдзіне XVIII ст. былі пабудаваны «Эрмітаж» (цагляны будынак на месцы старога драўлянага) і двухпавярховы мураваны палац. Ансамбль уключаў некалькі «італьянскіх» паркаў у стылі францускага клясыцызму.

Галяндзкая фэрма знаходзілася пры ўезьдзе ў Альбу, зьлева ад цэнтральнай ліпавай алеі. На фэрме стаяў двухпавярховы дом. На верхнім паверсе, зробленым з «прускага муру», разьмяшчаліся апартамэнты князя зь пяці пакояў і вялікай залы, сьцены якіх упрыгожвалі палатняныя шпалеры.

Альтанка ў Альбе, XVIII ст.

Недалёка ад фэрмы сярод ляснога масіву быў уладкаваны своеасаблівы зьвярынец, кампазыцыйным цэнтрам якога была альтанка — купальная ратонда, ад якой радыяльна разыходзіліся восем алеяў. Замыкаліся яны філярамі (слупамі) са скульптурнымі выявамі зьвяроў. Кіраваў работамі архітэктар Ян Хіль.

Асноўным матывам кампазыцыі парку была сыстэма прамянёвых алеяў зь відамі на люстры вялікіх вадаёмаў. Алеі разыходзіліся як промні сонца.

У 1778 годзе прыдворны архітэктар Станіслава Караля Радзівіла Лявон Лутніцкі з удзелам італьянскіх дойлідаў К. Спампані і М. Пэдэці пачаў работы па рэканструкцыі Альбы, а ў 1784 годзе новая Альба ўжо прымала караля Станіслава Панятоўскага. Была створана водная сыстэма з васьмі каналаў і круглага вострава на месцы былога зьвярынца, ідылічная вёска з 180 хатак, накрытых саломай (правобразам служылі «вёскі» францускай каралевы Марыі Антуанеты ў Рамбуе і Вэрсалі), сфармаваны паркі. Цэнтрам кампазыцыі стала драўляная трох’ярусная альтанка (архітэктар Л. Лутніцкі) на круглым востраве, якая нагадвала храм Сьвятой Сафіі ў Стамбуле, хоць была пабудавана ў эклектычных формах. Да гэтага збудаваньня сыходзіліся ў выглядзе промняў і вуліцы вёскі.

У Альбе разьмяшчаліся таксама аранжарэі, пчальнік, чатыры двухпавярховыя млыны з бруса на галоўным канале, шпіталь з аптэкай. Быў значна пашыраны зьвярынец. У ставах разводзілася розная рыба, плавалі лебедзі.

У вайну 1812 г. асноўныя пабудовы былі разбураны. У 1846 годзе Альба была здадзена іншаземным уладальнікам у шасьцігадовую арэнду. Ангельскі парк зьдзічэў. У 1860-я гады насаджэньні былі ў значнай ступені павысяканы. Новы пад’ём пачаўся пасьля 1875 году, калі Антоні Радзівіл, муж Марыі Дароты дэ Кастэлян, стаў на чале Нясьвіскай ардынацыі. Марыя Дарота выступіла ініцыятарам адраджэньня Нясьвіскага замку, стварыла побач зь ім паркавы комплекс, сабрала ў замку значную бібліятэку. Работы працягваліся пасьля Першай сусьветнай вайны. Былі добраўпарадкаваны парк на тэрыторыі 80 га, зьвярынец, ставы, фазанарый, гаспадарчыя пабудовы.

У наш час на тэрыторыі Альбы захавалася адна з найбольш арыгінальных у Беларусі водных сыстэм. Добра выяўлена цэнтральная алея, фрагмэнты іншых алеяў, дарог. Часткова захаваліся новы і стары пэйзажныя паркі.

Histvalue sign export.svg Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, шыфр  611Г000467