Перайсьці да зьместу

Радзівіл Осьцікавіч

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Радзівіл Осьцікавіч
лац. Radzivił Ościkavič
Уяўны партрэт Радзівіла Осьцікавіча
Уяўны партрэт Радзівіла Осьцікавіча

Герб «Трубы»
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 1384 або 1411[1]
Памёр 1477(1477)
Вільня
Род Радзівілы
Бацькі Крысьцін Осьцік
Ганна
Дзеці Мікалай, Ганна
Дзейнасьць палітык

Радзівіл Осьцікавіч (у каталіцтве Мікалай; ? — 1477, Вільня) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Маршалак гаспадарскі (1440—1452) і земскі (1433—1434 і 1463—1474), адначасна ваявода троцкі (з 1466) і кашталян віленскі (з 1475). Пачынальнік роду Радзівілаў.

Вотчынныя ўладаньні знаходзіліся каля Кернава, Анікштаў і Ужпалю. Валодаў Нягневічамі на Наваградчыне, Харашэвічамі на Слонімшчыне, Бастынем на Піншчыне, а таксама Біржамі, Кейданамі, Шырвінтамі ды іншымі. У 1442—1477 роках быў старостам ужпальскім і пянянскім.

Імя

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Ратвіл (Ratwilius[2]) і Вілірад або Вілрад (Willirad, Wilrad) — імёны германскага паходжаньня[3]. Іменная аснова -рад- (-рат-) (імёны ліцьвінаў Раталт, Радавін, Конрад; германскія імёны Ratolt, Radowin, Konrad) паходзіць ад гоцкага *rêþs[4], германскага rad- 'рада'[5], а аснова -віл- (імёны ліцьвінаў Вільбут, Вільгейда, Мунтвіл; германскія імёны Willebut, Williheid, Muntwil) — ад гоцкага wilja 'воля'[6]. Такім парадкам, імя Радзівіл азначае «рада волі»[7].

Адпаведнасьць імя Радзівіл германскаму імю Ratwilius сьцьвердзіў францускі лінгвіст-германіст Раймонд Шмітляйн, які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў[8][9]. Адпаведнасьць імя Радзівіл германскім імёнам Ratwilius і Wilrad прызнае летувіскі лінгвіст Ёзас Юркенас(lt)[10].

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: Rodywyl Ostikowicz (29 лістапада 1430 року)[11]; Родивил Остикович[12] (27 верасьня 1432 року)[13]; Radiwil Hostikowicz (15 кастрычніка 1432 року)[14]; Radiwil marsalci terrae Lythuaniae [sigilla] (20 студзеня 1433 року)[15]; Radiwil terrae Lithwaniae marschalcus (27 лютага 1434 року)[16]; Радивилу Остиковичу (Радивил Остикович[17]; 1440—1492 рокі[18], 9 лістапада 1449 року[19]); Radyl Osticowicz (16 красавіка 1444 року)[20]; панъ Родивилъ Остиковичь (9 верасьня 1445 року[21], 14 траўня 1446 року[22], 8 студзеня 1452 року[23], 21 красавіка 1452 року[24], 14 красавіка 1455 року[25], 21 траўня 1463 року[26], 21 жніўня 1466 року[27], 25 траўня 1475 року[28]); Radiwil Ostikowycz (23 красавіка 1452 року)[29]; Rodiwyl Hostikowicz (21 лютага 1457 року)[30]; Родивилъ (10 сакавіка 1463 року)[31]; Radivil Osczykowicz palatino Trocensi (30 верасьня 1469 року)[32]; Nos Radiwil Oscikowitcz, pallatinus Trocensis, generalis marschalkus terre Lytphanie (3 ліпеня 1473 року)[33].

Біяграфія

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Мітычная князёўна Эўдакія Сьвятаполк-Чацьвярцінская, якая лічылася жонкай Радзівіла

Зь літоўскага баярскага роду, сын Осьціка гербу «Трубы», кашталяна віленскага, і Ганны (зь нявысьветленага роду). Меў братоў Станіслава (Станьку), Мікалая (Міцьку) і Барталамея (Бартку).

Упершыню ўпамінаецца ў 1411 року ў дакумэнце Торунскай умовы. У 1420—1429 роках упамінаецца як маршалак гаспадарскі вялікага князя Вітаўта. 15 кастрычніка 1432 року засьведчыў акт Гарадзельскай уніі. У 1433—1434 роках быў маршалкам земскім (вялікім)[34].

У 1440 року па сьмерці вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча падтрымаў абраньне Казімера, таго ж року атрымаў урады маршалка гаспадарскага і дзяржаўцы анікштынскага[34].

У 1443 року накіраваўся з войскам у Крым, дзе пасадзіў на сталец Хаджы-Гірэя[35]. Браў удзел у выправе на Маскву ў 1445 року, каб дапамагчы Васілю III аднавіць сваю ўладу. У 1446, 1447 і 1448 роках езьдзіў з пасольствамі да вялікага магістра. У 1448 року быў сярод складальнікаў мірнай умовы паміж Вялікім Княствам Літоўскім, Каралеўствам Польскім і Тэўтонскім ордэнам у Растэнбургу. У 1449 року з дапамогай Васіля III пасьпяхова дзеяў супраць мяцежнага князя Міхала Жыгімонтавіча, адваяваў Старадуб, Ноўгарад-Северскі, Радагашч, Поціўль, Бранск[34].

У першай палове 1450-х рокаў ачоліў магнацкую апазыцыю супраць вялікага князя Казімера і быў ёй прапанаваны як кандыдат на вялікакняскі сталец. У 1452 року шукаў падтрымкі ў хана Залатой Арды Сэід-Ахмэда, але таго разьбіў Хаджы-Гірэй. У 1455 року вярнуўся ў Літву, дзе яго пазбавілі ўсіх урадаў. Пазьней пакінуў апазыцыю, у 1463 року зноў стаў маршалкам земскім, а з 1466 року — ваяводам троцкім[36].

У 1473 року браў удзел у вызначэньні граніцы зь Інфлянтамі. У 1475 року[34] атрымаў урад кашталяна віленскага. Разам зь Міхалам Кезгайлам кіраваў дзяржавай ў час ад’ездаў вялікага князя, у 1470-я рокі ачольваў дэлегацыю ў разьвязваньні памежных спрэчак з Псковам і Інфлянцкім ордэнам. 13 жніўня 1477 року ўпамінаецца як нябожчык[17].

Яго жонкай, магчыма, была дачка Судзімонта. У шлюбе нарадзіліся дзеці:

16 і 26 судзеня 1451 року склаў дзьве суплікі да Папы, дзе адзначыў сваё каталіцкае хроснае імя — Мікалай. Фундаваў парафіяльны касьцёл ва Упніках[36].

Мова і культура

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

У 1473 року разам з старостамі жамойцкім Янам Кезгайлавічам (Johannes Kenszgailowitcz), браслаўскім Багданам Саковічам і лідзкім Янам Кучуком уклаў на граніцы зь Інфлянцкім ордэнам акт аб размежаваньні «нашых літоўскіх» (nostram Lythphanorum) зямель зь Інфлянтамі; у акце ўпаміналіся межы, называныя «граніцы» (granicies), і пагорак, які «па-народнаму» называўся «капец» (colliculum alias kopecz)[37], а таксама сьцьвярджаліся «народнае вымаўленьне» (vulgo apellatarum) літоўскіх адыменных назваў мясцовасьцяў Войшвілы (Woyszwily) і Шадзіборы (Szedibory)[38]. Гэта адпавядае многім іншым тагачасным лацінскім граматам літоўскіх князёў і баяраў, дзе з азначэньнем «народны» («гутарковы») падаваліся менавіта беларускія словы[39].

Да акту Гарадзенскай умовы (1434 год) прывесіў пячаць з лацінамоўным гатычным надпісам[40]:

∗ s ∗ radivvil + asticav lt*⁑*ewski ⁑ mardchalz

Галерэя

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Крыніцы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
  1. ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #139092277 // Gemeinsame Normdatei (ням.) — 2012—2016.
  2. ↑ Series episcoporum ecclesiae catholicae. — Ratisbonae, 1873. P. 618.
  3. ↑ Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. S. 1219, 1605.
  4. ↑ Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 193.
  5. ↑ Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі / Рэц. С. Тарасаў. — Менск, 2019. С. 18.
  6. ↑ Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі / Рэц. С. Тарасаў. — Менск, 2019. С. 17.
  7. ↑ Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі / Рэц. С. Тарасаў. — Менск, 2019. С. 24.
  8. ↑ Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 162.
  9. ↑ Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (fin), le nom de Radziwill // Revue internationale d’onomastique. Nr. 4, 1964. P. 281—292.
  10. ↑ Юркенас, Ю. Основы балтийской и славянской антропонимики. — Вильнюс, 2003. С. 38.
  11. ↑ Полехов С. В. Наследники Витовта. — М., 2015. С. 515.
  12. ↑ Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам: Ч. 1. — Вильно, 1843. С. 6.
  13. ↑ Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі / Рэц. С. Тарасаў. — Менск, 2019. С. 327.
  14. ↑ Akta unji Polski z Litwą, 1385—1791. — Kraków, 1932. S. 81.
  15. ↑ Akta unji Polski z Litwą, 1385—1791. — Kraków, 1932. S. 94.
  16. ↑ Akta unji Polski z Litwą, 1385—1791. — Kraków, 1932. S. 105.
  17. 1 2 Пятраўскас Р. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.. — 2-е выд. — Смаленск, 2014. С. 214.
  18. ↑ Lietuvos Metrika. Knyga 3 (1440—1498). — Vilnius, 1998. P. 32, 54.
  19. ↑ Lietuvos Metrika. Knyga 3 (1440—1498). — Vilnius, 1998. P. 66.
  20. ↑ Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji Wilenskiej. T. 1, z. 1: 1387—1468. — Kraków, 1932. S. 206.
  21. ↑ Пожалование в. к. л. Казимира Радзивиллу Остиковичу на Вижунские сеножати (1445)(недаступная спасылка), Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae
  22. ↑ Грамота в. к. л. Казимира Радзивиллу Остиковичу на 9 человек, живущих на немецкой границе (1446)(недаступная спасылка), Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae
  23. ↑ Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 1, 1366—1506. — Lwów, 1887. S. 48.
  24. ↑ Грамота в. к. л. Казимира о разрешении Радзивиллу Остиковичу поселить трех человек в Олунгах (1452), Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae
  25. ↑ Грамота в. к. л. Казимира о разрешении Радзивиллу Остиковичу поселить шесть человек Роквян в Биржах близ немецкой границы (1455), Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae
  26. ↑ Грамота в. к. л. Казимира для Радзивилла Остиковича на человека Воинейка Мостейковича (1463)(недаступная спасылка), Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae
  27. ↑ Письмо в. к. л. Казимира наместникам Трокского воеводства и Жемайтии о выдаче немецкой челяди (1466), Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae
  28. ↑ Письмо в. к. л. Казимира боярам Гедройтским с запретом вступаться в бортную землю Гедишки (1475), Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae
  29. ↑ Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji Wilenskiej. T. 1, z. 1: 1387—1468. — Kraków, 1932. S. 236.
  30. ↑ Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji Wilenskiej. T. 1, z. 1: 1387—1468. — Kraków, 1932. S. 253.
  31. ↑ Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. T. 3, 1432—1534. — Lwów, 1890. S. 12.
  32. ↑ Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji Wilenskiej. T. 1, z. 2: 1468—1501. — Kraków, 1939. S. 305.
  33. ↑ Собрание государственных и частных актов, касающихся истории Литвы и соединенных с ней владений (от 1387 до 1710 года), изданное Виленской археологической комиссией под ред. ученого секретаря Маврикия Круповича. Ч. 1. — Вильно, 1858. С. 22.
  34. 1 2 3 4 Пазднякоў В. Радзівіл Осцікавіч // ВКЛ. Энцыкл. — Мн.: 2005 Т. 2. С. 501.
  35. ↑ Андреев А. Р. Крым — улус Золотой Орды. Венеция и владения Генуи в Крыму. Создание Крымского ханства. XIII—XV века // История Крыма. — М.: Белый волк, 2002.
  36. 1 2 Пятраўскас Р. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.. — 2-е выд. — Смаленск, 2014. С. 215.
  37. ↑ Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі / Рэц. С. Тарасаў. — Менск, 2019. С. 64.
  38. ↑ Описание Рукописного отделения Виленской публичной библиотеки. Вып. 3. — Вильна, 1898. С. 41.
  39. ↑ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск: 2001. С. 39—46.
  40. ↑ Akta unji Polski z Litwą, 1385—1791. — Kraków, 1932. S. 100.

Літаратура

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Атрымана з «https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Радзівіл_Осьцікавіч&oldid=2610651»