Царква Сьвятога Духа (Менск)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Помнік сакральнай архітэктуры
Царква Сьвятога Духа
Царква Сьвятога Духа
Царква Сьвятога Духа
Краіна Беларусь
Места Менск
Каардынаты 53°54′14.95″ пн. ш. 27°33′24.08″ у. д. / 53.9041528° пн. ш. 27.5566889° у. д. / 53.9041528; 27.5566889Каардынаты: 53°54′14.95″ пн. ш. 27°33′24.08″ у. д. / 53.9041528° пн. ш. 27.5566889° у. д. / 53.9041528; 27.5566889
Архітэктурны стыль готыка, рэнэсанс
Дата заснаваньня XVII ст.
Статус Ахоўная зона
Царква Сьвятога Духа на мапе Беларусі
Царква Сьвятога Духа
Царква Сьвятога Духа
Царква Сьвятога Духа
Commons-logo.svg Царква Сьвятога Духа на Вікісховішчы

Царква Сьвятога Духа — помнік архітэктуры XVII ст. у Менску, дамінанта комплексу мужчынскага і жаночага базылянскіх манастыроў. Знаходзіцца на гістарычным Высокім Рынку[a]. У архітэктуры сьвятыні спалучаюцца рысы готыкі і паўночнага рэнэсансу. Галоўны фасад упрыгожваюць нішы, у якіх раней былі фрэскі з выявамі Сьвятых. Падобны сынтэз архітэктуры і малярства практычна не сустракаецца ў Эўропе і зьяўляецца адметнасьцю архітэктуры Беларусі, яе ўнёскам у агульнаэўрапейскае будаўнічае мастацтва эпохі Рэнэсансу[1][2][3].

Пры пабудове знаходзілася ў юрысдыкцыі Сьвятога Пасаду. Па гвалтоўным далучэньні расейскімі ўладамі да Маскоўскага патрыярхату двойчы перабудоўвалася ў маскоўскім стылі. У 1936 року бальшавікі ўзарвалі царкву. Да нашага часу захаваліся падмуркі і крыпты з парэшткамі фундатараў[4]. У верасьні 2011 року завяршылася адбудова царквы Сьвятога Духа як дзіцячай філярмоніі[5]. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вялікае Княства Літоўскае[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Некаторыя дасьледнікі[6] мяркуюць, што мураваную царкву Сьвятога Духа збудавалі каля 1616 року. Аднак беларускі гісторык архітэктуры У. Дзянісаў паказвае на тое, што яе будаваньне вялося пазьней, у 30-я—40-я рокі XVII ст. Рэч у тым, што побач з базылянскім манастыром знаходзіўся вольны пляц «Лужына», які толькі ў 1636 року выдзялілі Сьвята-Духаўскаму манастыру дзеля будаваньня мураванага будынка царквы замест драўлянага[b]. Відаць, пабудова новай царквы стала магчымай па атрыманьні манастыром у 1634 року 2000 злотых паводле тэстамэнту заможнага полацкага месьціча[c][7].

У 1641 року з фундацыі троцкай кашталянкі Сузанны Гасеўскай побач з мужчынскім быў заснаваны яшчэ й жаночы грэцка-каталіцкі манастыр. Але вольнага месца, каб паставіць царкву манашкам, на тэрыторыі пляцу Высокі Рынак не было. Царква Сьвятога Духа, якая тады будавалася, стала супольнай для двух манастыроў — мужчынскага і жаночага, што было рэдкай практыкай у сакральным дойлідзтве[8].

Мяркуецца, што ўзьвядзеньне царквы завяршылася да 1650-х рокаў[9], бо ўжо ў 1651 року грэцка-каталіцкі мітрапаліт Антон Сялява наказаў у спадчыну манастыру базылянак 20 000 злотых з адзінай умовай — быць пахаваным у царкве Сьвятога Духа[10]. Пазьней, у часе вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) царква як частка комплексу базылянскіх манастыроў выкарыстоўвалася ў абарончых мэтах[d].

Як галоўны сакральны будынак на Высокім Рынку сьвятыня ўражвала сучасьнікаў сваёй пышнасьцю. Расейскі стольнік П. Талстой у 1697 року пісаў: «у гэтым манастыры царква мураваная вялікая, у якой скляпеньні ладныя, якіх мала ў мураваным дойлідзтве Польшчы»[3].

Пад уладай Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па другім падзеле Рэчы Паспалітай (1793) у 1795 року ўлады Расейскай імпэрыі гвалтоўна адабралі царкву ў грэка-каталікоў, а ў 1799 року пераасьвяцілі яе пад Петрапаўлаўскі сабор Маскоўскага патрыярхату[6]. Абмеры 1843 року паказваюць аблічча царквы, якая яшчэ захоўвала аўтэнтычныя рысы[8]. Па скасаваньні Грэцка-Каталіцкай Царквы (1839) у сабор вярнулі Менскі цудоўны абраз Маці Божай[11] (захоўваўся ў царкве Сьвятога Духа ад 18 кастрычніка 1616 року[12], а па адабраньні яе ў грэка-каталікоў абраз перанесьлі ў іншую ўніяцкую царкву).

Адноўленая царква Сьвятога Духа

У 1835 року адбыўся пажар, па якім царкву значна перабудавалі. Славуты дасьледнік Менску XIX стагодзьдзя Уладзіслаў Сыракомля ў 1857 року называў Петрапаўлаўскі сабор «цудоўна адноўленым»[8]. Другасна царкву перабудавалі ў 1893 року ў маскоўска-яраслаўскім стылі ў яго эклектычным і казённым прачытаньні. Такая перабудова адпавядала царскім захадам з гвалтоўнай маскалізацыі краю.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па Кастрычніцкім перавароце (1917) у 1930 року бальшавікі зачынілі сабор і загадалі перадаць яго арганізацыі, якая займалася нарыхтоўкай збожжа. Таго ж року ў месьце забаранілі царкоўны перазвон. У 1935 року абраз Маці Божай Менскай, што захоўваўся ў саборы, забралі ў музэйныя запасьнікі. У 1936 року выйшаў загад аб разбурэньні царквы. Стваральнікам каманды зьнішчэньня быў Пятро Грыгарэнка — у будучым генэрал, савецкі дысыдэнт і праваабаронца[8]. У другой палове траўня 1936 року (паводле іншых зьвестак, у 1937[9][13]) царкву ўзарвалі. Месца, дзе стаяў будынак, расчышчалі некалькі рокаў, па чым на ім уладкавалі зьвярынец[14], дэсакралізуючы такім чынам месца царквы. Менчукам 1960—1980-х гэты куток места быў вядомы як піўны бар «Ясень», мэталічны павільён якога паставілі акурат на падмуркі сьвятыні[8].

У панараме места. Б. Лявэрнь, 1840

У 1979 року зьявіўся першы праект рэканструкцыі царквы Сьвятога Духа[8]. У 2004 мітрапаліт Філярэт (Вахрамееў) зьвярнуўся да тагачаснага старшыні Менскага гарвыканкаму Міхаіла Паўлава з прапановаю збудаваць на месцы царквы Сьвятога Духа капліцы Маскоўскага патрыярхату, але яму было адмоўлена. У 2009 року пачалося аднаўленьне царквы. Праект патранаваў новы начальнік места Мікалай Ладуцька. У гэты ж час пастанавілі, што адбудаваная царква будзе выкарыстоўвацца ў якасьці дзіцячай філярмоніі[15]. 15 красавіка таго ж року група менскіх грэка-каталікоў зьвярнулася да А. Лукашэнкі з просьбай дазволіць адбудаваць гэтую сьвятыню Беларускай Грэцка-Каталіцкай Царкве[16], пад зваротам падпісаліся доктар гістарычных навук Анатоль Грыцкевіч, доктар багаслоўя Ірына Дубянецкая, доктар фізычна-матэматычных навук Юры Хадыка, пісьменьнік Уладзімер Арлоў, паэтка Галіна Дубянецкая, археоляг Эдвард Зайкоўскі, гісторык Анатоль Сідарэвіч. Сваю просьбу вернікі патлумачылі тым, што на 2009 рок у Менску налічваліся чатыры грэцка-каталіцкія парафіі, але ніводная зь іх дагэтуль не атрымала дазволу ад менскіх уладаў на будаваньне ўласнай царквы.

Nuvola apps kview.svg Вонкавыя выявы
Searchtool.svg Раскопкі падмуркаў царквы перад аднаўленьнем (2009)

Аднак зварот не прынёс плёну. У Камітэце архітэктуры адказалі, што на месцы сьвятыні будзе будавацца дзіцячая філярмонія «з выкарыстаньнем архітэктурна-мастацкага вобразу будынка царквы Сьвятога Духа XVII ст.» Пра тое ж вялося і ў лісьце зь Менгарвыканкаму, толькі тамака дадалі, што праект «аднавіць будынак колішняй царквы Сьвятога Духа ў першапачатковым выглядзе як гістарычна-культурны, а ня культавы аб’ект» быў распрацаваны яшчэ ў 1984 року[17].

Існуе меркаваньне, што адмова дазволіць аднавіць грэцка-каталіцкую царкву тлумачыцца існаваньнем у Беларусі няпісанага правіла: бяз згоды кіроўнага архірэя Маскоўскага патрыярхату ўлада ня можа даць прадстаўнікам іншай канфэсіі згоды на будаваньне царквы (малітоўнага дома, навучальнай установы) на тэрыторыі дадзенай япархіі[18]. Гэтую думку ўскосна пацьвярджае афіцыйная пазыцыя Беларускага экзархату Маскоўскага Патрыярхату, якую агучыў адказны сакратар па зьвязках са СМІ архімандрыт Аляксей[19]:

Нас вельмі зьдзіўляе пазыцыя грэка-каталікоў, якіх адзінкі ў Менску. Іхнае невуцтва, такая неімаверная вузкалобасьць і жаданьні не адпавядаюць сёньняшнім магчымасьцям. Ніхто да гэтага меркаваньня і прыслухоўвацца ня думае. <...> Але асабіста я лічу, што дзяржава павінна паказаць прыклад аднаўленьня гістарычнай і духоўнай справядлівасьці. <...> І таму калі яны хочуць на сьвятым месцы нешта аднавіць, то гэта трэба будаваць толькі храм, як гэта робіцца ўва ўсім цывілізаваным сьвеце. Аднавіць храм і вярнуць яго спрадвечнаму ўладальніку, а ўладальнікам гэтага храма была праваслаўная царква.

Цяпер у новым будынку разьмяшчаецца Канцэртная заля дзіцячай філярмоніі «Верхні горад», апроч таго, адміністрацыя Кастрычніцкага раёну праводзіць у ім шлюбныя цырымоніі[5]. Паводле крытэрыяў Міжнароднай рады па пытаньнях помнікаў і гістарычных мясьцінаў, такі аб’ект лічыцца помнікам[8]. Рэстаўратары ня здолелі аднавіць фрэскі на фасадзе і не ўвянчалі франтон крыжам.

Архітэктура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аўтэнтычны выгляд комплексу. Рэканструкцыя Л. Івановай паводле матэрыялаў У. Дзянісава

Будынак царквы меў франтальнае разьмяшчэньне адносна пляцу Высокага Рынку. Сьвятыня мела шчыльны зьвязак з усім комплексам базылянскіх пабудоваў і кампазыцыяй забудовы Высокага Места. Відаць, зыходзячы з кампазыцыйных задачаў забудовы пляцу, будынак павярнулі апсыдай не на ўсход, а на паўночны ўсход. 3 правага боку да царквы далучаўся доўгі 2-павярховы дом мужчынскага манастыра. 3ь левага боку ад апсыды празь невялікую прыбудову і доўгі вузкі крыты пераход, што перагароджваў Дамініканскую вуліцу, яна злучалася з будынкам жаночага манастыра[20].

Царква — 1-нэфавая бязьвежавая базыліка зь 5-граннай апсыдай, перакрытая, як паказвае Т. Габрусь, цыліндрычнымі з распалубкамі (а не крыжовымі[21], як меркаваў У. Дзянісаў[7]) скляпеньнямі, што абапіраліся на масіўныя ўнутраныя контрфорсы. У архітэктуры царквы прысутнічалі элемэнты готыкі — сьцены прарэзвалі вялікія сьпічастыя вокны. Аднак галоўны фасад меў лёгкую ярусную кампазыцыю, выкананую пад відавочным уплывам паўночнага рэнэсансу. Спалучэньне готыкі і рэнэсансу — адна з характэрных асаблівасьцяў разьвіцьця дойлідзтва Беларусі ў гэтую эпоху.

Плястычная кампазыцыя галоўнага фасаду царквы будавалася на супрацьпастаўленьні працяжнаму стрыманаму паводле архітэктуры мужчынскаму манастыру. Роўніца галоўнага фасаду падзялялася чатырма пілястрамі карынфскага ордэна на тры часткі. У цэнтральнай частцы разьмяшчаўся партал. Над парталам знаходзілася паўцыліндрычнае акно, аздобленае ляпнымі ліштвамі. З бакоў разьмяшчаліся роўныя нішы такой жа формы. Тарэц даху прыкрываў прыгожы 3-ярусны шчыт крывалінейнага абрысу. Моцны прафіляваны карніз, які атачаў будынак з пэрымэтру, аддзяляў сам шчыт ад сьцяны. Цэнтральная вось вылучалася некалькімі лучковымі аконнымі праёмамі і завяршалася аркавай нішай. Тонкі графічны малюнак шчыта дапаўнялі пінаклі.

Царква (налева), пач. XIX ст.

Прастору паміж пілястрамі шчыта і роўныя аркавыя нішы запаўнялі фрэскі з выявамі Сьвятых. Аналягічны прыём сынтэзу архітэктуры і манумэнтальна-дэкаратыўнага малярства ў сакральнай архітэктуры зьяўляецца спэцыфікай дойлідзтва Беларусі ў эпоху Рэнэсансу[22]. Дасьледніцы гісторыі беларускай архітэктуры І. Слюнькова і Т. Габрусь зазначаюць, што такім чынам галоўны фасад царквы імітаваў традыцыйны іканастас[21].

Інтэр’ер упрыгожвалі 5 драўляных і мураваных разных алтароў з маляўнічымі кампазыцыямі. У галоўным алтары знаходзіўся Менскі абраз Маці Божай. На хорах стаяў арган (майстар Людвіг Клімовіч, 1779). У 2-й паове XVIII ст. інтэр’еры рэканструявалі (майстры муляр Рыгор Сьніджэцкі, мазаічнік Ян Будрэвіч)[23].

У XIX ст., па адабраньні сьвятыні ў грэка-каталікоў, абрыс галоўнага фасаду значна сказілі перабудовамі. Спачатку да яе дабудавалі бабінец з калёнамі, пазьней да паўночнага фасаду прыбудавалі безаблічны паводле архітэктуры жылы дом з крамамі.

У 1840-я рокі (паводле іншых зьвестак, у 1880-я[10]) царкву перабудавалі да непазнавальнасьці. Да галоўнага фасаду прыбудавалі званіцу, завершаную ўверсе дзьвюма невялікімі вежамі. Частку скляпеньняў разабралі, а на гэтым месцы дабудавалі купал на 4-гранным барабане. У гэты ж час зьнесьлі галерэю, якая злучала царкву з будынкам былога жаночага манастыра[24].

Царква па перабудове 1840-х

Паводле праекту 1893 року, царкву перабудавалі яшчэ раз, у выніку чаго яна набыла рысы маскоўска-яраслаўскага дойлідзтва XVII ст. З 1-нэфавага будынак стаў 3-нэфавым. Над галоўным фасадам узьвялі 2-ярусную (васьмярык на чацьвярык) шатровую званіцу з купалам-цыбулінай. З бакоў над ёй узвышаліся 2 купалы-цыбуліны на каскадах какошнікаў у аснове. Галоўны фасад атрымаў выгляд вялікага аркавага пэрспэктыўнага парталу, верхні рад аркавых аконных праёмаў аздаблялі фігурныя кілепадобныя ліштвы. Архітэктура царквы вызначалася насычаным цагляным дэкорам, пазычаным з маскоўскага царкоўнага дойлідзтва XVII—XVIII стагодзьдзяў. Над будынкам надбудавалі магутны 4-гранны аб’ём, завершаны пяцікупальлем. Зь левага боку да трапэзнай далучалася 4-гранная шатровая капліца[25].

Мастацкае афармленьне інтэр’еру ўлучала арнамэнтальную размалёўку падпружных арак, выявы Сьвятых і анёлаў на купале, пілёнах і пілястрах, на консе апсыды. Падлогу выклалі белымі мармуровымі плітамі. Галоўны 4-ярусны іканастас (1870) быў насычаны архітэктурнымі абломамі і накладной арнамэнтальнай разьбой, скульптурамі херувімаў. На разных пазалачоных царскіх варотах былі 4 выявы эвангелістаў. На горным месцы апсыды разьмяшчаўся абраз «Збаўца» (копія знакамітага абраза К. Брулова). Асабліва шанаваўся абраз Маці Божай Менскай, які ў 1852 року ўпрыгожылі новай срэбнай рызай з каштоўнымі каменьнямі[25].

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Да перабудоваў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па першай перабудове[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Па другой перабудове[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасныя здымкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цікавыя факты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Здымак С. Пракудзіна-Горскага, 1912

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Цяперашні афіцыйны адрас — плошча Свадобы, 23а
  2. ^ Беларускі архіў. Т. 3. С. 178.
  3. ^ Беларускі архіў. Т. 3. С. 137.
  4. ^ Беларускі архіў. Т. 3. С. 201.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Квитницкая Е. Д. Особенности средневековых храмов Белоруссии // «Архитектурное наследство» № 23, 1975. С. 85.
  2. ^ Пазняк З. Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. С. 60.
  3. ^ а б Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі — Мінск: Харвест, 2007 С. 68.
  4. ^ Груздаў В. Пры аднаўленні царквы Святога Духа знайшлі крыпты з парэшткамі фундатараў // «Эўрапейскае радыё для Беларусі», 9 верасьня 2009 г.
  5. ^ а б Як у Мінску аднавілі царкву Святога Духа 1636 года (фотафакт). Эўрапейскае радыё для Беларусі (5 верасьня 2011). Праверана 11 лістапада 2011 г.
  6. ^ а б Пазняк З. Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. С. 43.
  7. ^ а б Дзянісаў У. Комплекс уніяцкіх кляштароў // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 334.
  8. ^ а б в г д е ё Дзярновіч А. (10 лістапада 2011) Энцыклапедыя Мінска. Царква Святога Духа. «Наша Ніва». Праверана 11 лістапада 2011 г.
  9. ^ а б Дзянісаў У. Комплекс базыльянскіх манастыроў у Мінску // Помнікі старажытнабеларускай культуры: Новыя адкрыцці. — Менск: Навука і тэхніка, 1984.
  10. ^ а б Габрусь Т. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока. — Менск: «Ураджай», 2001. С. 117.
  11. ^ Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі — Мінск: Харвест, 2007 С. 78.
  12. ^ Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 303.
  13. ^ Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 300.
  14. ^ а б Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі — Мінск: Харвест, 2007 С. 83.
  15. ^ Журавіна Г. У Верхнім горадзе сталіцы адбудуюць царкву Святога Духа // «Наша Ніва», 14 красавіка 2009 г.
  16. ^ Зварот мінскіх грэка-каталікоў да прэзідэнта, Arche, 15 красавіка 2009 г.
  17. ^ Мінскія будоўлі — 3: Дзіцячая філармонія а-la Царква Святога Духа, Наша Ніва, 10 сьнежня 2009 г.
  18. ^ Пінчук П. Тэст на талерантнасць даў адмоўны вынік, або З бальшавіцкім падыходам // «Arche», 16 чэрвеня 2009 г.
  19. ^ Филармония им. Святого Духа, «Ежедневник», 29 траўня 2009 г.
  20. ^ Пазняк З. Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. С. 59.
  21. ^ а б Габрусь Т. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока. — Менск: «Ураджай», 2001. С. 118.
  22. ^ Дзянісаў У. Комплекс уніяцкіх кляштароў // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 335.
  23. ^ Дзянісаў У., Іванова Л., Кукуня В. Менскі Святадухаўскі манастыр базыльян // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 297.
  24. ^ Дзянісаў У. Комплекс уніяцкіх кляштароў // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 336.
  25. ^ а б Кулагін А. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 269.
  26. ^ Карней І. Рэстаўратары страцілі парэшткі Кацярыны Сапегі? // «Радыё Свабода», 16 кастрычніка 2009 г.
  27. ^ Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі — Мінск: Харвест, 2007 С. 76.
  28. ^ Прыватны дзёньнік: Сяргей Харэўскі, Радыё Свабода, 20 жніўня 2004 г.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Histvalue sign export.svg Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, шыфр  712Г000238

Commons-logo.svg Царква Сьвятога Духа (Менск)сховішча мультымэдыйных матэрыялаў