Азія

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Азія на мапе сьвету

Азія — найвялікшая частка сьвету (каля 43,4 млн км²), утварае разам з Эўропай мацярык Эўразію. Плошча — каля 43,4 млн км². Насельніцтва на 2001 год — 3720 млн чал.

Межы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьмяшчаецца ў асноўным ва ўсходнім паўшар’і (выключэньнем зьяўляецца Чукоцкі паўвостраў), да поўначы ад экватару. Мяжу з Эўропай звычайна праводзяць па ўсходнім падножжы Уральскіх гор, Мугаджарыям, рацэ Эмба, далей па Касьпійскаму мору, рацэ Кура, Сурамійскаму перавалу, рацэ Рыоні, па Чорнаму і Мармуроваму морам, пралівам Басфор і Дарданэлы. З Афрыкай Азія злучаная Суэцкім каналам, ад Паўночнай Амэрыкі яе адлучае вузкі Берынгаў праліў. Геаграфічныя каардынаты крайніх пунктаў гл. у падзеле «Асноўныя зьвесткі».

Зялёная вобласьць — Эўропа; пурпурная/шэрая — Азія; A/B/C — альтэрнатыўныя азначэньні межаў

Тры дадатковыя лініі на карце дэманструюць альтэрнатыўныя, большай часткай негеаграфічныя, азначэньні межаў:

Геапалітычная мяжа Азіі некалькі адрозьніваецца ад прыроднай. Яе праводзяць па ўсходніх межах Архангельскай вобласьці, рэспублікі Комі, Сьвярдлоўскай і Курганскай абласьцей, па мяжы Расеі і Казахстана. На Каўказе геапалітычная мяжа Азіі супадае з расейска-азэрбайджанскай і расейска-грузінскай межамі.

Азія амываецца Паўночным Ледавітым, Індыйскім і Ціхім акіянамі, а таксама — на захадзе — унутранамацярыковымі морамі Атлянтычнага акіяна (Азоўскім, Чорным, Мармуровым, Эгейскім, Міжземным). Пры гэтым маюцца шырокія вобласьці ўнутранага сьцёку — басэйны Касьпійскага і Аральскага мораў, азёры Балхаш і інш. Возера Байкал, якое па аб’ёме зьмяшчэньня прэснай вады пераўзыходзіць усе азёры сьвету; у Байкале засяроджанае 20% сусьветных запасаў прэснай вады (без уліку ледавікоў). Мёртвае мора зьяўляецца найглыбокай у сьвеце тэктанічнай западзінай (-405 мэтраў ніжэй узроўню мора). Узьбярэжжа Азіі ў цэлым разьдзелена адносна слаба, вылучаюцца буйныя паўастравы — Малая Азія, Арабійская, Індастан, Карэйская, Камчатка, Чукотка, Таймыр і інш. Каля берагоў Азіі — буйныя астравы (Вялікія Зонскія, Новасыбірскія, Сахалін, Паўночная Зямля, Тайвань, Філіпінскія, Хайнань, Шры-Ланка, Японскія і інш.), якія займаюць у сукупнасьці плошчу больш за 2 млн км²(2).

У аснаваньні Азіі ляжаць чатыры вялізных плятформы — Арабійская, Індыйская, Кітайская і Сыбірская. Да 3/4 тэрыторыі гэтай часткі сьвета займаюць горы і плоскагор’і. Усходняя Азія — раён актыўнага вульканізму. Азія багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі (асабліва — паліўна-энэргетычнае сыравінай).

Клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На тэрыторыі Азіі прадстаўленыя амаль усе тыпы клімату — ад арктычнага на крайняй поўначы да экватарыяльнага на паўднёвым усходзе. Ва Ўсходняй і Паўднёваўсходняй Азіі клімат мусонны (у межах Азіі знаходзіцца самае вільготнае месца Зямлі), у той час як ва Ўсходняй Сыбіры — рэзка кантынэнтальны, а на раўнінах Цэнтральнай, Сярэдняй і Заходняй Азіі — паўпустыня і пустэльны. Важную ролю ў жыцьці поўначы Азіі гуляе вечная мерзлата, якая пакрывае звыш 10 млн км².

Азія з космасу

На тэрыторыі Азіі да цяперашняга часу цалкам або часткова разьмешчанае 51 дзяржава. У межах Азіі — вялікая частка тэрыторыі Расейскай Фэдэрацыі.

Фізыка-геаграфічнае раянаваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Азіі прынята вылучаць наступныя фізыка-геаграфічныя раёны:

Краіны Азіі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Азіі на дадзены момант знаходзіцца 56 краін (зь якіх 7 транскантынентальных краін і адна часткова прызнана незалежнай), адна краіна падтрымліваецца некалькімі краінамі на дыпляматычным узроўні і 2 залежныя тэрыторыі. Насельніцтва кантынэнту складае каля 4500 мільёнаў чалавек.

Частка Герб Краіна Плошча (км²) Насельніцтва Сталіца
Паўночная Сьцяг Расеі Расея Т 17098246 145478097 Масква
Цэнтральная Сьцяг Казахстану Казахстан Т 2724900 19200160 Астана
Сьцяг Кыргыстану Кыргыстан 199951 6700000 Бішкек
Сьцяг Таджыкістану Таджыкістан 143100 9504000 Душанбэ
Сьцяг Туркмэністану Туркмэністан 488100 6118000 Ашгабад
Сьцяг Узбэкістана Узбэкістан 447400 35479473 Ташкент
Заходняя
(Блізкі Ўсход)
Сьцяг Злучаных Арабскіх Эміратаў Аб’яднаныя Арабскія Эміраты 83600 9282410 Абу Дабі
Сьцяг Азэрбайджану Азэрбайджан Т [a] 86600 10156366 Баку
Сьцяг Аману Аман 309500 4527446 Маскат
Сьцяг Армэніі Армэнія Т 29743 2963900 Ерэван
Сьцяг Бахрэйну Бахрэйн 785 1501635 Манама
Сьцяг Грузіі Грузія Т [b] 69700 3728573 Тбілісі
Сьцяг Емэна Емэн 555000 30491000 Сана
Сьцяг Ізраілю Ізраіль 20770 9501020 Ерусалім — фактычна
Тэль-Авіў — прызнаецца ААН
Сьцяг Ірану Іран 1648195 85349932 Тэгеран
Сьцяг Іраку Ірак 438317 41190700 Багдад
Сьцяг Катару Катар 11586 2799202 Доха
Сьцяг Кіпру Кіпр [c] 9251 1270235 Нікасія
Сьцяг Кувэйту Кувэйт 17818 4670713 Кувэйт
Сьцяг Лібану Лібан 10452 6769000 Бэйрут
Сьцяг Палестыны Палестына [d] 6020 5227193 Рамала, Газа — фактычна
Усходні Ерусалім — дэ-юрэ
Сьцяг Саудаўскай Арабіі Саудаўская Арабія 2149690 35013414 Рыяд
Сьцяг Сырыі Сырыя 185180 18276000 Дамаск
Сьцяг Турэччыны Турэччына Т 23764 84680273 Анкара
Сьцяг Ярданіі Ярданія 89342 11185156 Аман
Паўднёвая Сьцяг Аўганістану Аўганістан 652864 32890171 Кабул
Сьцяг Банглядэш Банглядэш 148460 172535160 Дака
Сьцяг Бутану Бутан 38394 756129 Тхімпху
Сьцяг Індыі Індыя 3287263 1375190050 Нью-Дэлі
Сьцяг Мальдыўскіх выспаў Мальдыўскія астравы 300 383135 Мале
Сьцяг Нэпалу Нэпал 147181 29192480 Катманду
Сьцяг Пакістану Пакістан 881913 225199937 Ісламабад
Сьцяг Шры-Ланкі Шры-Ланка 65610 22156000 Шры-Джаявардэнэпура-Катэ
Усходняя Сьцяг Ганконгу Ганконг (залежная тэрыторыя Кітая) 2755 7403100
Сьцяг КНДР Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка (Паўночная) 120540 25660000 Пхэньян
Сьцяг Кітаю Кітай [e] 9596961 1412600000 Пэкін
Сьцяг Макао Макао (залежная тэрыторыя Кітая) 31 682300
Сьцяг Манголіі Манголія 1564110 3431877 Улан-Батар
Сьцяг Паўднёвай Карэі Рэспубліка Карэя (Паўднёвая) 100210 51677255 Сэул
Сьцяг Тайваня Рэспубліка Кітай (Тайвань) [f] 36193 23359000 Тайбэй
Сьцяг Японіі Японія 377976 125584838 Токіё
Паўднёва-Усходняя Сьцяг Брунэю Брунэй 5765 429999 Бандар-Сэры-Бэгаван
Сьцяг Віетнаму Віетнам 331212 98505400 Ханой
Сьцяг Тымор-Лешці Усходні Тымор 14919 1317780 Дылі
Сьцяг Інданэзіі Інданэзія Т 1904569 272248500 Джакарта
Сьцяг Камбоджы Камбоджа 181035 15552211 Пнампэнь
Сьцяг Лаосу Лаос 236800 7337783 Віенцьян
Сьцяг Малайзіі Малайзія 330803 32709200 Куала Лумпур
Сьцяг М'янмы М'янма 676578 55294979 Найп’іда
Сьцяг Сынгапуру Сынгапур 728 5453600
Сьцяг Тайлянду Тайлянд 513120 66776130 Бангкок
Сьцяг Філіпінаў Філіпіны 300000 111750467 Маніла

Т — транскантынентальная краіна.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Для Азіі характэрныя вельмі высокія сярэднегадавыя тэмпы росту колькасьці насельніцтва (па гэтым паказчыку Азія саступае толькі Афрыцы); у апошні час яны, аднак, некалькі зьнізіліся і складаюць 1,3%. У Азіі пражывае больш за 60% усяго чалавецтва. У сукупнасьці Кітай і Індыя даюць 40% сусьветнай колькасьці насельніцтва. 6 дзяржаваў маюць больш за 100 млн жыхароў. (апроч названых вышэй — Інданэзія, Пакістан, Банґлядэш і Японія).

У Азіі жывуць прадстаўнікі трох галоўных рас чалавецтва — мангалоіднай (кітайцы і інш.), эўрапеоіднай (народы Заходняй Азіі) і экватарыяльнай (некаторыя народы Паўднёвай і Паўднёваўсходняй Азіі). Этнічны склад насельніцтва Азіі вельмі разнастайны.

У Азіі зарадзіліся шматлікія старажытныя цывілізацыі — кітайская, індыйская, сярэднеазіяцкая, бабілёнская і інш. Спрыяльныя для земляробства раёны Паўднёвай і Паўднёваўсходняй Азіі далі пачатак шматлікім сучасным народам.

Асноўныя геаграфічныя зьвесткі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Плошча: 43 475 тыс. км² (уключаючы абтокі)
Плошча абтокаў: 2000 тыс. км²
Сярэдняя вышыня над узроўнем мора: 960 мэтраў
Найбольшая вышыня над узроўнем мора: 8848 мэтраў (г. Эвэрэст)
Найменшая вышыня над узроўнем мора: −405 мэтраў (узровень Мёртвага мора)
Скрайні паўночны пункт: мыс Чалюскін
77° 43' паўн. ш.
104° 18' у. д.
Скрайні паўднёвы пункт: мыс Піяй
1° 16' паўн. ш.
103° 30' у. д.
Скрайні заходні пункт: мыс Баба
39° 29' паўн. ш.
26° 04' у. д
Скрайні ўсходні пункт: мыс Дзяржнёва
66° 05' паўн. ш.
169° 40' з. д.

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Разам з сэпаратыскай тэрыторыяй Нагорны Карабах.
  2. ^ Разам з сэпаратыскімі тэрыторыямі Абхазія і Паўднёвая Асэтыя.
  3. ^ Разам з тэрыторыяў Паўночнага Кіпра і Акратыры і Дэкелія.
  4. ^ Прызнаецца 138 краінамі-сяброўкамі ААН..
  5. ^ Без уліку Макао, Ганконгу і Тайваню.
  6. ^ Кітайская Народная Рэспубліка дагэтуль не прызнала незалежнасьць Рэспублікі Кітай.