Перайсьці да зьместу

Азія

Правіць спасылкі
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Азія на мапе сьвету

Азія (грэц. Asia, верагодна ад асырыйскага «ўсход»[1]) — найвялікшая частка сьвету, утварае разам з Эўропай мацярык Эўразію. Плошча — каля 43,4 млн км². Насельніцтва на 2021 год — 4695 млн чал.[2]

Межы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Зьмяшчаецца ў асноўным ва ўсходнім паўшар’і (выключэньнем зьяўляецца Чукоцкі паўвостраў), да поўнач ад экватару. Мяжу з Эўропай звычайна праводзяць па ўсходнім падножжы Уральскіх гор, Мугаджарыям, рацэ Эмба, па паўночным беразе Касьпійскага мора, Кума-Маныцкай ўпадзіне, па Чорным і Мармуровым морах, пралівах Басфор і Дарданэлы[1]. З Афрыкай Азія злучаная Суэцкім каналам, ад Паўночнай Амэрыкі яе адлучае вузкі Берынгаў праліў. Геаграфічныя каардынаты крайніх пунктаў гл. у падзеле «#Асноўныя геаграфічныя зьвесткі».

Зялёная вобласьць — Эўропа; пурпурная/шэрая — Азія; A/B/C — альтэрнатыўныя азначэньні межаў

Тры дадатковыя лініі на карце дэманструюць альтэрнатыўныя, большай часткай негеаграфічныя, азначэньні межаў:

  • Лінія A — праходзіць па вяршынях Уральскіх гор і, далей, па рацэ Ўрал
  • Лінія B — праходзіць па Кума-Манычской западзіне і, далей, па Азоўскім моры
  • Лінія C — па водападзеле Каўкаскіх гор

Геапалітычная мяжа Азіі некалькі адрозьніваецца ад прыроднай. Яе праводзяць па ўсходніх межах Архангельскай вобласьці, рэспублікі Комі, Сьвярдлоўскай і Курганскай абласьцей, па мяжы Расеі і Казахстана. На Каўказе геапалітычная мяжа Азіі супадае з расейска-азэрбайджанскай і расейска-грузінскай межамі.

Азія амываецца Паўночным Ледавітым, Індыйскім і Ціхім акіянамі, а таксама — на захадзе — унутранамацярыковымі морамі Атлянтычнага акіяна (Азоўскім, Чорным, Мармуровым, Эгейскім, Міжземным). Пры гэтым маюцца шырокія вобласьці ўнутранага сьцёку — басэйны Касьпійскага і Аральскага мораў, азёры Балхаш і інш. Возера Байкал, якое па аб’ёме зьмяшчэньня прэснай вады пераўзыходзіць усе азёры сьвету; у Байкале зьмяшчаецца 20% сусьветных запасаў прэснай вады (без уліку ледавікоў). Мёртвае мора зьяўляецца самай глыбокай у сьвеце тэктанічнай западзінай (-430 мэтраў ніжэй за узровень мора). Узьбярэжжа Азіі ў цэлым разьдзелена адносна слаба, вылучаюцца буйныя паўастравы — Малая Азія, Арабійская, Індастан, Карэйская, Камчатка, Чукотка, Таймыр і інш. Каля берагоў Азіі — буйныя астравы (Вялікія Зондзкія, Новасыбірскія, Сахалін, Паўночная Зямля, Тайвань, Філіпінскія, Хайнань, Шры-Ланка, Японскія і інш.). Астравы займаюць у сукупнасьці плошчу 2,7 млн км²[3].

У падмурку Азіі ляжаць чатыры вялізныя плятформы — Арабійская, Індыйская, Кітайская і Сыбірская. Да 3/4 тэрыторыі гэтай часткі сьвету займаюць горы і плоскагор’і[4]. Усходняя Азія — раён актыўнага вульканізму. Азія багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі (асабліва — паліўна-энэргетычнай сыравінай).

Клімат

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

На тэрыторыі Азіі прадстаўленыя амаль усе тыпы клімату — ад арктычнага да экватарыяльнага[1]. Ва Ўсходняй і Паўднёва-Ўсходняй Азіі клімат мусонны (у межах Азіі знаходзіцца самае вільготнае месца Зямлі — Чэрапунджы), у той час як ва Ўсходняй Сыбіры — рэзка кантынэнтальны, а на раўнінах Цэнтральнай, Сярэдняй і Заходняй Азіі — паўпустэльны і пустэльны. Важную ролю ў жыцьці поўначы Азіі гуляе вечная мерзлата, якая пакрывае звыш за 10 млн км².

Азія з космасу

Раянаваньне

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

У Азіі прынята вылучаць наступныя раёны[5]:

Краіны Азіі

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

У Азіі на дадзены момант знаходзіцца 55 краін (зь якіх 7 транскантынентальных краін і адна часткова прызнана незалежнай), адна краіна падтрымліваецца некалькімі краінамі на дыпляматычным узроўні і 2 залежныя тэрыторыі.

Частка Герб Краіна Плошча (км²) Насельніцтва Дата ацэнкі колькасьці насельніцтва Сталіца
Паўночная Сьцяг Расеі Расея Т 17 098 246 145 478 097 1.1.2022[6] Масква
Цэнтральная Сьцяг Казахстану Казахстан Т 2 724 900 19 967 964 1.10.2023[7] Астана
Сьцяг Кыргыстану Кыргыстан 199 951 7 100 000 1.9.2023[8] Бішкек
Сьцяг Таджыкістану Таджыкістан 143 100 10 077 600 1.1.2023[9] Душанбэ
Сьцяг Туркмэністану Туркмэністан 488 100 6 342 000 2021[2] Ашгабад
Сьцяг Узбэкістана Узбэкістан 447 400 36 599 764 1.10.2023[10] Ташкент
Заходняя
(Блізкі Ўсход)		 Сьцяг Злучаных Арабскіх Эміратаў Аб’яднаныя Арабскія Эміраты 83 600 9 282 410 31.12.2020[11] Абу Дабі
Сьцяг Азэрбайджану Азэрбайджан Т [a] 86 600 10 156 366 1.1.2021[12] Баку
Сьцяг Аману Аман 309 500 4 527 446 31.12.2021[13] Маскат
Сьцяг Армэніі Армэнія Т 29 743 2 976 800 2022[14] Ерэван
Сьцяг Бахрэйну Бахрэйн 785 1 501 635 17.3.2020 (перапіс)[15] Манама
Сьцяг Грузіі Грузія Т [b] 69 700 3 736 357 2023[16] Тбілісі
Сьцяг Емэна Емэн 555 000 32 982 000 2021[2] Сана
Сьцяг Ізраілю Ізраіль 20 770 9 450 000 30.12.2021[17] Ерусалім — фактычна
Тэль-Авіў — прызнаецца ААН
Сьцяг Ірану Іран 1 648 195 85 350 820 4.11.2023[18] Тэгеран
Сьцяг Іраку Ірак 438 317 41 190 700 2021[19] Багдад
Сьцяг Катару Катар 11 586 2 799 202 2019[20] Доха
Сьцяг Кіпру Кіпр [c] 9251 904 700 2021[21] Нікасія
Сьцяг Кувэйту Кувэйт 17 818 4 670 000 2023[22] Кувэйт
Сьцяг Лібану Лібан 10 452 5 593 000 2021[2] Бэйрут
Сьцяг Палестыны Палестына [d] 6020 5 483 450 1.7.2023[23] Рамала, Газа — фактычна
Усходні Ерусалім — дэ-юрэ
Сьцяг Саудаўскай Арабіі Саудаўская Арабія 2 149 690 32 175 224 2022 (перапіс)[24] Рыяд
Сьцяг Сырыі Сырыя 185 180 21 324 000 2021[2] Дамаск
Сьцяг Турэччыны Турэччына Т 23 764 85 279 553 2022[25] Анкара
Сьцяг Ярданіі Ярданія 89 342 11 512 366 4.11.2023[26] Аман
Паўднёвая Сьцяг Аўганістану Аўганістан 652 864 40 099 000 2021[2] Кабул
Сьцяг Банглядэш Банглядэш 148 460 165 158 616 2022 (перапіс)[27] Дака
Сьцяг Бутану Бутан 38 394 786 385 2023[28] Тхімпху
Сьцяг Індыі Індыя 3 287 263 1 375 586 000 2022[29] Нью-Дэлі
Сьцяг Мальдыўскіх выспаў Мальдыўскія астравы 300 382 751 13.9.2022 (перапіс)[30] Мале
Сьцяг Нэпалу Нэпал 147 181 29 164 578 2021 (перапіс)[31] Катманду
Сьцяг Пакістану Пакістан 881 913 241 499 431 2023 (перапіс)[32] Ісламабад
Сьцяг Шры-Ланкі Шры-Ланка 65 610 22 156 000 2021[33] Шры-Джаявардэнэпура-Катэ
Усходняя Сьцяг Ганконгу Ганконг (залежная тэрыторыя Кітая) 2755 7 472 600 31.12.2022[34] —
Сьцяг КНДР Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка (Паўночная) 120 540 26 403 000 2025[35] Пхэньян
Сьцяг Кітаю Кітай [e] 9 596 961 1 411 750 000 31.12.2022[36] Пэкін
Сьцяг Макао Макао (залежная тэрыторыя Кітая) 31 678 800 1.7.2023[37] —
Сьцяг Манголіі Манголія 1 564 110 3 457 548 31.12.2022[38] Улан-Батар
Сьцяг Паўднёвай Карэі Рэспубліка Карэя (Паўднёвая) 100 210 51 439 038 31.12.2022[39] Сэул
Сьцяг Тайваня Рэспубліка Кітай (Тайвань) [f] 36 193 23 404 300 2023[40] Тайбэй
Сьцяг Японіі Японія 377 976 124 340 000 1.10.2023[41] Токіё
Паўднёва-Ўсходняя Сьцяг Брунэю Брунэй 5765 445 400 2022[42] Бандар-Сэры-Бэгаван
Сьцяг Віетнаму Віетнам 331 212 97 446 800 2021[2] Ханой
Сьцяг Тымор-Лешці Усходні Тымор 14 919 1 317 780 2021[43] Дылі
Сьцяг Інданэзіі Інданэзія Т 1 904 569 272 229 372 2021[44] Джакарта
Сьцяг Камбоджы Камбоджа 181 035 15 552 211 13.3.2019 (перапіс)[45] Пнампэнь
Сьцяг Лаосу Лаос 236 800 7 443 000 2022[46] Віенцьян
Сьцяг Малайзіі Малайзія 330 803 33 400 000 1.7.2023[47] Куала Лумпур
Сьцяг М'янмы М'янма 676 578 55 294 979 2021[48] Найп’іда
Сьцяг Сынгапуру Сынгапур 728 5 917 600 2023[49] —
Сьцяг Тайлянду Тайлянд 513 120 66 090 475 2022[50] Бангкок
Сьцяг Філіпінаў Філіпіны 300 000 110 742 140 4.11.2023[51] Маніла

Т — транскантынентальная краіна.

Насельніцтва

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Для Азіі характэрныя вельмі высокія сярэднегадавыя тэмпы росту колькасьці насельніцтва (па гэтым паказчыку Азія саступае толькі Афрыцы); у апошні час яны, аднак, некалькі зьнізіліся і складаюць 1,3%. У Азіі пражывае больш за 60% усяго чалавецтва. У сукупнасьці Кітай і Індыя даюць 40% сусьветнай колькасьці насельніцтва. 6 дзяржаваў маюць больш за 100 млн жыхароў (апроч названых вышэй — Інданэзія, Пакістан, Банґлядэш і Японія).

У Азіі жывуць прадстаўнікі трох галоўных рас чалавецтва — мангалоіднай (кітайцы і інш.), эўрапеоіднай (народы Заходняй Азіі) і экватарыяльнай (некаторыя народы Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі). Этнічны склад насельніцтва Азіі вельмі разнастайны.

У Азіі зарадзіліся шматлікія старажытныя цывілізацыі — кітайская, індыйская, сярэднеазіяцкая, бабілёнская і інш. Спрыяльныя для земляробства раёны Паўднёвай і Паўднёва-Ўсходняй Азіі далі пачатак шматлікім сучасным народам.

Асноўныя геаграфічныя зьвесткі

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Плошча: 43 475 тыс. км² (уключаючы абтокі)
Плошча абтокаў: 2000 тыс. км²
Сярэдняя вышыня над узроўнем мора:960 мэтраў
Найбольшая вышыня над узроўнем мора:8848 мэтраў (г. Эвэрэст)
Найменшая вышыня над узроўнем мора: −430 мэтраў (узровень Мёртвага мора)
Скрайні паўночны пункт: мыс Чалюскін
77° 43' паўн. ш.
104° 18' у. д.
Скрайні паўднёвы пункт: мыс Піяй
1° 16' паўн. ш.
103° 30' у. д.
Скрайні заходні пункт: мыс Баба
39°28'47 паўн. ш.
26°03'50 у. д.[52]
Скрайні ўсходні пункт: мыс Дзяржнёва
66° 05' паўн. ш.
169° 40' з. д.

Заўвагі

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
  1. ↑ Разам з сэпаратыскай тэрыторыяй Нагорны Карабах.
  2. ↑ Разам з сэпаратыскімі тэрыторыямі Абхазія і Паўднёвая Асэтыя.
  3. ↑ Без тэрыторыяў Паўночнага Кіпра і Акратыры і Дэкелія.
  4. ↑ Прызнаецца 138 краінамі-сяброўкамі ААН.
  5. ↑ Без уліку Макао, Ганконгу і Тайваню.
  6. ↑ Кітайская Народная Рэспубліка дагэтуль не прызнала незалежнасьць Рэспублікі Кітай.

Крыніцы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
  1. 1 2 3 Азія // БЭ. — Мн.: 1996 Т. 1. — С. 165.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 World Population Prospects - Population Division (анг.). United Nations.
  3. ↑ Азія Велика українська енциклопедія Праверана 10 сакавіка 2026 г.
  4. ↑ Коринская В. А., Прозоров Л. Д., Щенев В. А. География материков: Учеб. для 6 кл.. — 15-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1984. — С. 149.
  5. ↑ Methodology (анг.) United Nations Statistics Division Праверана 11 сакавіка 2026 г.
  6. ↑ Russia’s population has declined — Daily News
  7. ↑ Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics - Main (анг.) Праверана 3 лістапада 2023 г.
  8. ↑ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики - Статистика Кыргызстана (рас.) Праверана 3 лістапада 2023 г.
  9. ↑ Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Праверана 3 лістапада 2023 г.
  10. ↑ Agency of statistics under the President of the Republic of Uzbekistan (анг.)
  11. ↑ Statistics by Subject (анг.)
  12. ↑ Azərbaycan əhalisinin sayı açıqlanıb (азэрб.). Yeniavaz (16 лютага 2022).
  13. ↑ تفاصيل المحتوى (ар.) Праверана 3 лістапада 2023 г.
  14. ↑ Time series (анг.). Statistical Committee of the Republic of Armenia.
  15. ↑ Population by Sex, Age Groups and Religion - Census 2020 (анг.). Bahrain Open Data Portal.
  16. ↑ Demographic Portal (анг.). National Statistics Office of Georgia.
  17. ↑ Israel's population at nearly 9.5 million as it enters 2022 (анг.). The Jerusalem Post (30 сьнежня 2021).
  18. ↑ Home (анг.). Statistical Centre of Iran. Праверана 4 лістапада 2023 г.
  19. ↑ المؤشرات الديمغرافية والسكانية - الجهاز المركزي للاحصاء
  20. ↑ Population and social statistics (PDF)
  21. ↑ Population (анг.). Republic of Cyprus, Statistical Service.
  22. ↑ %4.6 زيادة سكان الكويت «سنة كورونا»
  23. ↑ Palästinensische Gebiete: Verwaltungsgliederung (Gebiete und Gouvernements) - Einwohnerzahlen, Grafiken und Karte (ням.) citypopulation.de
  24. ↑ Homepage (анг.) GASTAT Portal Праверана 4 лістапада 2023 г.
  25. ↑ The Results of Address Based Population Registration System, 2022 (анг.). TURKSTAT Corporate.
  26. ↑ Home (анг.). Department of Statistics Jordan. Праверана 4 лістапада 2023 г.
  27. ↑ Population & housing census 2022. Preliminary report (анг.) (PDF)
  28. ↑ Population, total - Bhutan (анг.) World Population Prospects, United Nations ( UN ) Праверана 9 лютага 2026 г.
  29. ↑ Census of India. Population proiections for India and states 2011 - 2036. — New Delhi: 2020. — С. 44.
  30. ↑ Total Maldivian population by sex, sex - ratio, and inter-censal annual growth rate, 1911 - 2022 (анг.) (PDF)
  31. ↑ National Population and and Housing Census 2021 Results (анг.). Government of Nepal. National Statistics Office.
  32. ↑ Households, population, household size and annual growth rate (анг.) (PDF)
  33. ↑ Mid-year Population Estimates by District & Sex, 2014 - 2023 (анг.) (PDF). Registrar General's Department.
  34. ↑ C&SD : Population Estimates (анг.). Census and Statistics Department.
  35. ↑ Hahn, Bae-ho, Lee, Jung Ha, Yu, Woo-ik, Lew, Young Ick, Lee, Chan (7 лютага 2026) North Korea (анг.) Encyclopedia Britannica Праверана 9 лютага 2026 г.
  36. ↑ Statistical communiqué of the People's Republic of China on the 2022 national economic and social development (анг.). National Bureau of Statistics of China.
  37. ↑ Time Series Database -- Statistics and Census Service (анг.)
  38. ↑ Mongolian statistical information service (анг.). National statistics office.
  39. ↑ Woo Jae-yeon S. Korean population falls for 3rd consecutive year in 2022  (анг.) // Yonhap News Agency. — 2023.
  40. ↑ National Statistics, Republic of China (Taiwan)-Total Population (анг.)
  41. ↑ Population Estimates Monthly Report (анг.). Statistics Bureau.
  42. ↑ National Statistics (анг.). Department of Economic Planning and Statistics.
  43. ↑ Timor-Leste Population and Housing Census 2015. — General Directorate of Statistics (GDS) United Nations Population Fund (UNFPA), 2018. — Т. 9. — P. 34.
  44. ↑ Ditjen dukcapil kemendagri Праверана 4 лістапада 2023 г.
  45. ↑ General Population Census of Cambodia 2019. — Phnom Penh: National Intitute of Statistics Ministry of Planning, 2021. — P. 19.
  46. ↑ Laosis (анг.). Lao statistics Bureau. Праверана 4 лістапада 2023 г.
  47. ↑ Quarterly Demographic Statistics (анг.). Department of Statistics Malaysia (9 жніўня 2023).
  48. ↑ Thematic report on population projections for The Union of Myanmar, states/regions, rural and urban areas, 2014 - 2050. — Nay Pyi Taw: Ministry of Labour, Immigration and Population, 2017. — Т. 4-F. — P. 42.
  49. ↑ Population and Population Structure - Latest Data (анг.). Department of statistics. Праверана 4 лістапада 2023 г.
  50. ↑ Number of Population from Registration by Age, Sex and Province 2022 (анг.) (XLSX). National Statistical Office.
  51. ↑ Commission on Population and Development (анг.) Праверана 4 лістапада 2023 г.
  52. ↑ Jardine Kinah (25 мая 2018) The Most Extreme Points of Asia (анг.) WorldAtlas Праверана 10 сакавіка 2026 г.
Атрымана з «https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Азія&oldid=2677035»