Жамойты

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
(Перанакіравана з «Жмудзіны»)
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

Жамойты (жмудзіны[1]; саманазва Žemaitē, лет. Žemaičiai) — этнічная група ў складзе летувісаў у Заходняй Летуве (часам разглядаецца як асобны народ), насельніцтва гістарычнага рэгіёну Жамойці. Захоўваецца жамойцкая гаворка летувіскай мовы (часам разглядаецца як асобная мова), на ўсходзе Жамойці гавораць на заходнеаўкштоцкім дыялекце. Аднак большая частка жамойтаў выкарыстоўваюць літаратурную летувіскую мову. Вернікі — каталікі, на паўднёвым захадзе ёсьць таксама лютэране.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Продкі жамойтаў паводле археалягічных зьвестак у V ст. засялялі басэйн ракі Сьвятой. У VIII—IX стагодзьдзях племя жамойць адлучылася ад латышоў і прасунулася на поўдзень да Жамойцкага ўзвышша ў вярхоўях рэкаў Дубіса і Юра (археалягічная культура грунтавых могільнікаў Цэнтральнай Летувы V—VI стагодзьдзяў).

З XIII ст. жамойты адстойвалі незалежнасьць у змаганьні з Тэўтонскім ордэнам, у 1422 годзе канчаткова ўвайшлі ў склад Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўтварылі Жамойцкае староства. Каб падкрэсьліць сваю адрознасьць ад ліцьвінаў і русінаў папрасілі ў вялікага князя Вітаўта аўтаномных правоў і асобнага дадатку да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў Сойм з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да вялікіх князёў[2].

22 жніўня 1492 году вялікі князь Аляксандар выдаў земскі прывілей, якім пацьвярджаў фэдэрацыйны статус Жамойці. У першым пункце свайго прывілею вялікі князь забараняў казаць падданым, што жамойтаў далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «Найпервей, хочем, иж им [жыхарам Жамойці] жадны не мает мовити, альбо на очи истить, иж бы през меч, альбо через оныи валки были звалчоные, але з доброю волею пристали»[3].

Увогуле, у 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і русіны, у той час як жамойты адносяцца да ліку «обчых, чужаземцаў і загранічнікаў».

« Въ томъ панстве Великомъ Князстве Литовскомъ и во всихъ земляхъ ему прислухаючыхъ достойностей духовныхъ и свецкихъ городовъ дворовъ и кгрунтовъ староствъ въ держаньи и пожываньи и вечностей жадных чужоземцомъ и заграничникомъ ани суседомъ таго панства давати не имаемъ; але то все мы и потомки наши Великіе Князи Литовскіе давати будуть повинни только Литве а Руси, родичомъ старожитнымъ и врожонцамъ Великаго Князства Литовского <…>. А хотя бы хто обчого народу за свое заслуги въ той речы посполитой пришолъ ку оселости зъ ласки и данины нашое, албо которымъ иншимъ правомъ; тогды таковые толко оселости оное ужывати мають будучы обывателемъ обецнымъ Великаго Князства и служачы службу земскую томужъ панству. Але на достоенства и всякій врядъ духовный и свецкій не маеть быти обиранъ, ани отъ насъ Господаря ставленъ, толко здавна продковъ своихъ уроженецъ Великого Князства Литовского Литвинъ и Русинъ. »

Да XV—XVI стагодзьдзяў жамойты асымілявалі паўднёвых земгалаў і паўднёвых куршаў Заходняй Летувы. Жамойтаў апошнімі з эўрапейскіх народаў навярнулі ў хрысьціянства (XV ст.).

У XIX ст. Жамойць стала цэнтрам жамойцкага (летувіскага) культурнага адраджэньня. Пры гэтым у навуковым выданьні «Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею», выдадзеным у 1899 годзе, у прадмове зьмяшчаецца агляд аўтарам Ковенскае губэрні, якая займала тады ўсю тэрыторыю сучаснае Летувы на поўнач ад Коўны: «Ковенская губэрня ўся амаль заселеная карэннымі літоўцамі, якія край свой называюць Жмудзь, а сябе жмогусамі»[4].

У канцы XIX стагодзьдзя на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў Коўна, Шаўляў і Клайпеды — утварылася сучасная летувіская мова[5].

У 1-й палове XX ст. утварылася асобная жамойцкая пісьменнасьць на лацінскай аснове.

Традыцыйная культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Для традыцыйнай гаспадаркі Жамойці характэрна разьвіцьцё таварнага льнаводзтва і жывёлагадоўлі; з XVI ст. вядомыя коні маларослай жамойцкай пароды.

Жамойцкая хата (троба) — нізкая пабудова, абабітая вэртыкальнымі дошкамі, з саламяным паўвальмовым дахам; у абедзьвюх падоўжных сьценах знаходзяцца ўваходы ў сенцы (узыходзячыя да старадаўняга лет. жыльлю — нумасу) з агменем з камінам (камінас), якія апальваюць і прымыкаюць абапал да сенцаў жылыя пакоі. Жамойцкія могілкі адрозьніваюцца разьбянымі драўлянымі надмагільлямі з скульптурамі сьвятых.

Адзежа[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Комплекс традыцыйнай адзежы захоўваўся да 2-й паловы XIX ст.

У жаночай адзежы пераважае агульналетувіскі тып туніка вобразнай кашулі з наплечнікамі з чырвоным браным узорам, але ў Клайпедзкім раёне і па ніжнім Нёману сустракаліся кашулі з прамымі палікамі, прышытымі па аснове тканіны, і арнамэнтам, вышыты роўнядзьдзю; да канца XIX ст. распаўсюдзіліся гафт крыжом і ангельскай роўнядзьдзю, арнамэнтацыя карункамі і зубчастай тасьмой, браная тэхніка арнамэнту захавалася толькі ва Ўсходняй Жмудзі. Жамойцкая спадніца (sijonas, sejonas) — ваўняная (больш на ўсходзе) або напаўваўняная (больш на захадзе) у зморшчыну, радзей у зборку, падоўжна-паласатая (больш на захадзе) або клецістая (больш на ўсходзе) (пераважае, асабліва на поўначы, чырвоны колер). Фартух — бавоўна-папяровы з аднаго палотнішча, з частымі падоўжнымі чырвонымі (больш на поўначы і ўсходзе) або шматколернымі (больш на поўдні і захадзе) арнамэнтальнымі палосамі. Характэрныя кароткая камізэлька і кофта са зборкамі або зморшчынамі пад грудзьмі, клецістае, у асноўным чорна-чырвонае (да сярэдзіны 19 ст. існавала больш старажытнае даўгаватае папярочна-паласатае) наплечное покрыва (на поўначы — raištis, на поўдні — kryžokas, skepeta). Дзявоцкі галаўны ўбор — вянок у выглядзе абруча з прымацаванымі трыкутнікамі з рознакаляровых стужак (рангай); на захадзе і ў Панёманьне вакол кос, выкладзеных вянком, павязвалі чорную аксамітную стужку. Жанчыны насілі каптур, сабраны на цемрадзі і патыліцы, па-над якім павязвалі хустку арнамэнтам (канцы перакрыжоўваліся пад патыліцай і завязваліся вузлом на ілбу).

Мужчыны насілі шэры кафтан з адрэзанай сьпінкай, зморшчынамі, зборкамі або разрэзам ззаду, рознакаляровыя штаны і камізэлька, лямцавы капялюш з стужкамі і паўлінавымі пёрамі, белая шыйная хустка. Характэрныя драўляны абутак (клумпэс), вязаныя панчохі з узорам пасярэдзіне галёнкі.

Музыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Музычны фальклёр — старадаўнія аднагалосныя і пазьнейшыя 2-3-галосныя песьні гамафоннага склада, інструмэнтальная музыка. У склад т. зв. сельскіх капэл уваходзяць 2—3 скрыпкі, струнны бас, гармоніка.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. № 2, 1921. С. 12—22.
  2. ^ Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 158.
  3. ^ Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е.И.В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.
  4. ^ Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею // Акты Упитского гродского суда. — Вильна, 1899.
  5. ^ Свяжынскі У. Літоўская мова // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 209.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]