Тыраспаль
| Тыраспаль рум. Tiraspol | |||||
| Населены пункт | |||||
 | |||||
| |||||
| Краіна | Малдова | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Першыя згадкі | 1792 | ||||
| Дата заснаваньня | 1792[1] | ||||
| Горад з | 1795 | ||||
| Кіраўніцтва і ўлада | |||||
| Кіраўнік адміністрацыі | Oleg Dovgopol[d] | ||||
| Геаграфія | |||||
| Плошча | 163 км² | ||||
| Вышыня НУМ | 26 ± 15 м | ||||
| Часавы пас | UTC+2 і UTC+03:00 | ||||
| Каардынаты | 46°51′ пн. ш. 29°38′ у. д.HGЯO | ||||
| Насельніцтва | |||||
| Колькасьць | 156 700 чал. | ||||
| Лічбавыя ідэнтыфікатары | |||||
| Тэлефонны код | +373 533 | ||||
| Паштовы індэкс | MD-3300 | ||||
| Нумарны знак | Т --- -- | ||||
| Узнагароды |    | ||||
| Сайт | tirasadmin.gospmr.org (рас.) | ||||
| Тыраспаль на мапе Малдовы   Тыраспаль | |||||
Тыра́спаль (па-румынску: Tiraspol, па-ўкраінску: Тирасполь, па-расейску: Тирасполь) — горад у Малдове на рацэ Днестар, сталіца непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі, яе палітычны, эканамічны, культурны, адукацыйны цэнтар. Самы буйны горад у ПМР, колькасьць насельніцтва на 2004 год — каля 159,2 тыс. чалавек.
Гістарычны агляд
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Узьнікненьне гораду Тыраспалю зьвязанае з войнамі, якія ў XVIII стагодзьдзі Расейская імпэрыя вяла за авалоданьне Чарнаморскім ўзьбярэжжам.
У вайне 1789—1791 гадоў войскамі пад камандаваньнем Суворава былі дасягнутыя бліскучыя перамогі. Завершылася вайна Яскім трактатам «Аб міры і сяброўстве», па якім да Расеі адыйшлі землі паміж Бугам і Днястром, у тым ліку і цяперашнія раёны левабярэжнага Днястра. Для аховы новай заходняй мяжы дзяржавы ў 1792 годзе было вырашана стварыць Днястроўскую ўмацаваную лінію. Тыраспальская крэпасьць была закладзеная пры асабістым удзеле Суворава 22 чэрвеня (6 ліпеня) 1793 году. На ўсход ад крэпасьці ўзьнікла прадмесьце, якое з 1795 году становіцца горадам і цэнтрам аднайменнага павету.
У 1835 годзе крэпасьць ліквідуецца, а горад, як эканамічная адзінка працягвае разьвівацца ў якасьці гандлёвага і прамысловага цэнтра. Тыраспаль — першы з гарадоў краю, які быў зьвязаны чыгуначная лініяй з Адэсай і яе портам у 1867 годзе. Усяго напрыканцы ХІХ стагодзьдзя ў Тыраспалі налічвалася больш за 100 буйных і дробных прадпрыемстваў, якія выпускалі прадукцыі на 400 тысяч рублёў. Значная частка вырабленага рэалізоўвалася на трох буйнейшых кірмашах — Срэдапостным, Узьнясенскім і Пакроўскім.
Пасьля 1917 году горад уключаны ў склад Украіны. З 1929 па 1940 гады Тыраспаль зьяўляўся сталіцай Малдаўскай Аўтаномнай ССР. Пасьля далучэньня да СССР Бэсарабіі і ўтварэньня Малдаўскай ССР, сталіца была перанесеная ў Кішынёў.
2 верасьня 1990 году пасьля абвяшчэньня Прыднястроўя стаў яго сталіцай. Насельніцтва сягала 203 000 чалавек у 1992 годзе, але з таго часу яно паступова памяншаецца. Паводле перапісу 2004 году ў Тыраспалі жылі 158 069 чалавек[2].
Сучасны стан
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Сёньня Тыраспаль зьяўляецца буйным прамысловым цэнтрам рэгіёну. Найбольш буйныя прадпрыемствы «Літмаш», «Электрамаш», «Малдавізаліт», «Тыратэкс», «Квінт», завод мэталічных вырабаў. У Тыраспалі знаходзіцца аэрапорт. У горадзе разьвітая сетка грамадзкага транспарту, якая ўключае аўтобусныя і тралейбусныя маршруты.
У горадзе разьмешчаны Прыднястроўскі ўнівэрсытэт, шэраг установаў сярэдняй прафэсійный адукацыі. Знаходзіцца больш за 60 помнікаў гісторыі, архітэктуры, манумэнтальнага мастацтва, а таксама памятных месцаў. Усталяваныя помнікі фэльдмаршалу Міхаілу Кутузаву, акадэміку Мікалаю Зялінскаму, дзекабрысту Уладзімеру Раеўскаму, рэвалюцыянэру Паўлу Ткачэнку, камбрыгу Грыгорыю Катоўскаму, касманаўту Юрыю Гагарыну, паэтам Аляксандру Пушкіну і Тарасу Шаўчэнку, а таксама Уладзімеру Леніну, Міхаілу Фрунзэ, Сяргею Кіраву і іншым. Візытнай карткай Тыраспалю стаў усталяваны ў 1979 годзе 9-мэтровы помнік заснавальніку гораду Аляксандру Сувораву.
Сярод помнікаў архітэктуры можна адзначыць будынкі: тэатру (1936), першай ў Малдове навучальнай установы (1930), зямской бальніцы (ХIХ ст.), дваранскага сходу (ХIХ ст.) і інш. Пасьля вайны 1992 году зьявіліся помнік загінуўшым абаронцам Прыднястроўя, а тасама памятная стэла на Алеі Славы.
Нацыянальны склад насельніцтва 2004 году: расейцы — 41,6%, украінцы — 33%, малдаване — 15,2%.
Герб Тыраспалю
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Герб гораду ўяўляе сабой шчыт, у верхняй частцы якога на фоне крэпасной сьцяны, у залатым полі год, у якім быў заснаваны горад — 1792. У ніжняй частцы дыяганальна зь левага верхняга кута праходзяць «хвалі Днястра» блакітнага колеру. У правай частцы шчыта на чырвоным фоне — залатая выява шэсьцярні. У левай частцы на зялёным фоне — залатая выява грозьдзі вінаграда. Колеры фону зьяўляюцца колерамі дзяржаўнага сьцяга Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі.
Спорт
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Асобы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- Мікалай Зялінскі — расейскі і савецкі хімік-арганік, акадэмік Акадэміі навук СССР
- Барыс Колкер — савецкі эспэрантоляг, выкладчык моваў і перакладчык
- Станіслаў Цівончык — беларускі лёгкаатлет (скачкі з шостам)