Ньюкасл-апон-Тайн
| Ньюкасл-апон-Тайн анг. | |||
| Населены пункт | |||
 | |||
| |||
| |||
| Краіна | Вялікабрытанія | ||
|---|---|---|---|
| Дата заснаваньня | II стагодзьдзе | ||
| Геаграфія | |||
| Плошча |
| ||
| Вышыня НУМ | 30 м | ||
| Часавы пас | UTC+0 і UTC+1 | ||
| Каардынаты | 54°58′ пн. ш. 1°36′ з. д.HGЯO | ||
| Насельніцтва | |||
| Колькасьць | |||
| Афіцыйная мова | ангельская | ||
| Этнахаронімы | Geordie, Novocastriani і pistoiesi | ||
| Лічбавыя ідэнтыфікатары | |||
| Тэлефонны код | 0191 | ||
| Паштовы індэкс | NE | ||
| Сайт | newcastle.gov.uk (анг.) | ||
| Ньюкасл-апон-Тайн на мапе Вялікабрытаніі   Ньюкасл-апон-Тайн | |||
Ньюкасл-апон-Тайн ці Ньюкасл (Ньюкасл-на-Тайне; па-ангельску: Newcastle upon Tyne, 
вымаўленьне ) — індустрыяльны горад на паўночна-ўсходнім узьбярэжжы Вялікабрытаніі, у графстве Тайн і Ўір, у Ангельшчыне. Разьмешчаны ўздоўж паўночнага берагу ракі Тайн, у мінулым быў адміністрацыйным цэнтрам графства Натумбэрлэнд. У час прамысловай рэвалюцыі гэта быў адзін з найбуйнейшых у сьвеце цэнтраў караблебудаваньня і рамонту[2].
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Першым зафіксаваным паселішчам на тэрыторыі сучаснага Ньюкасла быў Понс-Эліюс, то бок рымскі форт і мост праз раку Тайн. Ён быў названы ў гонар рымскага імпэратара Адрыяна, які заснаваў яго ў II стагодзьдзі. Гэты рэдкі гонар сьведчыць аб тым, што Адрыян, магчыма, наведваў гэтае месца. Насельніцтва Понс-Эліюса тады ацэньвалася ў 2 тысячы чалавек. Фрагмэнты Адрыянавага валу бачныя ў некаторых частках Ньюкасла, асабліва ўздоўж Заходняй дарогі. Працягласьць таго рымскага мура можна прасачыць на ўсход да Сэгедунума, рымскага форта ва Ўолзэндзе, то бок на канцы сьцяны[3].
Пасьля сыходу рымлянаў з Брытаніі, які завяршыўся ў 410 годзе, Ньюкасл стаў часткай магутнага англасаксонскага каралеўства Нартумбрыі і быў вядомы цягам гэтага часу як Мунучэстэр ці Монкчэстэр[4]. Праз канфлікты з датчанамі ў 876 годзе паселішчы ўздоўж ракі Тайн былі пакінутыя[5]. Па паўстаньні 1088 году супраць нарманаў Монкчэстэр быў практычна зьнішчаны Одам з Баё[6]. Праз сваё стратэгічнае становішча Робэрт Куртгёз, сын Вільгэльма Заваёўніка, узьвёў там драўляны замак у 1080 годзе[5]. Горад з таго часу быў вядомы як Новум-Кастэлюм, што з лацінскай мовы перакладаецца як Новы замак[5]. Драўляная пабудова была замененая на каменны замак у 1087 годзе[5]. Ён яшчэ раз быў перабудаваны ў 1172 годзе ў час караляваньня Гэнрыха II. Большая частка вежы, якую можна пабачыць у горадзе сёньня, датуецца гэтым часам[5].
Усьцяж усяго Сярэднявечча Ньюкасл быў паўночнай крэпасьцю Ангельшчыны. У 1400 годзе ён быў аддзелены ад Нортамбэрлэнду ў адміністрацыйных мэтах[7][8][9] і зроблены графствам Гэнрыхам IV[7][8][9]. Ньюкасл атрымаў тытул графства як горад Ньюкасл-апон-Тайн[10]. Гораду была нададзеная хартыя Лізаветай I у 1589 годзе[11]. У XIII стагодзьдзі вакол гораду быў узьведзены каменны мур вышынёю ў 7,6 мэтраў[12], каб абараніць яго ад захопнікаў за час памежнай вайны супраць Шатляндыі. Шатляндзкі кароль Вільгэльм I Леў утрымліваўся ў вязьніцы ў Ньюкасьле ў 1174 годзе. Места было пасьпяхова абароненае ад шатляндцаў тройчы цягам XIV стагодзьдзя[7]. З 1530 году каралеўскі закон абмяжоўваў усе пастаўкі вугалю з Тайнсайду ў Ньюкасл-Куэйсайд, даючы манаполію на гандаль вуглём картэлю ньюкаслаўскіх месьцічаў, вядомаму як Гостмэны. Гэтая манаполія, якая праіснавала значны час, дапамагла Ньюкаслу расквітнець і ператварыцца на буйны горад. Фраза «везьці вугаль у Ньюкасл» упершыню была зафіксаваная ў кантэкстуальным пляне ў 1538 годзе[13], а ейны сэнс азначае брацца за бессэнсоўную справу[14]. У 1630-х гадах блізу 7 тысяч жыхароў Ньюкасла памерлі ад чумы, што складала больш за траціну насельніцтва на той час[15].
У час Ангельскай рэвалюцыі Поўнач абвесьціла пра падтрымку караля. У спробе атрымаць Ньюкасл і Тайн хаўрасьнікі паплечнікі Кромўэла, шатляндцы, захапілі горад Ньюбэрн. У 1644 годзе шатляндцы па аблозе захапілі ўмацаваньні на рацэ Лоў у Саўт-Шылдс, таму сам Ньюкасл быў абложаны шмат месяцаў. У рэшце рэшт хаўрасьнікі Кромўэла ўзялі яго штурмам і разрабавалі. Карл I быў зьняволены шатландцамі ў Ньюкасьле ў 1646—1647 гадах[16]. Па складаньні уніі ў 1707 годзе гарадзкія муры страцілі сваю функцыю, пасьля чаго пачалося прамысловае разьвіцьцё. Здабыча і перапрацоўка вугалю і жалеза стварылі шэраг адмысловых галінаў прамысловасьці, як то вытворчасьць сталі[17]. Ньюкасл таксама стаў цэнтрам вытворчасьці шкла[34], што адыграла ключавую ролю ў прамысловым разьвіцьці ўсяго рэгіёну. Ньюкасл быў чацьвертым паводле велічыні цэнтрам друку ў краіне пасьля Лёндану, Оксфарду і Кембрыджа[18][19], а Літаратурна-філязофскае таварыства 1793 году[20], зь ягонымі эрудыраванымі дыскусіямі і вялікім фондам кнігаў на некалькіх мовах, апярэдзіла Лёнданскую бібліятэку на паўстагодзьдзя[20].
Вялікі пажар у Ньюкасьле і Гейтсгэдзе быў трагічнай і відовішчнай сэрыяй падзеяў, якія пачаліся ў пятніцу, 6 кастрычніка 1854 году. У выніку сэрыі пажараў і выбуху, у выніку якіх загінулі 53 чалавекі і сотні былі параненыя, была зьнішчаная значная частка маёмасьці ў двух гарадах на паўночным усходзе Ангельшчыны[21]. Статус сіці быў нададзены Ньюкаслу 3 чэрвеня 1882 году[22]. У XIX стагодзьдзі караблебудаваньне і цяжкае машынабудаваньне адыгралі цэнтральную ролю ў росквіце гораду, які стаў адным з рухавіком прамысловай рэвалюцыі[23]. Пашыралася ўрбанізацыя места[24]. Сыстэма грамадзкага транспарту была мадэрнізаваная да 1901 году, калі на вуліцах гораду зьявіліся электрычныя трамваі, але з 1935 году яны паступова замяняліся тралейбусамі, а ў 1950 годзе трамвайных рух канчаткова быў спынены[25]. Муніцыпальнае жыльлё пачало замяняць трушчобы ў цэнтральных раёнах гораду ў 1920-х гадах, і гэты працэс расьцягнуўся ажно да 1970-х гадоў, разам з тым будаваліся прыватныя дамы[26]. У 2019 годзе розныя турыстычныя сайты называлі Ньюкасл самым прыязным горадам для вандроўнікаў у Вялікабрытаніі[27].
Ураджэнцы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- Вільям Генрыхавіч Фішэр (1903—1971) — савецкі выведнік
- Арнольд Макмілін (1941) — брытанскі філёлаг-славіст, прафэсар, папулярызатар беларускай літаратуры.
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- ↑ https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland
- ↑ Shipbuilding in North East England.. England’s North East.
- ↑ Arbeia Roman Fort
- ↑ Mackenzie, Eneas Historical Account of Newcastle-upon-Tyne. british-history.ac.uk.
- 1 2 3 4 5 Dodds, Graham Origins of (the) New Castle upon Tyne. Newcastle University. Архіўная копія ад 02.04.2015 г.
- ↑ The war and bloodshed of our historic Baronial families. Morpeth Herald (19.05.2013). Архіўная копія ад 25.03.2018 г.
- 1 2 3 Lewis, Samuel A Topographical Dictionary of England. — British History Online, 1848.
- 1 2 Mackenzie, Eneas (1827) The Corporation: Grants and charters. Mackenzie and Dent.
- 1 2 Newcastle City Council. Tyne & Wear Archives & Museum. Архіўная копія ад 05.08.2020 г.
- ↑ Mackenzie, Eneas (1827) The Corporation: Grants and charters. Mackenzie and Dent.
- ↑ Newbottle – Newcastle-upon-Tyne British History Online – Retrieved 18 August 2009.
- ↑ Mackenzie, Eneas Historical Account of Newcastle-Upon-Tyne. Mackenzie and Dent, Newcastle-upon-Tyne.
- ↑ Morely, Paul The North (And Almost Everything In It). — Bloomsbury. — ISBN 9780747578161
- ↑ Ayto, John Oxford Dictionary of English Idioms. — Oxford University Press. — ISBN 978-0199543786
- ↑ Bower, Ian (22.10.2014) Ebola and Plague in Newcastle in 1636. Tyne & Wear Archives & Museums.
- ↑ Civil War. The Northern Echo (10.03.2009).
- ↑ Coal Mining and Railways in the North East. England’s North East.
- ↑ Maples, Ben (12.07.2024) Things to Do in Newcastle. universitycompare.com.
- ↑ Johnson, Ben (29.03.2025) Newcastle-upon-Tyne. historic-uk.com.
- 1 2 We take a closer look at the vibrant city of Newcastle
- ↑ Last surviving building from Great Fire. Quayside Lives. Архіўная копія ад 30.06.2017 г.
- ↑ Recalling the fascinating history of the city of Newcastle – from A to Z. Chronicle Live (06.07.2018).
- ↑ The History of Newcastle upon Tyne. information-britain.co.uk. Архіўная копія ад 04.02.2014 г.
- ↑ A history of urbanisation in Britain. BBC Learning Zone. Архіўная копія ад 06.01.2014 г.
- ↑ Newcastle City Council: Transport. Tyne & Wear Archives & Museums. Архіўная копія ад 02.01.2016 г.
- ↑ Stories that shocked Tyneside: The high rise and fall of a leader who got greedy. The Chronicle (09.06.2014).
- ↑ Travel site names Newcastle the friendliest city in the United Kingdom. Chronicle Live (04.10.2019).