Сафія

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Сафія
баўг. София
Сафія
BG Sofia coa.svg BG Sofia flag.svg
Герб Сафіі Сьцяг Сафіі
Дата заснаваньня: 7. millennium BCE
Былыя назвы: Sardiacus, Sardica (Сэрдыка), Срэдзец, Трыядыца
Краіна: Баўгарыя
Кмет: Ярданка Фандакова
Плошча: 492 км²
Вышыня: 550 м н. у. м.
Насельніцтва (2011)
колькасьць: 1 204 685 чал.
шчыльнасьць: 2448,55 чал./км²
Часавы пас: UTC+2
летні час: UTC+3
Тэлефонны код: +359 2
Паштовы індэкс: 1000
Нумарны знак: С, СА (А, ААВ, АВС)
Нумарныя знакі: C, CA
Геаграфічныя каардынаты: 42°42′ пн. ш. 23°20′ у. д. / 42.7° пн. ш. 23.333° у. д. / 42.7; 23.333Каардынаты: 42°42′ пн. ш. 23°20′ у. д. / 42.7° пн. ш. 23.333° у. д. / 42.7; 23.333
Сафія на мапе Баўгарыі
Сафія
Сафія
Сафія
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
Афіцыйны сайт места(баўг.)(анг.)

Сафі́я (па-баўгарску: Со́фия ад грэц. σοφία — «майстэрства», «мудрасьць») — сталіца й найбуйнейшы горад Баўгарыі. Насельніцтва — 1 330 000 жыхароў (2014), звыш за 95% усіх жыхароў складаюць этнічныя баўгары. Горад разьмешчаны на захадзе краіны, на паўднёвай ускраіне Сафійскай катлавіны, ля падножжа горнага масіва Вітоша. Клімат умераны кантынэнтальны. У Сафіі засяроджана каля 1/6 агульнабаўгарскай прамысловай вытворчасьці, як то машынабудаваньне, мэталюргія, хімічная, гумавая, цэлюлёзна-папяровая, харчовая, лёгкая прамысловасьці. У горадзе разьмешчаны Баўгарская акадэмія навук, унівэрсытэты, тэатры, нацыянальная і гарадзкая мастацкія галерэі, археалягічны, гістарычны, прыроданавуковы і іншыя музэі.

У старажытнасьці на месцы Сафіі існавала селішча тракійскага племяні сэрдаў, у I стагодзьдзі якое атрымала рымскую назву Сэрдыка. З IX стагодзьдзя пад імем Срэдзец месца знаходзілася ў складзе Баўгарыі. У канцы XIV стагодзьдзя атрымала назву Сафія паводле царквы Сьвятой Сафіі. У XIV стагодзьдзі была захоплена туркамі, у XVIXVIII стагодзьдзях зьяўлялася другім пасьля Канстантынопалю гандлёвым цэнтрам Балканскага паўвострава. З 1879 году Сафія зьяўляецца сталіцай незалежнай Баўгарыі.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гандлёвы цэнтар у Сафіі
Руіны антычнай Сэрдыкі

У VIII стагоддзьзі да н. э. на месцы існай тут раней нэалітычнай стаянкі паўстаў тракійскі горад, які захапілі ў I стагодзьдзі нашай эры рымляне, даўшы яму назву Сэрдыка па імю засяляўшага гэтую мясцовасьць тракійскага племяні. У I—IV стагодзьдзях Сэрдыка была цэнтрам рымскай правінцыі Тракія. У выніку рэлігійнай рэформы імпэратара Канстантына горад стаўся месцам знаходжаньня біскупа. У 357 годзе рымскі гісторык Аміян Марцэлін вызначыў горад як «вялікі і непрыступны».

У VVI стагодзьдзях падчас Вялікага перасяленьня народаў горад падвяргаўся нашэсьцю гунаў, готаў і іншых барбарскіх плямёнаў. У сярэдзіне VI стагодзьдзя, падчас панаваньня імпэратара Юстыніяна, Сэрдыка адрадзілася як важны адміністрацыйны цэнтар Бізантыйскай імпэрыі пад імём Трыядзіца. Аднак у рэлігійным стаўленьні горад быў падпарадкаваны арцыбіскупству з цэнтрам у Охрыдзе.

Да 809 году горад уваходзіць у склад баўгарскай дзяржавы і атрымлівае славянскае імя Срэдзец. З узнаўленьнем баўгарскай дзяржавы ў 1185 годзе біскуп Срэдзеца ўзводзіцца ў сан мітрапаліту. З канца XIV стагодзьдзя па 1870-я гады горад, як і ўся краіна, знаходзілася пад асманскім валадарствам. Яшчэ ў ХІІХІІІ стст. горад у зносінах звалі Сафіяй, па імю галоўнага храма — катэдральнага сабору Сьвятой Сафіі, які быў заснаваны ў першай палове ІV стагодзьдзя, а сучасны будынак узыходзіць да канца таго жа стагодзьдзя, аднак, ён дабудоўваўся некалькі разоў. У афіцыйных дакумэнтах гэтая назва ўпершыню ўжываецца толькі ў канцы ХІV стагодзьдзя.

Падчас асманскага валадарства горад стаўся важным цэнтрам імпэрыі. Тут знаходзілася рэзыдэнцыя бэйлербэя Румэліі, кіравальнага эўрапейскай тэрыторыяй Асманскай імпэрыі, і, такім чынам, горад стаў найважнейшым, пасьля Канстантынопаля, асманскім горадам у Эўропе. Разам з тым у Сафіі разьвівалася культурная дзейнасьць баўгараў — Сафійская літаратурная школа ХVІ стагодзьдзя; «Малая сьвятая гара» — вакол гораду мелася колца з больш за 50 кляштароў, зь якіх звыш 20 існуюць дагэтуль. Места было важным цэнтрам вызваленчага руху. У 1873 годзе, пасьля судовай справы, якая прайшла тутака ж, у навакольлях Сафіі быў пакараны баўгарскі нацыянальны герой Васіл Леўскі.

Пасьля вызваленьня ад турэцкай няволі і адраджэньня баўгарскай дзяржавы Сафія сталася сталіцай у 1879 годзе. Першачарговая заслуга ў гэтым прыналежыць прафэсару Харкаўскага ўнівэрсытэту баўгарскаму гісторыку Марыну Дрынаву, які прыняў дзейны ўдзел у стварэньні новай дзяржавы, бо прадстаўнікі Аўстра-Вугоршчыны выступалі за тое, каб сталіцай зрабіць горад Вяліка-Тырнава. У выніку гэтага колькасьць жыхароў Сафіі расьце вельмі хутка ў параўнаньні зь іншымі баўгарскімі гарадамі, у асноўным з прычыны ўнутранай міграцыі.

Падчас Другой сусьветнай вайны Сафію бамбавалі з самалётаў хаўрусьнікі ў канцы 1943 году і ў пачатку 1944 году, як сьледзтва ўварваньня савецкай Чырвонай арміі, урад Баўгарыі, якая была ў зьвязе зь Нямеччынай, быў скінуты. Пераўтварэньні Баўгарыі спачатку ў Народную Рэспубліку Баўгарыя ў 1946 годзе і ў Рэспубліку Баўгарыя ў 1990 годзе былі адзначаныя значнымі зьмены ў абліччы гораду. Насельніцтва Сафіі хутка павялічвалася ў XX стагодзьдзі за кошт міграцыі з усёй краіны.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сафія знаходзіцца ля падножжа паўночнага схілу гары Вітоша, у сярэдзіне Сафійскай катлавіны. Горад вядомы са старажытных часоў сваімі шматлікімі мінэральнымі і тэрмальнымі крыніцамі. Сафія ляжыць прыблізна на 43-й геаграфічнай шыраце, сярэднегадавая тэмпэратура складае 11,4 °C, клімат гораду зьяўляецца вільготным кантынэнтальным.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Capital Fort — самы высокі будынак Сафіі

Сафія зьяўляецца эканамічным цэнтрам Баўгарыі і домам для большасьці буйных баўгарскіх і міжнародных кампаніяў, якія працуюць у краіне, а таксама Нацыянальнага банка Баўгарыі і Баўгарскай фондавай біржы. Сукупны ўнатраны прадукт гораду на душу насельніцтва склаў 26 600 эўра ў 2012 годзе, што супала зь сярэднім паказчыкам па Эўразьвязу, паводле зьвестак Эўрастату. Сярэднямесячная заробная плата без уліку спагнаньня падаткаў на сьнежань 2015 году складала 645 эўра, што зьяўляецца самым высокім паказчыкам у Баўгарыі, але самым нізкім узроўнем даходу сярод сталіцаў ЭЗ[1].

У 2015 годзе Forbes дадаў Сафію ў сьпіс 10 лепшых месцаў у сьвеце для стварэньня стартапаў, дзякуючы ў першую чаргу нізкаму карпаратыўнаму падатку (10%) і надзвычай высокай хуткасьці інтэрнэт злучэньня, а таксама дзейнасьці ў краіне некалькіх інвэстыцыйных фондаў, як то Eleven Startup Accelerator, LAUNCHub і Neveq[2].

Гістарычна склалася, што пасьля Другой сусьветнай вайны і эпохі індустрыялізацыі пры сацыялізме, горад і прылеглыя да яго прадмесьці хутка пашыраліся, з-за чаго рэгіён стаў найбольш прамыслова развітым у краіне[3]. Прыток працоўнай сілы з іншых частак краіны настолькі павялічыўся, што гарадзкія ўлады ўвялі абмежаваньне на жыхарства ў сталіцы, якое было дазволена толькі пасьля атрыманьня адмысловай рэгістрацыі[3]. Аднак пасьля палітычных зьменаў у 1989 годзе гэтае абмежаваньне было скасавана.

Усё часьцей Сафія становіцца прывабным месцам для транснацыянальных кампаніяў, як то IBM, Hewlett-Packard, SAP, Siemens, Software AG. Нацыянальная авіякампанія Баўгарыі Bulgaria Air мае галаўны офіс на тэрыторыі сафійскага аэрапорту. З 2007 па 2011 год горад прыцягнуў у агульнай складанасьці калі $11,6 млрд прамых замежных інвэстыцыяў.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цягнік мэтрапалітэну на станцыі Мусагеніца

Сафія зьяўляецца найбольш важным чыгуначным вузлом ў краіне, то бок цягнікі адпраўляюцца ад Сафіі ў 5 напрамках. На тэрыторыі гораду разьмешчаны 8 чыгуначных станцыяў (Цэнтральны чыгуначны вакзал — Поўнач, Іліянцы, Подуене, Іскр, Захарна фабрыка, Горна Баня і Надзея). За пэрыяд ад студзеня па ліпень 2004 году колькасьць пасажыраў на Цэнтральным чыгунарным вакзале склала больш за 2 мільёны асобаў, што складае 11,8% ад агульнай колькасьці пасажыраў чыгуначнага транспарту ў краіне. У Сафіі знаходзіцца кіраваньне баўгарскай дзяржаўнай чыгункі. За горадам дзейнічае Сафійскі аэрапорт.

28 студзеня 1998 году была пушчана ў эксплюатацыю першая чарга Сафійскага мэтро з адной лініяй у 5 станцыяў. Па стане на 2012 год агульная працягласьць лініяў мэтрапалітэна ў Сафіі складае 31 км (2 лініі, 27 станцыяў). У сыстэме гарадзкога пасажырскага транспарту дзейнічаюць аўтобусы, тралейбусы, трамваі, маршрутныя таксі. На 2008 год у горадзе дзейнічалі 95 аўтобусных, 17 трамвайных і 10 тралейбусных маршрутаў. 4 чэрвеня 2004 году быў адкрыты новы Цэнтральны аўтавакзал.

У 1990-я гады ў горадзе хутка павялічвалася колькасьць асабістых аўтамабіляў, то бок пасьля 2002 году ў Сафіі было зарэгістравана больш за мільён аўтамабіляў, што складае чацьвёрты паказчык паводле ліку аўтамабіляў на душу насельніцтва ў Эўрапейскім Зьвязе. На 1000 чалавек прыпадае 546,4 асабістых транспартных сродкаў. Многія вуліцы знаходзяцца ў дрэнным стане, бо муніцыпалітэт амаль не ўдзельнічае ў рамонце дарог у горадзе. Аднак, гэтая сытуацыя прыкметна зьмяняецца ў апошнія гады.

Выбітныя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Сафіясховішча мультымэдыйных матэрыялаў