Таўцівіл

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Таўцівіл
Князь полацкі
1250-я — 1264
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся каля 1200
Памёр 1264(1264)
Бацька Даўспрунг

Таўціві́л, Таўцівіл Даўспрунгавіч (каля 1200—1264) — полацкі князь, атрымаў ад палачанаў мянушку «Добры». Пляменьнік Міндаўга, жамойцкіх князёў Эдзівіла і Выкінта, стрыечны брат Траняты.

Паводле літоўскага (беларускага) перакладу пачатку XVII стагодзьдзя «Хронікі» Мацея Стрыйкоўскага, «...бо Феафіл [Таўцівіл] Полацак узяў <...> па Васілю Рагвалодзе, каторы тэж быў ліцьвін, і па Глебе, сыне яго, і застаў князем полацкім»[1].

Імя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фарманты -таўт- і -віл- празь імёны Монтаўт і Монтвіл зьвязваюць Таўцівіла з Жыгімонтам — літоўскай (беларускай) формай старажытнага пашыранага германскага (гоцкага) імя Sigimunt, якое трапіла ў хрысьціянскі іменаслоў[2]. Зь іншага боку, тыя ж фарманты празь імёны Таўцігерд і Гердзівіл зьвязваюць Таўцівіла зь імём Альгерд, якое мае поўныя германскія адпаведнікі (герцаг Альгерд з Гогенштайну)[3].

Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які адзначае імавернасьць повязі ліцьвінаў з палабскімі люцічамі, аднак больш імаверным лічыць іх германскае паходжаньне, разьвівае германскую (перадусім усходнегерманскую) этымалёгію імёнаў літоўскіх князёў і баяраў. Паводле Алёхны Дайліды, фармант -таўт- (усходнегерманскія імёны Teutgerdis, Theudemir, Theudila, Witolt) тлумачыцца ад гоцкага theuda 'род, народ', тым часам фармант -віл- (усходнегерманскія імёны Willimeres, Badvila) — ад гоцкага wilja 'воля'[4]. Такім парадкам, імя Таўцівіл азначае «воля роду» і адпавядае гоцкім імёнамі Theudila, Totila (германскім імёнам Teodwal, Deowilh, Theodowin)[5].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Быў старэйшым сынам Даўспрунга, старэйшага брата Міндаўга. Каля 1245 году Міндаўг забраў уладаньні ў Таўцівіла і яго малодшага брата Эдзівіла, а саміх паслаў шукаць шчасьця ў вайне з Смаленскай зямлёй — прапануючы ім там здабыць сабе новыя ўладаньні, прытым паслаўшы за імі забойцаў. Таўцівіл з Эдзівілам, даведаўшыся пра намеры Міндаўга, замест прапанаванай выправы на Смаленск уцяклі ў Галіцка-Валынскае княства шукаць падтрымкі, бо іх сястра была замужам за Данілам Галіцкім. Даніла паслаў Таўцівіла ў Яцьвезь, Жамойць і Рыгу, каб стварыць вайсковы хаўрус супраць Міндаўга. У Рызе Таўцівіл быў ахрышчаны ў каталіцтва (паводле зьвестак Мацея Стрыйкоўскага, пад імем Готліб).

Даніла Галіцкі, Лівонскі ордэн, рыскі арцыбіскуп і Выкінтава палова Жамойці падтрымалі Таўцівіла, але нанесьці паразу Міндаўгу не атрымалася, бо па хрышчэньні Міндаўга ў 1253 годзе ў каталіцтва крыжакі перайшлі на яго бок. Пэўны час Таўцівіл жыў у Галіцка-Валынскім княстве і ў 1253 годзе разам з братам Эдзівілам удзельнічаў у выправе Данілы Галіцкага ў Чэхію. Але потым пасварыўся зь ім, бо той замірыўся зь Міндаўгам.

Па гэтым Таўцівіл перабраўся ў Полацак, бо быў жанаты з дачкой полацкага князя Брачыслава. Невядома, калі адбыўся гэты шлюб — да 1245 або па 1253 годзе. Магчыма, што першае больш імавернае, але простых сьведчаньняў гэтаму няма. Па сьмерці свайго цесьця Таўцівіл быў абраны полацкім князем, магчыма абыходзячы простых нашчадкаў Брачыслава. Таўцівіл, хоць і быў выгнаны Міндаўгам зь Літвы, але захоўваў там даволі значны ўплыў. Магчыма, што ў 1258 годзе ўжо як полацкі князь браў удзел зь літоўскім аддзелам у выправе палачанаў на Смаленскую зямлю і Таржок, але яго імя ў зьвязку з гэтай выправай не ўпамінаецца. Узімку 1258—1259 гадоў у час татарскай выправы на Літву Таўцівіл, аб’яднаўшыся з сваім стрыечным братам Войшалкам, дзеіў супраць Рамана Данілавіча, нават быў датычны да яго забойства. Але толькі ў 1262 годзе Таўцівіл беспасярэдне ўпамінаецца як полацкі князь.

Па забойстве Міндоўга ў 1263 годзе як адзін з законных нашчадкаў быў запрошаны ўзурпатарам Транятам для падзелу спадчыны. Задумаў забіць Траняту і цалкам завалодаць спадчынай Міндаўга, але з прычыны здрады полацкага баярына Пракопа сам быў забіты, а астатнія полацкія баяры зь яго атачэньня трапілі ў палон да Траняты. Па забойстве Таўцівіла Транята, відаць, пагражаючы забойствам палонных полацкіх баяраў, патрабаваў выдачы яму Таўцівілавага сына Івана. Палачане ня выдалі Івана, дапамогшы яму зьбегчы ў Ноўгарад, дзе ён потым пастрыгся ў манахі. Аднак Полацку давялося ўзяць за князя вылучэнца Траняты — Канстанціна, магчыма сына Брачыслава, але ён быў на пасадзе невялікі час.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]