Кастусь Каліноўскі

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Кастусь Каліноўскі
Вінцэнт Канстанцін Каліноўскі
Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1863).jpg
К. Каліноўскі. Фота А. Банольдзі, 1863 г.
POL COA Kalinowa.svg
Герб «Калінова»
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся: 2 лютага 1838
Мастаўляны Гарадзенскага павету, Расейская імпэрыя
Памёр: 22 сакавіка 1864
Вільня, Расейская імпэрыя
Род: Каліноўскія
Бацькі: Сымон Каліноўскі
Вераніка Рыбінская
Рэлігія: рыма-каталік

Касту́сь Каліно́ўскі (Вінцэ́нт Канстанці́н Каліно́ўскі; 2 лютага [ст. ст. 21 студзеня] 1838 — 22 сакавіка [ст. ст. 10 сакавіка] 1864) — лідэр беларускага нацыянальнага вызвольнага руху[1], рэвалюцыянэр-дэмакрат, публіцыст і паэт. Адзін з кіраўнікоў нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў. Нацыянальны герой Беларусі[2][3][4].

У наш час Кастусь Каліноўскі лічыцца адным з найбольш вядомых прадстаўнікоў беларускай нацыі ў сьвеце[5].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Раньнія гады[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Шляхецкі род Каліноўскіх гербу «Калінова» вядзе сваю гісторыю з канца XV стагодзьдзя. Прадстаўнікі роду на працягу амаль ста гадоў валодалі маёнткам Калінавым на Бранскай зямлі, на памежжы Літвы і Польшчы, аднак прадалі яго ў 2-й палове XVIII стагодзьдзя.

Нарадзіўся ў вёсцы Мастаўлянах Гарадзенскага павету (цяпер у Падляскім ваяводзтве Польшчы) у сям’і Сымона (Сямёна) Каліноўскага, безьзямельнага гарадзенскага шляхціча, уладальніка невялікай ткацкай мануфактуры, і Вэранікі з Рыбінскіх, якая памерла, калі сыну было 5 гадоў. Прыняў хрост 18 лютага [ст. ст. 6 лютага] ў Ялоўскім парафіяльным касьцёле пад імём Вінцэнт[6].

У 1847—1852 гадох навучаўся ў Сьвіслацкай павятовай вучэльні. У 1856 году пераехаў у бацькаў фальварак Якушоўку (у валоданьні Каліноўскіх з 1849 году[7]), дзе дапамагаў у гаспадарчых клопатах і, відаць, займаўся самаадукацыяй. Вялікі ўплыў на К. Каліноўскага меў старэйшы брат Віктар, які навучаўся ў Маскоўскім унівэрсытэце і дасьледваў на даручэньне Віленскай археалягічнай камісіі старадаўнія беларускія рукапісы.

Рэвалюцыйная дзейнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1856 годзе паступіў на юрыдычны факультэт Пецярбурскага ўнівэрсытэту, які скончыў праз чатыры гады з навуковай ступеньню кандыдата права. У час навучаньня ўва ўнівэрсытэце браў удзел у дзейнасьці нелегальных студэнцкіх гурткоў, у прыватнасьці групы студэнцкага зямляцтва «Агул», разам з братам быў сябрам таемнай вайскова-рэвалюцыйнай арганізацыі афіцэраў Генэральнага штабу, якую ачольвалі Зыгмунт Серакоўскі і Яраслаў Дамброўскі.

Атрымаўшы 17 лютага 1861 году ўнівэрсытэцкі дыплём, зрабіў спробу ўладкавацца на працу ў Вільні ў адміністрацыю мясцовага генэрал-губэрнатара У. Назімава, каб адразу тут распачаць рэвалюцыйную дзейнасьць па стварэньні сеткі кансьпіратыўных групаў для работы сярод будучых удзельнікаў паўстаньня[8]. Лічыцца, што на гэты час прыпадае знаёмства К. Каліноўскага з будучаю нарачонай Марыяй Ямант. 2 сакавіка 1861 году на імя Віленскага генэрал-губэрнатара падаў заяву наступнага зьместу:

« Скончыўшы курс навук у імпэратарскім С.-Пецярбурскім унівэрсытэце паступіць на службу, маю гонар пакорна прасіць Ваша Высокаправасхадзіцельства ўзычыць мне магчымасьць служыць пад высокім начальствам Вашага Высокаправасхадзіцельства[9] »

Уладкаваньню на працу спрыяў ад’ютант У. Назімава Людвік Зьвяждоўскі, аднак спробы апынуліся марнымі і напачатку вясны 1861 году К. Каліноўскі вярнуўся на Гарадзеншчыну, распачаўшы стварэньне рэвалюцыйнай арганізацыі[8].

Кастусь Каліноўскі, 1860—63 гг.

Паводле сваіх ідэйных перакананьняў быў рэвалюцыйным дэмакратам, выступаў за скіданьне самаўладзтва, скасаваньне абшарніцкага землеўладаньня. Лічыў, што толькі шырокі ўдзел у будучым паўстаньні сялянства можа забясьпечыць перамогу. У гэтым рэчышчы вёў агітацыйную працу.

Улетку 1862 году разам з паплечнікамі з Гарадзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі Фэліксам Ражанскім, Станіславам Сангінам і Валерам Урублеўскім распачаў выпуск «Мужыцкай праўды» — першай у гісторыі газэты на беларускай мове. Агулам выйшла 7 нумароў гэтай нелегальнай газэты. Яна выкрывала палітыку імпэрскіх уладаў, тлумачыла сытуацыю ў краіне, выкрывала падман царскага маніфэсту аб скасаваньні прыгону, заклікала сялянаў да змаганьня. Сфармуляваў ідэю дэмакратычнай народнай дзяржавы[10]:

« …не народ зроблены для ўраду, а ўрад для народу. »

Кожны нумар «Мужыцкай праўды» быў нязьменна падпісаны псэўданімам «Яська-гаспадар з-пад Вільні». Браў асабісты ўдзел у пашырэньні газэты: развозіў яе па вёсках, раскідваў па дарогах.

Першая старонка нявыдадзенай Мужыцкай праўды

У кастрычніку 1862 году паўстаў нумар «Мужыцкай праўды», які аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт зьяўляецца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ[11][12]:

« Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а вы то называецеся літоўцы. »

Кіраўніцтва паўстаньнем[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Кастусь Каліноўскі

У 1862 годзе ўжо ўваходзіў у склад Літоўскага правінцыйнага камітэту (ЛПК) — цэнтральнага органу падрыхтоўкі паўстаньня ў колішнім Вялікім Княстве Літоўскім, а ўвосень таго ж году стаў яго старшынём. Стаяў на чале найбольш пасьлядоўных рэвалюцыянэраў, якіх адрозна ад лібэралаў («белых») звалі «чырвонымі». Гэты кірунак вызвольнага руху прадугледжваў дэмакратычную рэспубліку, перадачу зямлі сялянам, самавызначэньне народаў былой Рэчы Паспалітай. «Белыя» ж бачылі галоўнай мэтай паўстаньня толькі аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году.

Аднак старшынстваваў ў віленскім паўстанцкім камітэце нядоўга. Неўзабаве па выбуху паўстаньня, спужаўшыся перарастаньня выступленьняў у сялянскую вайну, варшаўскі цэнтар і мясцовыя зямяне дамагліся роспуску ЛПК. К. Каліноўскага накіравалі на родную Гарадзеншчыну на пасаду паўстанцкага камісара ваяводзтва.

Актыўная праца К. Каліноўскага ўва ўмовах паўстаньня на пасадзе ваяводзкага камісара паспрыяла таму, што менавіта на Гарадзеншчыне інсургенты мелі найбольш баяздольную, магутную арганізацыю, прыцягнулі да змаганьня шмат сялянаў.

На кватэры Ямантаў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У чэрвені 1863 году з прычыны масавых арыштаў мусіў вярнуцца ў Вільню, дзе дзейнічаў пад кансьпірацыйнымі прозьвішчамі Макарэвіч, Чарнецкі, Хамовіч, Хамуціўс на кватэры Ямантаў у доме Шышкіна на Вялікай вуліцы[13]. Тут ён зноў узяў цэнтральнае кіраваньне ў свае рукі. Сустракаўся з найбольш блізкімі і праверанымі людзьмі, праводзіў нарады рэвалюцыйнага ўраду[14].

Кастусь Каліноўскі. А. Банальдзі, 1862—1863 гг.

Гэта была адна з найгалоўнейшых кансьпіратыўных явак К. Каліноўскага. Апісаньне кватэры Ямантаў і яго тутэйшай дзейнасьці захавалася збольшага ў паказаньнях арыштаваных рэвалюцыянэраў Віленскай асобай сьледчай камісіі. Гэтак Вітальд Парфяновіч апісвае кватэру наступным чынам:

« У пакоі справа ад дзьвярэй знаходзілася канапа, пры ёй стол і два крэслы, далей стаяла камода, акно справа ад канапы выходзіла ў галерэю[15] »

Пасьля свайго арышту 24 сакавіка 1864 году сакратар К. Каліноўскага Ільдэфонс Мілевіч сьведчыў пра побыт кіраўніка паўстаньня ў кватэры ўжо арыштаваных Ямантаў:

« З Каліноўскім я сустракаўся некалькі разоў ў Юзэфа Яманта… У Ямантаў Каліноўскі ў маёй прысутнасьці ні з кім з пабочных асобаў не сустракаўся. Аднойчы толькі ў бытнасьць маю і Каліноўскага ў Ямантаў прыходзіў Шадурскі і, паклікаўшы Каліноўскага, размаўляў зь ім некаторы час ў пярэдім пакоі…[16]
… Да саміх Ямантаў часьцей за ўсё прыходзілі сваякі — лекар Радзевіч (служыць на чыгунцы), родны брат жанатага з дачкой Яманта , замужняя дачка (Ямантаў), Людвіка Радзевіч, і Дзваноўскі, акрамя таго былі яшчэ некаторыя знаёмыя Ямантам жанчыны, але прозьвішчы іх мне невядомыя[16].
»

Цёзка па прозьвішчы Юзэф Каліноўскі пра віленскую яўку рэвалюцыянэра ўспамінаў:

« У канцы жніўня ці ў пачатку верасьня (1863 году) я зь ім (Кастусём Каліноўскім) зноў спаткаўся на Нямецкай вуліцы, ён запрасіў мяне ў кватэру Ямантаў… З таго часу я сустракаўся з Каліноўскім у той жа кватэры… Пры ўваходзе ў кватэру Ямантаў трэба было пастукаць. У тыя часы, калі я ў ёй бываў, дзьверы адчыняў ці сам Каліноўскі, ці Далеўскі…[17] »

Людвіка Ямант у сваіх «Успамінах» называла прозьвішчы многіх рэвалюцыянэраў, якія ў тыя часы шчыльна супрацоўнічалі з К. Каліноўскім:

« Сярод рэвалюцыйнай моладзі («чырвоных»), якая зьбіралася ў майго брата Юзэфа для абмеркаваньня справаў на нарады, ня ўсіх ведала асабіста. Але тых, каго ведала, добра памятаю па нязвыклых рысах характару, палымянай любові да Радзімы і гераічнай адданасьці справе. Як жывыя паўстаюць у маёй памяці дарагія вобразы Тытуса Далеўскага, Канстанціна Каліноўскага, Станіслава Бухавецкага, Эмануэля Юндзіла [сына вядомага натураліста], Эдмунда Вярыгі, Ігната Здановіча [сына выкладчыка гісторыі], Ільдэфонса Мілевіча.

З моладзі, якая прыбыла з Каралеўства, памятаю [Мечыслава] Дарманоўскага з калегамі. Прозьвішчы многіх іншых цяпер ужо не магу прыпомніць, але памяць аб іх справах жыве ў сэрцы. Усе яны былі людзі шляхетныя, выдатных здольнасьцяў, нязвыклай сілы духу. Іх страта стала для краю сапраўднай бядой. Сэрца замірае, калі ўсьведамляеш маштабы няшчасьця народа, цьвет якога растаптаў вораг, а над памяцьцю гэтых сьвятых мучанікаў часам зьдзекуюцца ўласныя дзеці[18].
»
Вытрымка з пратакола допыту В. Парфіяновіча, у якім упамінаецца пароль паўстанцаў: «Каго любіш?» — «Люблю Беларусь».

У канцы ліпеня 1863 году на кватэры Ямантаў адбылося сустрэўся з родным братам польскага пісьменьніка Балеслава Пруса — Лявонам Главацкім. У якасьці камісара народнага ўраду той прыяжджаў з Варшавы ў Вільню, каб абмеркаваць супярэчнасьці, якія ўзьніклі паміж кіраўнікамі паўстаньня на Беларусі і ў Польшчы[19].

Спрабуючы рэанімаваць паўстаньне, выдаў «Прыказ да народу зямлі літоўскай і беларускай». Аднак дзеяньні былі запозьненымі, паўстаньне ў Беларусі ўжо захлынулася ў крыві. Асноўныя сілы паўстанцаў былі разьбітыя карнікамі.

Арышт і пакараньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З восені 1863 году сканцэнтраваў намаганьні на назапашваньні сілаў для новага выступленьня ўвесну. Але, выдадзены здраднікам, камісарам Магілёўскай губэрні Вітаўтам Парфяновічам, яго ў ноч на 29 студзеня 1864 году схапілі царскія жандары ў Сьвятаянскіх мурах (побач з касьцёлам Сьвятых Янаў), дзе хаваўся пад імем Ігната Вітажэнца.

У час сьледзтва і суду трымаўся надзвычай мужна. На прапанову палегчыць свой лёс, назваўшы адрасы і імёны паплечнікаў, адказаў[20]:

« Калі грамадзкая шчырасьць ёсьць дабрачыннасьцю, то шпіёнства апаганьвае чалавека. Усьведамленьне гонару, уласнае годнасьці і таго становішча, якое я займаў у грамадзтве, не дазваляюць мне ісьці па іншым шляху. »

Царскі ваенна-палявы суд прыгаварыў К. Каліноўскага да расстрэлу. Аднак вядомы сваей жорсткасьцю ў здушэньні паўстаньня расейскі генэрал Мураўёў-вешальнік выказаўся за павешаньне. Неўзабаве гэты вырак учынілі на Лукіскім пляцы ў Вільні.

Запавет[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Лісты з-пад шыбеніцы
Зянон Пазьняк чытае «Лісты з-пад шыбеніцы» ў час Беларускай дыктоўкі ў Варшаве, 28 лютага 2013 г.

З царскага астрогу перадаў на волю свой запавет беларускаму народу — «Ліст з-пад шыбеніцы»:

« Браты мае, мужыкі родныя. З-пад шыбеніцы маскоўскай прыходзіць мне да вас пісаці, і, можа, раз астатні. Горка пакінуць зямельку родную і цябе, дарагі мой народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, — но не жаль згінуць за тваю праўду… Нямаш, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек у галаве мае розум і навуку… Но як дзень з ноччу не ходзіць разам, так не ідзе разам навука праўдзіва з няволяй маскоўскай. Дапокуль яна ў нас будзе, у нас нічога ня будзе, ня будзе праўды, багацтва і ніякай навукі, — адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, но на пагібель нашу… Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, Народзе, што тагды толькі зажывеш шчасьліва, калі над табою Маскаля ўжо ня будзе.

Твой слуга
Яська-гаспадар з-пад Вільні
»

Паводле сучасных дасьледнікаў, думкі К. Каліноўскага пра неабходнасьць змаганьня за сваю Бацькаўшчыну, выказаныя ім у «Пісьмах з-пад шыбеніцы», можна лічыць пачатковым афармленьнем беларускай нацыянальнай ідэі[21].

Ушанаваньне памяці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Марка Белпошты да 130-годзьдзя нацыянальна-вызвольнага паўстаньня
  • У Вільні на Лукіскім пляцы, дзе расейскія карнікі павесілі К. Каліноўскага, у ягоны гонар усталявалі мэмарыял у выглядзе пліты і драўлянага крыжа. У 2008—2009 гадох Віленскае самакіраваньне пастанавіла правесьці рэканструкцыю пляцу. У фінал конкурсу выйшла 7 праектаў, але толькі адзін зь іх прадугледжваў захаваньне помніка ўдзельнікам нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў. Беларуская дзяржава ня выказала зацікаўленасьці ў абароне помніка, таму існавала імавернасьць, што помнік ліквідуюць[22]. 22 сакавіка 2009 году на Лукіскім пляцы адбылася акцыя ўшанаваньня памяці герояў супраць зносу мэмарыялу[23].
  • У 1926 годзе ў Менску колішнюю Кацярынінскую вуліцу перайменавалі ў гонар К. Каліноўскага[24], а ў 1928 годзе ў БССР зьнялі мастацкі фільм «Кастусь Каліноўскі», у якім распавядалася пра кіраўніка паўстаньня 1863—1864 гадоў.
  • У 1963 годзе ў гонар Кастуся Каліноўскага ў Менску назвалі новую вуліцу ў мікрараёне Ўсходзе.
  • З пачатку 1990-х гадоў выказваньне К. Каліноўскага «Не народ для ўрада, а ўрад для народа» зьмяшчаецца ў якасьці эпіграфу на першай старонцы газэты «Рэспубліка».
  • У 1993 годзе ў Вільні на сьцяне касьцёла Сьвятога Духа, дзе ў былым дамініканскім кляштары трымалі ў зьняволеньні Кастуся Каліноўскага, з боку вуліцы Ігнатаўскай паставілі мэмарыяльную шыльду ў памяць кіраўніка паўстаньня[25].
  • Указ прэзыдэнта Беларусі ад 15 студзеня 1996 году № 26 зацьвердзіў Ордэн Кастуся Каліноўскага[26], палажэньне аб якім прынялі яшчэ ў 1995 годзе[27]. У наш час узнагарода не выкарыстоўваецца, але пры гэтым не выходзіла адпаведнай пастановы аб яе скасаваньні[28].

Вобраз у мастацтве[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Бібліяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Кастусь Каліноўскі. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / Уклад., прадм., паслясл., пер. і камент. Г. Кісялёва. — Мн.: «Беларускі кнігазбор», 1999. — 459 с. ISBN 985-6318-41-6.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Шалькевіч В. Каліноўскі Кастусь //БЭ. Т. 7. — Менск, 1998. С. 470.
  2. ^ Хто такі Кастусь Каліноўскі? // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Вільня, 2002.
  3. ^ Харэўскі С. Магіла Каліноўскага знайшлася на гары Гедыміна ў Вільні // «Наша Ніва» № 44, 29 кастрычніка 2001.
  4. ^ Анатолий Грицкевич: «Белорусский шляхтич — значит благородный, свободный, вольный!» // «Туризм и отдых» №21, 24 мая 2001.
  5. ^ Шалькевіч В. Каліноўскі Кастусь // ЭГБ. Т. 4. — Менск, 1997. С. 33.
  6. ^ Янушкевіч, Язэп. (2 лютага 2013) Мэтрыка Каліноўскага: чаму яго назвалі Кастусём. Наша НіваПраверана 4 лютага 2013 г.
  7. ^ Шалькевіч В. Каліноўскі Кастусь // ЭГБ. Т. 4. — Менск, 1997. С. 32.
  8. ^ а б Шалькевіч В. «Марыська чарнаброва, галубка мая...» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага // Роднае слова. — Мн.: 1994. — № 3. — С. 71.
  9. ^ Шалькевич В. Ф. Кастусь Калиновский: Страницы биографии. — Мн.: 1988. — С. 136.
  10. ^ Паноў С. В. Матэрыялы па гісторыі Беларусі; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — Мн.: «Аверсэв», 2003. С. 167.
  11. ^ Герасімчык В. Ненадрукаваны нумар “Мужыцкай праўды” // «Народная Воля», 19 чэрвеня 2018 г.
  12. ^ Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — Гродна, 2018.
  13. ^ Шалькевіч В. «Марыська чарнаброва, галубка мая…» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага // Роднае слова. — Мн.: 1994. — № 4. — С. 68.
  14. ^ Шалькевіч В. «Марыська чарнаброва, галубка мая...» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага // Роднае слова. — Мн.: 1994. — № 3. — С. 70.
  15. ^ Восстание в Литве и Белоруссии 1863 — 1864 гг.. — М: 1965. — С. 80.
  16. ^ а б Восстание в Литве и Белоруссии 1863 — 1864 гг.. — М: 1965. — С. 84.
  17. ^ Восстание в Литве и Белоруссии 1863 — 1864 гг.. — М: 1965. — С. 86—87.
  18. ^ Ludwika z Jamontów Radziewiczowa Garść wspomnień z 63 roku. Rękopis w Bibliotece Zakladu Narodowego imienia Ossolińskich we Wroclwiu, sygnatura 12 273/I. — С. 87—88.
  19. ^ Шалькевіч В. «Марыська чарнаброва, галубка мая…» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага // Роднае слова. — Мн.: 1994. — № 4. — С. 69.
  20. ^ Паказанні К. Каліноўскага ў следчай камісіі 26.2.1864 / Ин-т истории партии при ЦК КП Белоруссии — фил. Ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС // К. Калиновский: Из печатного и рукописного наследия. — Мн.: Беларусь, 1988. — С. 77—85. — ISBN 5-338-00024-5.
  21. ^ Паноў С. В. Матэрыялы па гісторыі Беларусі; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — Мн.: «Аверсэв», 2003. С. 169.
  22. ^ Помнік Каліноўскаму на Лукішках можа не перажыць рэканструкцыю belmy.info Праверана 19 сакавіка 2011 г.
  23. ^ Абарона крыжа паўстанцам // «Наша Ніва», 22 сакавіка 2009 г.
  24. ^ Бондаренко В. Между двумя мировыми войнами(рас.) Менск стары і новы Праверана 19 сакавіка 2011 г.
  25. ^ Луцкевіч Л. Вандроўкі па Вільні. — Вільня: Рунь, 1998. С. 59.
  26. ^ Указ Президента Республики Беларусь от 15 января 1996 г. №26 «Об утверждении описания орденов, медалей и нагрудных знаков к почетным званиям Республики Беларусь»
  27. ^ Положение об ордене Кастуся Калиновского
  28. ^ Кастусь Каліноўскі «Сьвіслацкія аркушы» Праверана 19 сакавіка 2011 г.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]