Полацкі царкоўны сабор
Гэты артыкул патрабуе ўдакладненьня артаграфіі. Вы можаце дапамагчы Вікіпэдыі, адрэдагаваўшы яго (дапамога). |

Полацкі царкоўны сабор — сабор уніяцкай царквы падчас існаваньня Расейскай імпэрыі, які адбыўся 12 лютага — 18 лютага 1839 г. у Полацку ў будынку Сафійскага сабора[1]. Абнародаваньне акту Полацкага сабора пачалося з красавіка 1839 г.[1]. Мэтай сабора была ліквідацыя Грэка-каталіцкай царквы ва Ўкраіне і Беларусі ў межах Расейскай імпэрыі па ідэалягічным меркаваньні[2][3]. Сакрэтная інструкцыя ўраду Расеі ад 1834 г. сьцьвярджала аб неабходнасьці «паступовага і асьцярожнага» прымусу ўніятаў у падначаленьні іх улады РПЦ МП[3]. Склікалі гэты сабор Ёсіф Сямашка, Антоні Зубко, Васіль Лужынскі, якія загадзя былі ўведзеныя ў асяроддзе Язафата Булгака[3].
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Характар гэтага сабора становіцца зразумелым у гістарычных ўмовах, калі гэты сабор быў навязаны «зьверху» расейскім акупацыйным рэжымам царызму на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага пасьля расейскіх карных акцый падчас паўстаньня 1830—1831 гадоў, з-за чаго «зьнізу» паспольства мясцовага народа не аказвала супраціву[4]. Падрыхтоўка да гэтага сабору вялася таемна з 1835 г. Сакрэтным камітэтам[3][1], а дзеля бясьпекі правядзеньня згаданага сабора прыбыў расейскі 29-ты казачы полк[1]. На Полацкім саборы было 111 грэка-каталіцкіх сьвятароў, якія не ведалі пра таемную інтрыгу і тады раптам даведаліся пра гэта, і якія паспрабавалі выступіць супраць ліквідацыі Грэка-каталіцкай царквы. Яны зьбіралі подпісы з гэтай мэтай, паралельна са зборам подпісаў прыхільнікаў ліквідацыі Грэка-каталіцкай царквы (з мэтай паляпшэньня свайго матэрыяльнага становішча за кошт названай ліквідацыі[3]). Некаторыя з прыхільнікаў Грэка-каталіцкай царквы былі сасланыя далёка ад бацькаўшчыны ва ўнутраныя вобласьці Расеі (традыцыйная метаду Расеі падчас рэпрэсій — ізаляцыя ад уплыву ня расейскіх сьвятароў на нерасейскую паству)[1]. У Беларускай эпархіі з ліку 680 уніяцкіх сьвятароў толькі 186 далі подпісы для такога сабора пасьля адміністрацыйнага ціску. Некаторыя спрабавалі перайсьці ў рыма-каталіцтва падчас прымусовай ліквідацыі грэка-каталіцтва ў Расейскай імпэрыі, калі 60 манастыроў базылян грэка-каталікоў ўжо гвалтоўна былі зьнішчаныя расейскай ўладай[1]. Але ўрад Расеі, сочачы за настроямі сярод каталіцкага кліру праз выведнікаў Сакрэтнага камітэта, і плянуючы скасаваньне Уніі, загадзя падрыхтаваў указ 1829 г. аб забароне уніятам пераходзіць у рыма-каталіцтва[3]. Раней, 22 красавіка 1828 году, расейскі цар выдаў указ, якім загадаў ператварыць арганізацыйныя формы Ўніяцкай царквы на ўзор расейскага праваслаўя. Адбылася рэструктурызацыя: замест 4 ўніяцкіх эпархіяў Полацкай, Віленскай, Берасьцейскай і Луцкай, прымусова былі створаныя дзьве— Беларуская эпархія і Літоўская эпархія[3].
Падчас гэтых падзеяў на члена Сакрэтнага камітэта камэргера Скріпіцына Валерыя Валер’евіча (*1799-†1874) было ўскладзена весьці назіраньне за грэка-каталіцкімі сьвятарамі [1][5][6]. Прадстаўнік расійскага фэльд’егерскага корпуса даручыўАнтонію Зубко (ад імя асэсара другога дэпартамента Рыма-каталіцкай духоўнай калегіі Язэпа Сямашка[3]) «пераканаць» эпархію і кансысторыю далучыцца да РПЦ МП, а ў выпадку іх нязгоды — саслаць іх у манастыр як пакараньня[1]. Да тайнага пляну арганізацыі так званага «Полацкага сабора» Сакрэтнага камітэту датычныя былі таксама міністар унутраных спраў Расеі Блудаў Дзьмітры і маскоўскі біскуп Філарэт Драздоў[1].
Расейскі палітычны рэжым на саборы арганізаваў антыкананічнаю «адмену» пастановы Берасьцейскага сабора 1596 году. Гэта падзея Полацкага сабора адбылася адразу пасьля скону праціўнікаў гвалтоўнага далучэньня да РПЦ МП грэка-каталікоў. Падазрона адначасова менавіта перад гэтым саборам памерлі пінскі вікарны біскуп Язафат Жарскі і доктар кананічнага права Язафат Булгак[3]. Апошні быў спэцыялістам у фармулёўцы ступені правамернасьці гэтых падзей. Пры жыцьці Булгака зьдзейсьніць гэту незаконнасьць Полацкага сабора уладам было-б цяжэй. Расейскім уладам трэба было надаць вонкава законнае афармленьне[3] сваёй акупацыі Вялікага княства Літоўскага (тэрыторыі сучаснай Беларусі, Украіны і Літвы), дзе да таго не было прыходаў і сьвятароў Расейкай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата. Варта нагадаць, што стараверы (сярод якіх былі заснавальнікі горада Ветка), уцякаючы з Масковіі ратаваліся ад рэпрэсіяў РПЦ МП менавіта ў Вялікім княстве Літоўскім.
Асаблівай увагі заслугоўвае перадсаборная форма рэпрэсіяў і інтрыгі: у 1836 г. грэка-каталіцкіх сьвятароў і манахаў у Беларусі і Украіне прымушалі пісаць пісьмова расьпіскі «добраахвотнай згоды перайсьці на расійскае праваслаўе». Нязгодных паніжалі на пасадзе, занявольвалі ў манастыры, бо расейскія ўлады традыцыйна для расейскай гісторыі разглядала манастыры накшталт турмаў і псыхіятрычных бальніц, і высылалі ў горшыя парафіі[3]. А яшчэ да пазначанага Полацкага сабора ў 1837 г. ўрад Расіі прымусова падпарадкаваў Грэка-каталіцкую Калегію ўрадаваму сыноду Расейскай праваслаўнай царквы, тым самым лічачы фармальнасьцю арганізацыю «Полацкага сабора»[3]. Да Расейскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата было гвалтоўна далучаны больш за 1600 парафій, якія налічвалі больш за 1,6 мільёну прыхаджан, што з сем'ямі далучыла да расійскага праваслаўя каля 3 мільёнаў чалавек[3]. таксама былі далучаныя 32 манастыра, больш за 2000 храмаў, больш за 4000 сьвятароў рознага сану. Асноўным ініцыятарам такога чарговага «ўзьяднання» стаў прарасейскі грэка-каталіцкі эпіскап Ёсіф Сямашка. З ім былі — Антоні Зубко, Васіль Лужынскі і яшчэ 21 пэрсона. Гэты сабор прыняў акт, падазрона карысны выключна РПЦ МП, які меў два пункты[1]:
- У першым — абвяшчалася аб «адзінстве Праваслаўнай царквы» і ўтрымлівалася просьба аб падпарадкаваньні Грэка-каталіцкай царквы праваслаўнаму сыноду дзяржаўнага Ведамства веравызнаньняў Расійскай імпэрыі начале з обэр-пракурорам Нячаевым Сьцяпанам Дзьмітрыевічам[3],
- у другім — расейскага імпэратара Мікалая I[3] прасілі правесьці хуткую адміністрацыйную ліквідацыю грэка-каталіцкіх парафій, якія захавалі вернасьць Грэка-каталіцкай царкве[3]. Да гэтага псеўда-саборнага акта былі прыкладзеныя «абавязацельствы» 1305 сьвятароў і манахаў. Пасьля прыняцьця акта іх колькасьць падазрона падвысілася да 1607 чалавек[3].
25 сакавіка (6 красавіка н.ст.) 1839 г. расейскі імпэратар Мікалай I выдаў указ ў адпаведнасьці з актам Полацкага сабора, на аснове чаго ўрадавы сынод РПЦ МП прыняў пастанову аб «далучэньні уніятаў» да РПЦ МП[3].
22 лістапада 1839 году Папа Рымскі Рыгор XVI выдаў алокуцію з абвінавачваньнем уніяцкага эпіскапату ў адступніцтве, але без крытыкі ўраду Расеі, дзеля боязі прагназуемых наступстваў для рыма-каталікоў у Расійскай імпэрыі[1].
Пазьней на падставе вынікаў Полацкага сабора пачаўся палітычны і адміністрацыйны ціск на грэка-каталікоў Холмшчыны, які асабліва ўзмоцніўся пры імпэратары Аляксандры II у 1875 г.[3]. У выніку адбылася ліквідацыя Холмскай эпархіі на карысьць структуры РПЦ МП ў тых краях. У Люблінскай губэрні, Сувальскай губэрні, Седлецкай губэрні і іншых грэка-каталікі масава сталі пераходзіць на рыма-каталіцтва[3].
Акрамя вышэйпрыведзенага, вынікам так званага «Полацкага сабора» была страта разрабаваных расійскім акупацыйным рэжымам культурных каштоўнасьцяў Беларусі і Украіны (кнігі, іконы, творы мастацтва, каштоўны посуд і г. д.)[3]. Толькі ў Галічыне пад уладай Аўстрыі працягвала разьвівацца Украінская Грэка-каталіцкая Царква.

У сувязі з правядзенгьнем Полацкага сабора быў выбіты спэцыяльны расійскі мэдаль з надпісам «Адабраныя гвалтам (1596) узьяднаныя любоўю (1839)»[1] (па-расейску: Отторгнутые насилием 1596 воссоединены любовью 1839). Але на самой справе што да фразы «узьяднацца любоўю», дык шмат што было інакш. Пра гэта сьведчаць хоць бы падзеі з Пратулінскімі мучанікамі.

Гэты мэдаль невыпадкова паўтарае ідэю папярэдняга мэдалю «Вяртаньне адарванага» 1793 г., выбітага ў сувязі з расейскай акупацыяй Вялікага княства Літоўскага. На акупацыю насельніцтва адрэагавала паўстаньнем 1794 году. Падобным чынам акт Полацкага сабору ўспрымаўся як зацьвярджэньне расійскага захопу Беларусі й Украіны.

Дата на тым мэдалі, 25 сакавіка 1839 г., пазначае не дату правядзеньня сабора, але пачатак гвалту расейскіх уладаў супраць мясцовымі каталікоў пад прыкрыцьцём незаконнага рашэньня фіктыўнага Полацкага сабора.
Полацкі сабор быў арганізаваны напярэдадні дня ўрачыстасьці праваслаўя па царкоўным каляндары РПЦ МП. Таму не выпадкова на адваротным баку мэдаля быў зроблены загадзя надпіс — па-расейску: Торжество — Православия.
Мэдаль ўтрымлівае подпіс мэдальера — Уткіна Паўла Пятровіча.
Глядзіце таксама
[рэдагаваць | рэдагаваць код]Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ПОЛОЦКИЙ СОБОР 1839 (рас.)
- ↑ Полацкая грэка-каталіцкая архіепархія // «Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя». 2-е выданне / Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.), Т. У. Бялова і інш.; Маст. З. Э. Герасімович — Мінск: Выд. «Беларуская Энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2007 г. — Т.2, С.450 — ISBN 978-985-11-0394-8.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Кірэеў Віктар, «Полацкі царкоўны сабор 1839», Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т., Мінск, 1999 г., — Т.5, С.540-541 — ISBN 985-11-0141-9.
- ↑ На тэрыторыі Украіны і Беларусі ў акупацыі Вялікага княства Літоўскага Расійскай імпэрыяй не было Расейскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату, якая пры садзейнічаньні расейскага палітычнага рэжыму набыла прысутнасьці.
- ↑ Тайны радца, дырэктара Дэпартамэнту духоўных спраў замежных веравызнаньняў. Ён таксама стаў вядомы «пошукам забойства габрэямі хрысьціянскіх немаўлятаў і ўжываньні імі іх крыві», прымусовым укараненьнем расейскай мовы для каталікоў у акупаванай Украіне і Беларусі (як тыповы элемэнт для расейскай палітыкі) і абвінавачаны ў замежных публікацыях у парушэньні свабоды сумленьня ў Расіі.
- ↑ Вл. Греков, «Скрипицын Валерий Валериевич» // Русский биографический словарь : в 25-ти томах. — СПб.. — Т. 18: Сабанеев — Смыслов. — С. 618—619. (рас.)
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- «Энцыклапедыя гісторыі Беларусі». У 6 тамах / Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.), М. В. Біч, Б. І. Сачанка і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч — г. Мінск : Выд. «Беларуская Энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 1993—2003 гг. — Т. 1-6. — ISBN 5-85700-073-4.
- «Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя». 2-е выданне / Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.), Т. У. Бялова і інш.; Маст. З. Э. Герасімович — Мінск : Выд. «Беларуская Энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2005—2010 гг. — Т. 1-3. — ISBN 978-985-11-0392-4.
- Канфесіі на Беларусі (канец ХVІІІ — ХХ ст.) / В. В. Грыгор’ева, У. М. Завальнюк, У. І. Навіцкі, А. М. Філатава; Навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск, 1998 г.
- Opacki, Z., «Likwidacja Unii kościelnej na „ziemiach zabranych“ w 1839 roku», Polska — Ukraina: 1000 lat sąsiedztwa. — T. 2: Studia y dziejów chreścijaństwa na pograniczu kulturowym i etnicznym/ Pod. Red. S. Stępnia, Przemyśl, 1994, 119—130 (пол.)
- Стрельбицкий И., «Униатские церковные соборы с конца ХVI века до воссоединения униатов с православною церковью». — Вильна, 1888 г. (рас.)
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць код]- Bernardetta Wójtowicz-Huber, Ojcowie narodu. Duchowieństwo greckokatolickie w ruchu narodowym Rusinów galicyjskich (1867—1918), Warszawa 2008, ISBN 978-83-235-0383-5 (пол.)
- Хотеев Алексий, Полоцкий собор 1839 года, приход РПЦ МП в Минске, «Воскресение», № 2, 2015 г. (рас.)
- Александр Романчук (2013-10-10) Богословские аспекты разрыва церковной унии на территории современной Беларуси в 1839 г., сайт «Западная Русь» (рас.)
- Марозава Святлана, Полоцкий церковный собор 1839 г., 07.01.2009, сайт сайт «Хрысціянства ў гістарычным лёсе беларускага народа». (рас.)