Краснасельле (Хвойніцкі раён)

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Краснасельле
Першыя згадкі: 1506 год
Былая назва: варыянты Кузьняцоўшчына, сяло Кузцоўскае, Кузцоўцы/Кузьняцоўцы
Вобласьць: Гомельская
Раён: Хвойніцкі
Сельсавет: Стралічаўскі
Часавы пас: UTC+3
Геаграфічныя каардынаты: 51°33′26″ пн. ш. 29°54′5.5″ у. д. / 51.55722° пн. ш. 29.901528° у. д. / 51.55722; 29.901528Каардынаты: 51°33′26″ пн. ш. 29°54′5.5″ у. д. / 51.55722° пн. ш. 29.901528° у. д. / 51.55722; 29.901528
Краснасельле на мапе Беларусі
Краснасельле
Краснасельле
Краснасельле

Краснасе́льле[1]вёска ў Стралічаўскім сельсавеце Хвойніцкага раёну Гомельскай вобласьці.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З пацьвярджальнага ліста караля Жыгімонта Старога пану Сямёну Хведаравічу Палазовічу ад 26 лютага 1509 г. даведваемся, што “братъ нашъ щчастъное памяти Александръ, корол и великии князь, за его служъбу далъ ему две земли пустовъскии на Прыпяти у Белосороцкои волостъце Киевсъкого повету на имя Пилиповъщыну а Кузнецовъщыну[2]. Кароль Аляксандр памёр у 1506 г. Названым годам і варта датаваць пакуль што найранейшую згадку пра паселішча, хоць на той час яно было ў запусьценьні.

У судовым дакуменце ад 24 кастрычніка 1550 г. згаданыя людзі кузцоўскія, што прыналежалі да маёнтку князя Зьміцера Любецкага і жонкі яго Фенны, дачкі пана Сямёна Палазовіча: "Жаловал за позвы моими игумен Свтго Михайла Золотоверхого Сава и вся братя чернцы того манастыря [у Кіеве] на кнзя Дмитрея Романовича Любецкого и кнгню его млсти жону Полозовну о том, иж люди его кузцовскии отнимают луг в людей их манастырских в лысковцов." У 1556 г. сустракаем зьвестку пра "сяло Кузцоўзкае".

Назву "сяло Краснасельскае" або "Краснасельле" паселішча атрымала пры панах Харлінскіх, якія валодалі Астраглядаўскім маёнткам з канца 1568 г. У выпісцы з гродзкіх кніг Кіеўскага ваяводзтва ад 20 кастрычніка 1603 г. чытаем: "А то о кгвалтовное выбите спокойного держаня з луга сполного манастыру Михайловскому от именя их Лысковского и Лучичов з ыменем его млсти п. Харлинского (Мікалая) Кузницовцами, новопрозываемым Красноселем, из озер, прозываемых Подворного и Осетрицы и теж о нестане, яко на завитом року на грунте преречоным лысковским и красноселским…"[3].

Да парэформеннага пэрыяду Краснасельле належала тым уладальнікам, што і Хвойнікі з Астраглядамі, г. зн. Палазовічам, Любецкім, Харлінскім, Абрамовічу, Бразоўскім, Шуйскім і Прозарам.

Напярэдадні Люблінскай вуніі ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 г. Кіеўскае ваяводства (у т. л. Краснасельле) было далучана да Кароны Польскай[4].

29 верасьня 1569 г. было дасягнута пагадненьне паміж струкчашым каралеўскім панам Шчасным Харлінскім і чарняцамі Сьвята-Міхайлаўскага манастыру ў Кіеве адносна спрэчак за грунты паміж краснасельскімі і лыскоўскімі падданымі[5]. 20 сьнежня 1625 г. датаваны пратэст пани Гальшкі Мікалаевай Харлінскай, пададзены ў Кіеўскі гродзкі суд супраць пана Зыгмунта Копця за спаленьне млына і ўчыненьне іншых гвалтаў у вёсцы Краснасельле[6]. У 1628 г. пан ваяводзіч смаленскі Мікалай Абрагамовіч (Абрамовіч) з двух дымоў Krasnosila мусіў плаціць па тры злотыя[7]. 10 лістапада 1643 г. айцец Антоні Гарбачэўскі, намесьнік Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыру ў Кіеве, ад свайго імя і вялебнага ў Богу айца Філафея Кізарэвіча, ігумэна міхайлаўскага, і ўсёй капітулы апратэставаў у Кіеўскім гродзкім судзе тое, як пан падстолі кіеўскі Максіміліян Бразоўскі, дзедзіч добраў Астраглядавічы і іншых, “греблю засыпал на острове монастырским Узлужью, озера власные на монастыр належачие половити казал, с пол и сеножатей, так монастырских, яко и подданых виолентер [гвалтоўна] повыбиял, а потым на въласным кгрунъте, с которых выбил подле Красноселя, осадив слободу, назвисъком Туръжин назвал…[8]. Менавіта адсюль, ад Краснага Сяла пачалі свой пешы марш прыплыўшыя зь нізоўяў Прыпяці на чаўнах казакі палкоўніка Ільлі Галоты, каб перад сьвітаньнем 17 чэрвеня 1649 г. безпасьпяхова атакаваць абоз пісара літоўскага Ўладыслава Валовіча пад Загальлем[9].

У 1683 г. з 18 дымоў у вёсцы Краснасельле падымнае плацілі астраглядаўскія айцы дамініканы[10], якія, верагодна, трымалі яе ў заставе. Інвэнтар 1698 г. 25 сакавіка засьведчыў, што краснасельцы з 13 гаспадарак не паасобку, але грамадою мусілі плаціць уладальніку маёнтку князю Дамініку Яну Шуйскаму ў асобе адміністратара пана Зыгмунта Шукшты чыншу 50 злотых, даніны мядовай 18 бельцаў, рыбалоўны рыштунак вырабляць, рыбу лавіць, да замку Хойніцкага кожную сераду і пятніцу прысылаць, выконваць падводную і будаўнічую павіннасьці для двара Астраглядаўскага. Названыя Ігнат Войт, Андрэй Арцюшэнка, Мацьвей Арцюшэнка, Астап Панчанка, Даніла Аляксеенка, Іоў Аляксеенка, Харытон Аляксеенка, Ляон Патапенка, Васіль Карпенка, Ігнат Кананенка, Кузьма Кармазенка, Лука Клімянок, Усьцін Клімянок[11]. Пэўна, плацілі і за тыя 5 гаспадарак, што пакінулі грамаду. 9 чэрвеня 1707 г. князь Дамінік Шуйскі, харунжы берасьцейскі, абвінаваціў у Мазырскім гродзкім судзе пана Крыштафа Маніцкага, падчашага кіеўскага, за гвалтоўны наезд зь вялікай грамадой людзей на добры Краснасельскія і падданых тамтэйшых зьбіцьцё, будынкаў спаленьне і розных іншых гвалтаў учыненьне[12]. Згаданыя выплаты чыншу і даніны мядовай краснасельцамі яшчэ і ў рэвізіі 1716 г.[13] А вось у кастрычніку 1719 г. Оўруцкі гродзкі, выконваючы пастанову Люблінскага трыбуналу, перадаў Краснасельле за даўгі пану оўруцкаму мечніку Мацьвею Трыпольскаму[14]. Відавочна, з гэтае прычыны ў інвэнтары 1721 г. згадка пра вёску адсутнічала. У лістападзе 1723 г. складзены інвентар на маёнтак Краснаселле, які перадаваўся ў пасэсію пану Грузевічу, лоўчаму наваградскаму, ім жа і падпісаны[15]. Валодаў вёскай Krasnosile з 15 халупамі (хатамі) пан лоўчы Базыль Грузевіч і ў 1734 г.[16] 7 чэрвеня 1746 г. князь Шуйскі пратэставаў у Оўруцкім гродзе супраць ужо былога пасэсара пана Базыля Нячая і іншых Грузевічаў, выстаўляў прэтэнзію на 4 400 злотых за наезд на вёску Краснасельле, зьбіцьцё людзей, будынкаў спаленьне і рабункі[17]. Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Краснасельле было ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі[18]. 31 ліпеня і 6 жніўня 1749 г. айцы цыстэрцыянцы Кімбараўскага канвэнту, якім належала вёска Малочкі, і князь Ігнацы Шуйскі, уладальнік Краснасельля, абмяняліся пратэстамі ў Оўруцкі гродзкі суд за насланьне сваіх людзей і ўчыненьне гвалтаў і рабункаў[19]. Увогуле, рознага кшталту непаразуменьні і канфлікты паміж ўладальнікамі (кіеўская мітраполія, оўруцкія базыляне, кімбараўскія цыстэрцыянцы), жыхарамі вёскі Малочкі ды ўладальнікамі (князі Шуйскія, апякуны паны Быстрыя, старосты ліноўскія, альбо пасэсары – паны Грузевічы, Загароўскі), жыхарамі Краснасельля адбываліся на працягу 1730 – 1780-х гг.

У жніўні 1750 г. у Хойніках былі схопленыя краснасельскія сяляне Саўка Лутчанка, Лук'ян Кананенка, Ігнат, войтаў сын (у інвэнтары 1698 г. краснасельскага войта таксама звалі Ігнатам[20]), Селівон, Іванаў унук, Цімох і Іван Панчанкі і "іншыя", а таксама атаман іхны Кулешык, абвінавачаныя ў гайдамацтве – нападзе на Малочкі і зрабаваньні (забралі 20 тыс. грывень) тамтэйшага арандатара Бэні Ізраэлевіча.[21] У 1754 г. з 31 двара вёскі Krasnosile Хойніцкага маёнтку выплачвалася “do grodu” (Оўруцкага замку) 4 злотыя і 25 з пал. грошаў, “na milicję” (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 19 зл. і 12 гр.[22] Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 г. засьведчылі пражываньне ў Краснасельлі адпаведна 15, 3 і 6 чалавек (głow), якія належалі да Хойніцкага кагалу[23]. Значнае ўбываньне насельнікаў-габрэяў у вёсцы магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай Каліеўшчыны ў 1768 г.

Пасьля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) паселішча апынулася ў складзе Рэчыцкай акругі (павету) Чарнігаўскага намесьніцтва, потым Маларасійскай губэрні, ад 1797 г. – Менскай губэрні Расейскай імпэрыі. У 1811 г. у вёсцы 19 двароў. На сьнежань 1844 г. у інвэнтары аднаіменнага маёнтку Юзафа, сына Караля, Прозара згаданы фальварак Краснасельле[24]. У 1850 г. 34 двары, 181 жыхар. У 1879 г. Краснасельле названае ў ліку паселішчаў Аравіцкага царкоўнага прыходу. Паводле перапісу 1897 г. тут былі 63 двары, 360 жыхароў, хлебазапасная крама. Побач – аднайменны фальварак. На 1909 г. у вёсцы налічвалася 70 двароў, 451 жыхар, у фальварку 1 двор, 5 жыхароў, у Дзёрнавіцкай воласьці Рэчыцкага павету Менскае губэрні[25].

Ад 8 сьнежня 1926 г. да 9 чэрвеня 1927 г. цэнтр Краснасельскага савету Хойніцкага раёну Рэчыцкай акругі. У траўні 1943 г. акупанты спалілі 82 двары, забілі 18 жыхароў (пахаваныя ў магіле ахвяраў фашызму ў цэнтры вёскі). У 1941 – 1943 гг. каля вёскі загінулі 3 воіны і 3 партызаны (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры). 50 вяскоўцаў загінулі на фронце.

Паводле перапісу 1959 г. 375 жыхароў. Вёска ўваходзіла ў склад саўгасу “Аравічы” (цэнтр – аднаіменная вёска).

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4. (pdf)
  2. ^ Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 8 (1499 – 1514). – Vilnius, 1995. N. 424
  3. ^ Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ –ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В.І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В.І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського. – Київ, 2011. № 289, 290, 293, 295, 296, 297
  4. ^ Volumina Legum. Tom II. – Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 – 87; Падалінскі, У. [Рэцэнзія] / У. Падалінскі // Беларус. гіст. агляд. – 2012. Т. 19. С. 329 – 337. – Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569 – 1648. – Warszawa, 2009
  5. ^ Аrchiwum Główny Akt Dawnych (AGAD). Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sign. 1. S. 16, 17
  6. ^ AGAD. S. 17
  7. ^ Архив Юго-Западной России. Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 396 – 397
  8. ^ Документальна спадщина... № 306
  9. ^ Kotłubaj Ed. Życie Janusza Radziwiłła. – Wilno i Witebsk, 1859. S. 136. Dodatek XII. S. 365 – 367; Мицик Юрій. Полковник Ілля Голота і Загальська битва 1649 р. у світлі нових документів. // Мицик Юрій. Albaruthenica. – Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 164 і наст.
  10. ^ АрхивЮЗР. Ч. 7. Т. 1. – Киев, 1886. С. 489
  11. ^ НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 133
  12. ^ AGAD. S. 18
  13. ^ НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 143
  14. ^ Описи актовых книг Киевского центрального архива. – № 34. / Сост. А.Т. Белоусов – Киев: Типография Т. Г. Мейнандера, 1907. С. 13
  15. ^ AGAD. S. 18
  16. ^ Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. – Біла Церква, 2015. С. 292
  17. ^ AGAD. S. 24
  18. ^ Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. – Lwów, 1748. S. 148
  19. ^ АGAD. S. 25
  20. ^ НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 133
  21. ^ АрхивЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700 – 1768). – Киев, 1876. С. 511 – 512
  22. ^ Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. – Біла Церква, 2015. С. 183
  23. ^ Архив ЮЗР. – Киев, 1890. Ч. 5. Т. 2. С. 301, 391, 710
  24. ^ НГАБ. Ф. 142. Воп.1 Спр. 1481
  25. ^ Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. – Минск, 1909. С. 95

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 5, 12 – 18, 34
  • Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.2, кн.2. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2005. 520с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0330-6 ISBN 985-11-0302-0