Далучэньне Заходняй Беларусі да БССР

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Асноўны артыкул: Далучэньне Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны да СССР
Савецкі прапагандысцкі плякат, дзе чырвонаармеец забівае польскага арла, як сымбаль вызваленьня беларускага і ўкраінскага народаў

Далучэньне Заходняй Беларусі да Беларускай ССР (Узьяднаньне Беларусі[1]) — улучэньне ў склад БССР тэрыторыі Заходняй Беларусі ў выніку нападу Савецкага Саюзу на Польшчу ў 1939 року.

Перадумовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьля распаду Расейскай імпэрыі на этнічнай тэрыторыі беларусаў была абвешчаная Беларуская Народная Рэспубліка. Апынуўшыся між бальшавіцкай Расеяй, Польшчай і Летувой, яна, аднак, ня здолела адстаяць свой сувэрэнітэт. Паводле ўмоваў Рыскага пагадненьня 1921 року Беларусь разам з Украінай былі падзеленыя між Польшчай ды Расеяй. На «Крэсах усходніх» (так зваліся тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны ў складзе Польскай рэспублікі) праводзілася асыміляцыя мясцовага насельніцтва, дыскрымінацыя беларускай мовы і праваслаўнай веры, перасьлед іншадумцаў. У адказ на гэта беларускі палітычны рух у Заходняй Беларусі пераходзіў на ўсё больш радыкальныя пазыцыі, усё больш сымпатызаваў СССР і інфільтраваўся савецкімі агентамі.

Наконадні Другой сусьветнай вайны савецкі ўрад, каб адтэрмінаваць вайну з гітлераўскай Нямеччынай, заключыў зь ёй шэраг дамоваў, адной зь якіх стаў «Пакт аб ненападзе» 23 жніўня 1939 року. Паводле сакрэтнага дадатку да пакту ўсходнія землі Польшчы сталі «сфэраю ўплыву» СССР.

Ажыцьцяўленьне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

17 верасьня 1939 року, дачакаўшыся разгрому Нямеччынай польскага войска ў Другой сусьветнай вайне, Савецкі Саюз перайшоў усходнюю мяжу Польшчы на падставе «абароны насельніцтва Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны». У выніку паходу заходняя і ўсходняя часткі беларускай тэрыторыі былі de facto аб’яднаныя, а з мэтай фармальнага «ўзьяднаньня» пачалося стварэньне мясцовых саветаў і народных сходаў.

1 кастрычніка 1939 году Бюро Цэнтральнага камітэту (ЦК) Ўсесаюзнай камуністычнай партыі бальшавікоў (УКП(б)) ухваліла Пастанову «Пытаньні і Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі» з 33-х пунктаў. Паводле 1-га пункту, даручалася правесьці Народны сход у Беластоку з выбраных дэлегатаў з усёй тэрыторыі былых Беластоцкага, Віленскага, Наваградзкага і Палескага ваяводзтваў. 2 кастрычніка Бюро ЦК УКП(б) зацьвердзіла старшыняў Часовых кіраўніцтваў 4 былых ваяводзтваў. Старшынёй Беластоцкага часовага кіраўніцтва стаў Уладзімер Гайсін, які быў ураджэнцаў Гомля; Віленскага — Якаў Жылянін, які нарадзіўся ў вёсцы Гайна Лагойскага раёну; Наваградзкага — Пётар Бандарэнка; Палескага — Пётар Калінін родам з хутара Альховікі Віцебскай вобласьці. 22 кастрычніка 1939 году на выбарах у Народных сход Заходняй Беларусі абралі 926 дэлегатаў, сярод якіх былі: 563 селяніны (61 %), 197 работнікаў (21,3 %), 112 інтэлегентаў (12 %), 29 службоўцаў (3 %) і 25 саматужнікаў (2,7 %). Паводле народнасьці ў Народным сходзе налічваўся: 621 беларус (67 %), 128 палякаў (14 %), 72 жыды (7,8 %), 52 украінцы (5,6 %), 43 расейцы (4,6 %) і 10 прадстаўнікоў іншых народнасьцяў (1 %). 28 кастрычніка Народны сход адкрыў найстарэйшы дэлегат Сьцяпан Струг зь вёскі Маісеевічы Ваўкавыскага павету, якому было 68 гадоў. Запрошанымі гасьцямі Сходу ў Беластоку былі Якуб Колас і Янка Купала. Сход ухваліў 4 дэклярацыі: «Аб дзяржаўнай уладзе», «Аб уваходжаньні Заходняй Беларусі ў склад БССР», «Аб канфіскацыі памешчыцкіх зямель», «Аб нацыяналізацыі банкаў і буйной прамысловасьці». Народны сход зьвярнуўся да Вярхоўнага Савета СССР з просьбай прыняць Заходнюю Беларусь у склад спачатку СССР, а пасьля Беларускай ССР, каб «тым самым зьяднаць беларускі народ у адзіную дзяржаву і пакласьці канец разьяднаньню беларускага народа». 30 кастрычніка Паўнамоцная камісія Народнага сходу накіравала дэлегацыю з 66 прадстаўнікоў у Маскву, каб завесьці дакумэнтальны зварот. Таксама на Сходзе зацьвердзілі Рашэньне абвясьціць 17 верасьня Днём вызваленьня працоўных Заходняй Беларусі ад прыгнётку буржуазіі і памешчыкаў. 2 лістапада 1939 году Вярхоўны Савет СССР ухваліў Рашэньне аб прыняцьці Заходняй Беларусі ў склад СССР[1].

Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1940 року

14 лістапада 1939 Вярхоўны Савет БССР ухваліў Закон «Аб прыняцьці Заходняй Беларусі ў склад Беларускай ССР». На 3-й пазачарговай сэсіі ў Беластоку Закон падпісалі старшыня Прэзыдыўму Вярхоўнага Савета БССР Нічыпар Наталевіч і сакратар Прэзыдыўма Вярхоўнага Савета БССР Л. Папкоў. У Законе гаварылася: «Прыняць Заходнюю Беларусь у склад БССР і ўзьяднаць тым самым вялікі беларускі народ у адзінай беларускай дзяржаве». У выніку ўзьяднаньня колькасьць насельніцтва Беларускай ССР павялічылася з 5,6 млн да 10,3 млн чалавек[1].

Пераўладкаваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле Закону ад 14 лістапада 1939 году «Аб прыняцьці Заходняй Беларусі ў склад БССР», Прэзыдыюму Вярхоўнага Савета БССР даручалася прызначыць на далучаных землях дзень выбараў дэпутатаў ад Заходняй Беларусі. Тым жа Законам ад 14 лістапада 1939 году прадугледжвалася адміністрацыйнае пераўладкаваньне земляў Заходняй Беларусі[1]. 2 сьнежня 1939 году была прынятая пастанова ЦА КП(б)Б «Аб мерапрыемствах па арганізацыі народай асьветы ў заходніх абласьцях БССР»[2]. 4 сьнежня 1939 году Прэзыдыюм Вярхоўнага Савету СССР выдаў загад аб стварэньні 5 вобласьцяў на захадзе Беларускай ССР: Баранавіцкай, Беластоцкай, Берасьцейскай, Вялейскай і Пінскай[1]. 27 сьнежня 1939 году была прынятая пастанова ЦК КП(б)Б «Аб арганізацыі сеткі прадпрыемстваў, устаноў і органаў мастацтва ў заходніх абласьцях БССР»[2]. 15 студзеня 1940 году Прэзыдыюм Вярхоўнага Савета БССР выдаў Указ аб стварэньні раёнаў у 5 новаўтвораных абласьцях, якія замянілі паветы. 24 сакавіка 1940 году ў 5 заходніх абласьцях Беларускай ССР прайшлі выбары ў Вярхоўныя Саветы СССР і БССР[1].

Паўторнае разьяднаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

10 кастрычніка 1939 году ўрады Летувіскай Рэспублікі і СССР падпісалі Дамову, паводле якой Летуве перадалі Віленскую вобласьць плошчай 6900 кв.км, дзе большасьць насельніцтва складалі беларусы. 27 ліпеня 1944 году ў Маскве народны камісар замежных справаў СССР Вячаслаў Молатаў і старшыня Польскага камітэту нацыянальнага вызваленьня Эдвард Асубка-Мараўскі падпісалі Пагадненьне аб савецка-польскай мяжы. Паводле Пагадненьня, Польшчы аддалі Беласток, дзе 5-ю гадамі раней Народны сход Заходняй Беларусі прымаў рашэньне аб узьяднаньні[1]. Пасьля сканчэньня Другой сусьветнай вайны паводле ўмоваў Ялцінскай канфэрэнцыі большая частка Беластоцкай вобласьці адышла да Польскай Народнай Рэспублікі.

Памяць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У гонар дня 17 верасьня названыя вуліцы і пляцы ў розных беларускіх местах.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г д е ё Алена Ляўковіч. «Вялікі беларускі народ у адзінай беларускай дзяржаве» // Зьвязда : газэта. — 14 лістапада 2020. — № 223 (29337). — С. 6. — ISSN 1990-763x.
  2. ^ а б Севрук, В. Н. 14 ноября 1939 года завершился процесс воссоединения Беларуси // 7 дней. — 2004. — № 46. — С. 11.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]