Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

14 траўня 1995 году з ініцыятывы прэзыдэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі адбыўся першы рэфэрэндум у гісторыі незалежнай Беларусі. Быў адным з найважнейшых і вырашальных у гісторыі краіны, паколькі вызначыў, акрамя сымболікі, дзяржаўны статус расейскай мовы і стратэгічны кірунак на інтэграцыю з Расеяй.

Пытаньні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У адпаведнасьці з пастановай № 3728 — ХІІ «Аб правядзеньні рэспубліканскага рэфэрэндуму па пытаньнях, прапанаваных Прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь, і мерах па яго забесьпячэньні» ў бюлетэнь для галасаваньня былі ўключаны наступныя пытаньні:

  1. Ці згодны Вы з наданьнем расейскай мове аднолькавага статусу зь беларускай?
  2. Ці падтрымліваеце Вы прапанову аб устанаўленьні новых Дзяржаўнага сьцягу і Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь? (прапаноўвалася зьмяніць нацыянальныя герб Пагоня і бел-чырвона-белы сьцяг на знакі, што нагадвалі сымбалі Беларускай ССР)
  3. Ці падтрымліваеце Вы дзеяньні прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь, скіраваныя на эканамічную інтэграцыю з Расейскай Фэдэрацыяй?
  4. Ці згодны Вы зь неабходнасьцю ўнясеньня зьмяненьняў у Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, якія прадугледжваюць магчымасьць датэрміновага спыненьня паўнамоцтваў Вярхоўнага Савету прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь у выпадках сыстэматычнага ці грубага парушэньня Канстытуцыі?

Першае, другое і трэцяе пытаньні выносіліся на абавязковы рэфэрэндум, рашэньне якога зьяўляецца канчатковым, а чацьвертае пытаньне — для прыняцьця кансультацыйнага рашэньня, якое мае рэкамэндацыйны характар[1].

Вынікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году. Вынікі па раёнах. Мова

Паводле афіцыйнага паведамленьня аб выніках рэспубліканскага рэфэрэндуму[2], зробленага Цэнтральнай камісіяй Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзеньні рэспубліканскіх рэфэрэндумаў:

  • за прыняцьце новага сьцяга і герба прагаласавалі 3 622 851 чалавек, ці 75,1 %, супраць прагаласавалі 988 839 чалавек, ці 9,39 %, 211 792 бюлетэні былі прызнаныя несапраўднымі;
  • за наданьне расейскай мове статусу дзяржаўнай прагаласавала 4 017 273 чалавекі, ці 83,3 %, супраць прагаласавалі 613 516 чалавек, ці 12,7 %, 192 693 бюлетэні былі прызнаныя несапраўднымі;
  • за інтэграцыю з Расеяй прагаласавалі 4 020 001 чалавек, ці 83,3 %, супраць прагаласавалі 602 144 чалавекі, ці 12,5 %, 201 337 бюлетэняў былі прызнаныя несапраўднымі;
  • за наданьне прэзыдэнту права роспуску парлямэнту ў выпадку грубіянскага ці сыстэматычнага парушэньня апошнім канстытуцыі 3 749 266 чалавек, ці 77,7 %, супраць прагаласавалі 857 485 чалавек, ці 17,8 %, 216 731 бюлетэнь быў прызнаны несапраўдным.

Пры гэтым адсотак выбарнікаў, што прагаласавалі супраць зьмены дзяржаўнай сымболікі, быў зьменшаны больш чым у 2 разы. Цягам простых матэматычных падлікаў можна вызначыць, што 988 839 чал. складае ад 4 823 482 чал. (агульная колькасьць удзельнікаў рэфэрэндуму) не 9,39 %, а 20,5 %.

Прававая ацэнка рэфэрэндуму[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Неадпаведнасьць Канстытуцыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Згодна з артыкулам 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўнай мовай Беларусі аб’яўлена беларуская мова, а расейская прызнана мовай міжнацыянальных зносінаў. Тым самым Асноўны закон краіны адназначна вырашыў пытаньне аб дзяржаўнай мове, і яго нельга было ставіць пад сумнеў шляхам вынясеньня на ўсенароднае галасаваньне[1].
  • Згодна з артыкулам 148 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь не дазвалялася зьмяняць або дапаўняць Канстытуцыю на працягу апошніх шасьці месяцаў паўнамоцтваў парлямэнту[3].

Хаця афіцыйна паўнамоцтвы парлямэнту скончыліся толькі ў сьнежні 1996 году, у адпаведнасьці з Канстытуцыяй гэта павінна было адбыцца яшчэ ў сакавіку 1995 году. Увогуле, пра складаны прававы аспэкт дзейнасьці парлямэнту ў гэты пэрыяд гаворыцца ў адмысловым камэнтары судзьдзі Р. Васілевіча (у пэрыяд з 1997 па 2008 год Старшыня Канстытуцыйнага суду Беларусі, прыхільнік палітыкі А. Лукашэнкі[4]). Ён паказвае на фактычную неправамоцнасьць ўсіх заканадаўчых актаў, прынятых Вярхоўным Саветам 13-га скліканьня пасьля сканчэньня яго паўнамоцтваў у сакавіку 1995 году. Гэтае сьцьвярджэньне аўтаматычна распаўсюджваецца на пастанову № 3728-XII «Аб правядзеньні рэспубліканскага рэфэрэндуму па пытаньнях, прапанаваных Прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь і захадах па іх забесьпячэньні» ад 13 красавіка 1995 году і закон № 452-XIII «Аб вызнаньні страты юрыдычнай сілы заканадаўчых актаў Рэспублікі Беларусь па пытаньнях дзяржаўнай сымболікі» ад 28 чэрвеня 1995 году[5].

Неадпаведнасьць заканадаўству[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • У адпаведнасьці з артыкулам 3 «Закона аб усенародным галасаваньні (рэфэрэндуме)» на ўсенароднае галасаваньне забаранялася выносіць пытаньні, што «парушаюць неад’емнае права народа Рэспублікі Беларусь на дзяржаўныя гарантыі існаваньня беларускай нацыянальнай культуры і мовы».

З гэтага закону вынікае, што пытаньні, накіраваныя на зьніжэньне дзяржаўных гарантыяў існаваньня беларускай мовы, у тым ліку шляхам прыніжэньня яе ролі ў параўнаньні зь іншымі мовамі, ня могуць выносіцца на рэспубліканскі рэфэрэндум. Аналягічную выснову трэба зрабіць і адносна пытаньняў аб зьмене Дзяржаўнага сьцягу і Дзяржаўнага гербу, як пытаньняў, якія замахваюцца на неад’емнае права беларускага народа на нацыянальную дзяржаўнасьць[1].

Якраз гэтая акалічнасьць была матывам адмовы ў правядзеньні падобнага рэфэрэндуму ініцыятыўнай групе грамадзянаў з пракамуністычнага Народнага руху Беларусі ўвосень 1994 году[3]. Заява гэтай групы пра ініцыяваньне рэфэрэндуму была разгледжаная ў шасьці парлямэнцкіх камісіях і ў Міністэрстве юстыцыі. Усе яны зрабілі прыблізна аднолькавыя заключэньні, грунтуючыся на якіх і спасылаючыся на артыкул 3 «Закону аб усенародным галасаваньні (рэфэрэндуме)», Цэнтральная камісія па выбарах і правядзеньні рэспубліканскіх рэфэрэндумаў растлумачыла падаўцам заявы, што пытаньне аб наданьні расейскай мове дзяржаўнага статусу «прама забаронена заканадаўствам рэспублікі»[6].

  • Пры ўтварэньні камісіяў па рэфэрэндуме былі парушаныя нормы артыкулаў 18 і 20 «Закону аб усенародным галасаваньні (рэфэрэндуме)» ў частцы спосабу фармаваньня камісіяў[3].

Іншыя пытаньні законнасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Прызначэньне рэфэрэндуму адбылося з парушэньнем рэглямэнту Вярхоўнага Савету.

11 красавіка 1995 году Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь пачаў абмеркаваньне магчымасьці ўключэньня ў бюлетэнь рэфэрэндуму і пытаньня наконт мовы. У выніку дыскусіі і галасаваньня ініцыятыва прэзыдэнта не знайшла падтрымкі: з агульнай колькасьці 238 дэпутатаў бралі ўдзел у галасаваньні 141 чалавек, выступілі «за» 124, «супраць» 6, «устрымаліся» 11. Пасьля адхіленьня парлямэнцкімі камісіямі прэзыдэнцкай прапановы аб ініцыяваньні рэфэрэндуму Лукашэнка заявіў, што правядзе рэфэрэндум безь яго санкцыі. У адказ на гэта больш за два дзясяткі дэпутатаў абвясьцілі галадоўку-пратэст непасрэдна ў зале пасяджэньняў парлямэнту. Тады ў ноч з 11-га на 12 красавіка ў залю паседжаньняў парлямэнту па загадзе прэзыдэнта А. Лукашэнкі былі ўведзены ўзброеныя фармаваньні. Людзі ў масках і камуфляжнай форме жорстка зьбілі дэпутатаў, праігнараваўшы статус іх недатыкальнасьці, і выкінулі з будынку Вярхоўнага Савету на вуліцу. Толькі пасьля гэтых падзеяў дэпутаты 13 красавіка прынялі з парушэньнем працэдуры пастанову аб правядзеньні рэфэрэндуму[1][7].

Доктар юрыдычных навук Міхаіл Пастухоў, які ў 1995 годзе быў судзьдзём Канстытуцыйнага суду, лічыць, што толькі адзін факт скарыстаньня фізычнай сілы ў дачыненьні да дэпутатаў «людзьмі ў камуфляжнай форме», ды яшчэ ў будынку парлямэнту, ставіць пад сумненьне законнасьць пастановы Вярхоўнага Савету наконт прызначэньня рэфэрэндуму, паколькі рашэньне было прынята пад прымусам. Само ж увядзеньне ўзброеных людзей у парлямэнт і нападзеньне на дэпутатаў можна кваліфікаваць як захоп улады гвалтоўным чынам. Пасьля гэтага здарэньня Пракуратура Рэспублікі Беларусь распачала крымінальную справу, аднак зь цягам часу яна была прыпынена з прычыны «неустановления лиц, допустивших бесчинства в парламенте»[1]. Пры гэтым дэпутат Вярхоўнага Савету XII скліканьня ад БНФ Сяргей Навумчык у сваіх успамінах сьцьвярджае, што менавіта супрацоўнікі «Альфы» зьбівалі дэпутатаў ад апазыцыі, якія абвясьцілі галадоўку ў авальнай залі[8].

  • Ігнараваньне Канстытуцыйным Судом зваротаў Камісіі Вярхоўнага Савету.

Адразу пасьля абвяшчэньня прэзыдэнтам ініцыятывы рэфэрэндуму Камісія па адукацыі, культуры і захаваньні гістарычнай спадчыны Вярхоўнага Савету (старшыня Н.Гілевіч) зьвярнулася ў Канстытуцыйны суд (старшыня В. Ціхіня) з просьбай вызначыць адпаведнасьць Канстытуцыі прапановы прэзыдэнта наконт наданьня расейскай мове роўнага статусу зь беларускай. Аднак суд адмовіўся разглядаць гэтае пытаньне, матывуючы сваю пазыцыю тым, што ён ня мае кампэтэнцыі для праверкі «конституционности предложения Президента Республики Беларусь о проведении референдума»[9]. Пасьля прыняцьця 13 красавіка 1995 году Вярхоўным Саветам 12-га скліканьня пастановы наконт правядзеньня рэфэрэндуму вышэйзгаданая Камісія ВС паўторна зьвярнулася ў Канстытуцыйны суд з аналягічнай просьбай. І на гэты раз суд адмовіў. У якасьці фармальнай прычыны паслужыла тое, што «постановления Верховного Совета не включены в перечень нормативных актов, вопрос о констуционности которых может рассматриваться Конституционным судом»[10]. Фактычнае ігнараваньне Канстытуцыйным Судом звароту Камісіі Вярхоўнага Савету можна расцаніць як яшчэ адно сьведчаньне сумніўнай законнасьці праведзенага рэфэрэндуму[1].

  • На вядзеньне агітацыі супраць вынесеных на рэфэрэндум прапановаў накладаліся істотныя абмежаваньні.

Таварыства беларускай мовы напярэдадні рэфэрэндуму двойчы зьвярталася да кіраўніцтва Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі з просьбай падаць этэр, а адзін з намесьнікаў старшыні Таварыства даў інтэрвію для другой праграмы Беларускага радыё. Інтэрвію было зьнятае з этэру. Таксама вядомыя грамадзкія дзеячы, прыхільнікі беларускай нацыянальнай ідэі, не атрымалі доступу да тэле- і радыёэтэру. У той жа час этэрны час вольна падаваўся актывістам Славянскага сабору і камітэту «За свободный выбор языка обучения»[7]. Была арганізавана шырокая прапагандысцкая кампанія праз дзяржаўныя сродкі масавай інфармацыі на карысьць станоўчых адказаў на пытаньні рэфэрэндуму. Напярэдадні рэфэрэндуму сам прэзыдэнт А.Лукашэнка на працягу 3-х гадзінаў агітаваў з тэлеэкрана за падтрымку сваёй ініцыятывы і свайго адназначнага бачаньня адказаў: па ўсіх пытаньнях — «так»[1].

  • У дзень рэфэрэндуму ў многіх памяшканьнях, дзе адбывалася галасаваньне, былі вывешаны плякаты, якія паказвалі, як трэба «правільна» адказваць у адпаведнасьці з найвышэйшай афіцыйнай пазыцыяй[1].
  • Мелі месца зафіксаваныя назіральнікамі фальсыфікацыі на ўчастках непасрэдна 14 траўня[3]. Характэрна, што ў г. Менску, дзе кантраляваньне грамадзкасьцю працэдуры галасаваньня было арганізавана найлепш, ні адно з пытаньняў не атрымала больш за 40% станоўчых адказаў ад агульнага сьпісу грамадзян з правам голасу. Аднак у рэгіёнах гэты паказчык несувымерна больш высокі[1].
  • Парлямэнцкая асамблея АБСЭ зрабіла выснову, што парлямэнцкія выбары і рэфэрэндум у Беларусі не адпавядалі ўсім міжнародным нормам свабоднага і справядлівага галасаваньня. Адзначаўся кантроль з боку ўрада за СМІ (што прыводзіла да недахопу або скажэньня інфармацыі), умяшаньне выканаўчай улады ў выбарчы працэс, падаўленьне дзейнасьці палітычных партыяў і інш.
  • Заяву наконт выбараў і рэфэрэндуму ў Беларусі зрабіў дзярждэпартамэнт ЗША, у якой было выказана шкадаваньне з нагоды таго, «якім чынам і ў якой абстаноўцы кіраўніцтва Беларусі правяло выбары і рэфэрэндум»[11].
  • У заяве Дзяржаўнай думы Расеі сьцьвярджалася, што яна «з натхненьнем успрыняла вынікі прамога народнага волевыяўленьня 14 траўня 1995 году, якое пацьвердзіла няўхільнае імкненьне беларускага народу да яднаньня з Расеяй. Выказаная пазыцыя беларускага народу па пытаньнях аб адносінах з Расеяй, аб статусе расейскай мовы і аб дзяржаўнай сымболіцы стала пераканаўчым сьведчаньнем глыбокага разуменьня карэнных інтарэсаў двух нашых братэрскіх народаў»[12].
  • Паводле меркаваньня М. Пастухова, які ў 1995 годзе быў судзьдзём Канстытуцыйнага суду, няма ніякіх падставаў лічыць, што рэфэрэндум супярэчыць нормам Канстытуцыі. Таксама ён лічыць, што сур’ёзныя парушэньні законнасьці падчас галасаваньня адсутнічалі, але рэфэрэндум стаў крокам на шляху наступу прэзыдэнта на сыстэму падзелу ўлады, пасьлядоўнага ўзмацненьня выканаўчай прэзыдэнцкай улады за кошт заканадаўчай і судовай, які паступова выводзіў за межы дэмакратычных нормаў і ў рэшце рэшт прывёў да антыканстытуцыйных наступстваў[13].

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г д е ё ж з Міхаіл Пастухоў. Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове? // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня: Gudas, 2000. ISBN 998-6951-82-7
  2. ^ http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html
  3. ^ а б в г Сяргей Запрудзкі. Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня: Gudas, 2000. ISBN 998-6951-82-7
  4. ^ ВАСИЛЕВИЧ Григорий Алексеевич(рас.) // Хто ёсьць хто ў Беларусі
  5. ^ Заключение Конституционного Суда Республики Беларусь от 11 октября 1995 г. №З-17/95 «О соответствии Конституции Республики Беларусь статьи 7 Закона "О Верховном Совете Республики Беларусь", статьи 10, части четвертой статьи 63 Временного регламента Верховного Совета Республики Беларусь»(рас.)
  6. ^ Усенародны рэфэрэндум не адбудзецца // Народная газета, 22—24 кастрычніка 1994 г.
  7. ^ а б Сяргей Запрудзкі. Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады // Архэ Пачатак № 1 (21) — 2002
  8. ^ Зьміцер Панкавец. Спэцназы Беларусі // Наша Ніва, 12 жніўня 2009
  9. ^ Веснік Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, 1995, № 2—3. С. 68—69.
  10. ^ Веснік Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, 1995, № 2—3. С. 72—73.
  11. ^ Парламентские выборы в Беларуси; Заявление госдепартамента США по поводу выборов и референдума в Республике Беларусь // Белорусская деловая газета, 22 траўня 1995 г.
  12. ^ Заявление Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «В связи с результатами всенародного референдума 14 мая 1995 года в Республике Беларусь»(рас.)
  13. ^ Михаил Пастухов. Развитие правовой системы Беларуси (до и после ноябрьского 1996 года референдума)(рас.) // «Белоруссия и Россия: общества и государства», 1998 год

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]