Проня

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Рака
Проня
Проня
Агульныя зьвесткі
Выток каля в. Ланенка 54°26′17.01″ пн. ш. 30°45′16.87″ у. д. / 54.4380583° пн. ш. 30.7546861° у. д. / 54.4380583; 30.7546861
Вусьце Сож 53°26′04.69″ пн. ш. 31°00′50.02″ у. д. / 53.4346361° пн. ш. 31.0138944° у. д. / 53.4346361; 31.0138944
Краіны басэйну Беларусь
Даўжыня 172 км
Сярэднегадавы сьцёк 29,5 м³/с
Плошча басэйну 4910 км²
Нахіл воднай паверхні 0,5 ‰
Месцазнаходжаньне
Проня на мапе
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Проня — рака ў Дубровенскім раёне Віцебскай вобласьці, а таксама Чавускім, Горацкім і Прапойскім раёнах Магілёўскай вобласьці, правы прыток ракі Сожу (басэйн Дняпра). Цячэ пераважна па Аршанска-Магілёўскай раўніне. Даліна добра распрацаваная, глыбокаўрэзаная, скрынкападобная, у вярхоўі невыразная; берагі пераважна стромкія, абрывістыя, у верхнім цячэньні нізкія і забалочаныя. Агульная даўжыня ракі — 172 км. Плошча вадазбору 4910 км². Выдатак вады ў вусьці 29,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5‰.

Пойма Проні была абжытая людзьмі як мінімум з каменнага стагодзьдзя, аб чым сьведчаць шматлікія гарадзішчы, разьмешчаныя па яе берагах. 28 верасьня 1708 году ў раёне вёскі Лясной на ўчастку паміж Проняй і Сажом адбылася знакамітая бітва пры Лясной, якую Пётар I называў «маці Палтаўскай бітвы»[1]. У 1943—1944 гадах, падчас Вялікай Айчыннай вайны, фронт на рацэ стаяў 9 месяцаў.

У апошнія гады разьвіваецца турызм. Рака прыгодна для сплаву на байдарках. Падчас падарожжа можна пабачыць найбліжэйшыя славутасьці і палюбавацца маляўнічымі краявідамі навакольля.

Гідраграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Лес часта падступае да самых берагоў ракі

Даўжыня 172 км. Вадазбор 4910 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусьці 29,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 [2][3].

Цячэ пераважна па Аршанска-Магілёўскай раўніне. Даліна добра распрацаваная, глыбокаўрэзаная, скрынкападобная, у вярхоўі невыразная; шырыня яе ад 0,4—0,6 км у верхнім цячэньні да 1—2 км у ніжнім. Берагі пераважна стромкія, абрывістыя, у верхнім цячэньні нізкія і забалочаныя, адкрытыя (вышыня 1—1,5 м, на асобных участках да 7 м), ніжэй за вусьце р. Бася трапляюцца невялікія тэрасы. Абалона роўная, двухбаковая, сухая, лугавая; шырыня яе 0,25—0,5 км, у вусьці 0,8—1,2 км (на асобных участках звужаецца да 80 м), ніжэй за вусьце р. Быстрая пашыраецца да 3,8 км.

Сілкаваньне Проні зьмяшанае, пераважна сьнегавое[4].

Рэчышча каналізаванае на працягу 19 км: ад вытоку да вусьця р. Пнёўка (15 км) і ад паўднёвай ускраіны г. Горкі ўніз па цячэньні (4 км): на астатнім працягу зьвілістае, каля г. Горкі разгаліноўваецца на некалькі рукавоў[5]. Шырыня ракі ў межань 15—20 м, у ніжнім цячэньні месцамі да 50 м.

Рака Проня на ўчастку ад Горак да ўпадзеньня рэчкі Быстрая цячэ ў бязьлесай зоне, а ад вёскі Равячына ў вузкім каньёне парослым кустамі. Кусты і вярбы схіляюцца над вадой і часта заступаюць шлях, у тым ліку і заваламі. Гэты ўчастак складае 30 кілямэтраў[5].

Асноўныя прытокі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Водны рэжым[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Найбольшы ўзровень разводзьдзя звычайна ў пачатку красавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 2,8 м у верхнім да 3,8 м у ніжнім цячэньні. Замярзае ў вярхоўі ў канцы лістапада[2], ніжэй — у 1-й дэкадзе сьнежня[2]; крыгалом у канцы сакавіка — пачатку красавіка[2]. Прымае сьцёк зь сеткі мэліярацыйных каналаў. Улетку магчымы дажджавыя паводкі[2][3] У разводзьдзе затапляецца вадой на 10—40 сутак на глыбіню 0,4 м у верхнім цячэньні і 1,5— 2,5 мэтраў у ніжнім.

Ля в. Ляцягі Прапойскага раёну на рацэ знаходзіцца гідралягічны пост рачны 1 разраду р. Проня — в. Ляцягі[6].

Флёра і фаўна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

20% водазбору пакрыты лесам[3].

З рыб водзяцца шчупак (Esox lucius), верхаводка (Alburnus alburnus), акунь звычайны (Perca fluviatilis), галавень (Leuciscus cephalus), лешч (Abramis brama).

Карысныя выкапні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ля ракі вядомы залежы мелу. Каля вёскі Скварск знаходзяцца радовішчы тугаплаўкіх глінаў і будаўнічых пяскоў[7].

Экалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У раёне гораду Горкі ў раку часам зьліваюцца неачышчаныя сьцёкавыя воды з агульнагарадзкіх ачышчальных збудаваньняў, якія забруджваюць раку, што пацьверджана задаволеным іскам Дзяржаўнай інспэкцыі аховы жывёльнага і расьліннага сьвету пры Прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь да камунальных службаў Горак па прычыне шкоды, нанесенай рыбным запасах ракі Проня ў 2005 годзе[8]. Вада ў раёне Горак брудная[9].

У 2011 годзе саўгас-камбінат «Горкі» забрудзіў раку Проня на працягу амаль 15 кілямэтраў[10].

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Бог Прона

Дасьледнікі Ўладзімер Тапароў і Алег Трубачоў лічаць гідронім Проня словам балцкага паходжаньня[11].

Назва Проня, магчыма, зьвязана з імем паганскага славянскага бога Прона[12].

Ёсьць вэрсія, што старажытная назва ракі Проня — Прапой, той, які мае хуткае цячэньне, магчыма, гэта слова дало назву гораду Прапойску (сучасны Слаўгарад)[13].

Народная вэрсія аб утварэньні назвы ракі больш маляўнічая. Паводле паданьня, калісьці жылі дзяўчына Бася і юнак Проня. Яны моцна кахалі адзін аднаго, але бацькі Басі не дазвалялі ёй выйсьці замуж за беднага Проню. Тады маладыя людзі вырашылі бегчы і папрасілі багоў, каб тыя дазволілі ім быць разам. Багі выканалі іх просьбу. І калі ня помнячы сябе ад шаленства бацька кінуўся ў пагоню за ўцекачамі, то выехаўшы на адну з палян, убачыў зьліцьцё дзьвюх рэк — гэта і былі Бася і Проня[14].

Магчыма, што зь дзяўчынай Проняй здарылася іншая неспадзёўка — яна быццам была з цыганскай сям’і і выпадкова ўтапілася, а яе кавалеры назвалі ў памяць аб ёй раку[15].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Старажытныя часы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пойма ракі Проня была абжытая людзьмі як мінімум з каменнага стагодзьдзя, аб чым сьведчаць шматлікія гарадзішчы, разьмешчаныя па яе берагах.

Ля в. Радамля Чавускага раёну на адгор’ях правага берагу Проні, знаходзіцца гарадзішча зь дзьвюх умацаваных пляцовак. Паўночна-ўсходняя пляцоўка авальная ў пляне, памерамі 30×45 м. З паўночнага боку захаваліся парэшткі некалі высокага вала. Паўночна-заходняя пляцоўка аддзеленая ад першай вузкай глыбокай лагчынай, з боку плято прасочваюцца парэшткі двух валоў і равоў. Памеры пляцоўкі 30×40 м. За валамі, на поўнач гарадзішча, на плято, разьмяшчаўся неўмацаваны пасад-паселішча. Горад Радамля ўпершыню згаданы летапісам ў 1535[16].

Ля в. Высокае Чавускага раёну, на мысе правага берагу ракі Проні, авальнае гарадзішча, памерамі 42×26 м. Паселішча абаронена дугападобнымі валам вышынёй 4 мэтры і ровам. Культурны пласт зьмяшчае ляпную (I тыс. н. э.) і ганчарную старажытнарускую кераміку XI—XIII стагодзьдзяў[16].

На левым беразе Проні ля в. Сянькова знаходзіцца гарадзішча, на паўночны ўсход ад Прапойска — курганны магільнік, у 3,5 км — стаянка каменнага стагодзьдзя і паселішча эпохі Кіеўскай Русі, у 1 км на ўсход яшчэ шэраг стаянак каменнага веку, на правым беразе ў 2 км на поўнач ад в. Завадзь-Віравая курганны магільнік[17].

У гарадзкім парку Прапойску, на стромкім мысе правага берагу ракі Сож, каля вусьця ракі Проня, старажытнае гарадзішча на Замкавай гары, памерамі 40×90 м. Захаваліся сьляды ўмацаваньняў: вала і рова. Тут знаходзіўся старажытнарускі Прупой (Прапошаск), упершыню згаданы ў грамаце Расьціслава Мсьціславіча ў 1136. Па зьвестках раскопак вал на селішчы ўзьведзены ў XII стагодзьдзі. На поўнач ад гарадзішча прасочваюцца парэшткі неўмацаванага пасаду[18].

Новы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Бітва пад Лясной. Жан Марк Нацьё (1717)

У 1708 г. падчас Паўночнай вайны ў данясеньні камандуючага корпусам Баўра(ru) Пятру I называецца рака Проня[19]:

«

Сяго верасьня 27 дзень у дарозе, не дайшоўшы да вёскі Бярозаўка, атрымаць ваш царскай вялікасьці ўказ праз Масора Чырыкава, і прыйшоў у тую вёску Бярозаўку, і стаў паміж вёсак Бярозаўка і Ўлукі. І сей ночы перайшоўшы цераз раку Проню, пайду да азначанага месца…

»

28 верасьня 1708 году ў раёне вёскі Лясной на ўчастку паміж Проняй і Сажом адбылася бітва пры Лясной, якую Пётар I называў «маці Палтаўскай бітвы»[1].

Падчас Вайны 1812 году Проню францускія войскі фарсіравалі двойчы — па дарозе на Маскву і назад. Пры адступленьні фарсіраваньне ракі адбылося ў раёне вёскі Галовічы Дрыбінскага раёну[1].

Вялікая Айчынная вайна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пазыцыйныя баі ў раёне Проні ў кастрычніку 1943 году

Проня была акупавана немцамі ўжо ў сярэдзіне ліпеня 1941 году. 18 ліпеня 1941 г. стралковая рота 107-га палка 55-я стралковая дывізія 1-га фарміраваньня загінула пры абароне аўтадарожнага моста праз р. Проню ў Прапойску[20].

У Горацкім раёне, у вярхоўях Проні і Мярэі, 12 кастрычніка 1943 году адбыўся першы бой польскай дывізіі імя Тадэвуша Касьцюшкі(ru)[1]. На гэтым месцы пабудаваны мэмарыял, а найбліжэйшая вёска названа Касьцюшкава[1].

У 1943—1944 гадах фронт стаяў на рацэ 9 месяцаў. Страты аднаго савецкага боку толькі на тэрыторыі Чавускага раёну склалі больш за 16 тысячаў чалавек[21]

За час сьнежаньскіх баёў 1943 году на ўчастку СкварскПрылёпаўкаПуцькі 290-я і 385-я стралковыя дывізіі страцілі да 1500 салдат. Прыкладна столькі ж стратаў было з боку немцаў. У гісторыю Вялікай Айчыннай вайны гэты эпізод увайшоў пад назвай «Прылёпаўскі пляцдарм»[21].

У фарсіраваньні Проні ўдзельнічалі 10-я армія, 49-я армія, 50-я армія, 15 стралковых злучэньняў і далучаныя да іх артылерыйскія, танкавыя, авіяцыйныя і сапёрныя часткі[21].

Населеныя пункты на рацэ[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гарады[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У месцы ўпадзеньня ў Проню ракі Парасіца знаходзіцца горад Горкі, у месцы зьліяньня Проні з рэкамі Быстрая і Гольша стаіць гарадзкі пасёлак Дрыбін, ля вусьця — горад Прапойск.

Іншыя населеныя пункты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Дубровенскім раёне: в. Ланенка, в. Лосеўка; у Горацкім раёне: в. Радзівонаўка, в. Сава, в. Сенькава, в. Азаравічы, в. Малая Каралёўка, в. Вялікая Каралёўка, в. Кузавіна, в. Старажоўка; у Дрыбінскім раёне: в. Галовічы; у Чавускім раёне: в. Будзіна, в. Скварск, в. Прылёпаўка, в. Пуцькі, в. Старасельле, в. Ключ, в. Загоранка, в. Высокае, в. Петухоўка, в. Дужаўка; у Прапойскім раёне: в. Чырвоная Слабада.

Турызм[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рака прыгодна для сплаву на байдарках. Падчас падарожжа можна пабачыць найбліжэйшыя славутасьці і палюбавацца маляўнічымі краявідамі навакольля.

У Ланенцы можна ўбачыць Пакроўскую царкву, пабудаваную ў пачатку XX стагодзьдзя[22][23].

Ля в. Сянькова, Радамля і в. Высокае можна знайсьці старыя гарадзішчы[16][17].

У в. Будзіна стаіць помнік у гонар прарыву абароны часткамі 49 арміі[24].

У в. Кузьмінічы[25] і в. Петухоўка[26] ёсьць брацкія магілы савецкіх воінаў, а ў в. Прылёпаўка[27] — мэмарыял часоў Вялікай Айчыннай вайны.

У в. Петухоўка знаходзіцца помнік прыроды мясцовага значэньня Байкоўскія крыніцы[28][29].

У Горках можна пабачыць Батанічны сад Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі, які быў закладзены ў 1848 годзе па праекце А. Кампіёні. На сёньняшні дзень гэты выбітны ляндшафтны аб’ект налічвае больш за 1000 відаў і разнавіднасьцяў расьлінаў[17][30], яго дэндрарый у 1963 годзе быў абвешчаны Батанічным помнікам прыроды рэспубліканскага значэньня[31]. Цяпер на тэрыторыі Батанічнага саду расьце каля 400 відаў і разнавіднасьцяў дрэў, кустоў, каля паўтысячы лекавых і іншых расьлінаў. У аранжарэі растуць трапічныя і субтрапічныя віды расьлінаў, якіх налічваецца больш за 300[32].

Проня ў культуры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У літаратуры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Проні прысьвяцілі вершы Аляксей Пысін[33] і Алесь Корнеў[34]. Яна згадваецца ў рамане Леаніда Левановіча «Бесядзь цячэ ў акіян»[35].

Падзеі твору Ўладзімера Ўсьпенскага «Невядомыя салдаты» («па-расейску: Неизвестные солдаты»), які быў адзначаны[36] Міхаілам Шолахавым, як «найлепшы твор аб Вялікай Айчыннай вайне», а таксама ў кнізе Дзеева і Пятрэнкі «Прастрэляныя кілямэтры»[37] адбываюцца таксама і падчас фарсіраваньня Проні.

У выяўленчым мастацтве[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мікалай Рыжоў назваў сваю выстаўку «Прыгажуня Проня» і прысьвяціў Проні некалькі сваіх карцін[38], таксама яна намалявана на акварэлі Мікалая Арасланава «Апошні лёд на Проні»[39]. Яўген Зайцаў у 1954 годзе стварыў палатно «Вечар на рацэ Проні»[40].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г д Проня течет из-за Горок… (рас.)
  2. ^ а б в г д Проня ў Вялікай Савецкай Энцыкляпэдыі
  3. ^ а б в Гідрамэтцэнтар Беларусі (рас.)
  4. ^ Река Проня (рас.)
  5. ^ а б Описание реки Проня (рас.)
  6. ^ ПОСТАНОВЛЕНИЕ СОВЕТА МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 23 января 2007 г. № 75 (рас.)
  7. ^ Город Чаусы и Чаусский район (рас.)
  8. ^ РЕШЕНИЕ Хозяйственного суда Могилевской области от 20.12.2005 (рас.)
  9. ^ река Проня (рас.)
  10. ^ Рыбалка в Беларуси: проблемы и надежды (рас.)
  11. ^ Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя
  12. ^ Проня (рас.)
  13. ^ ВСТРЕЧИ ЧЕРЕЗ ГОДЫ И РАССТОЯНИЯ (рас.)
  14. ^ Проня (рас.)
  15. ^ Мясцовыя легенды і паданні
  16. ^ а б в Городища в бассейне реки Сож. Часть 2-я
  17. ^ а б в Проня (рас.)
  18. ^ Городища в басьсейне реки Сож(рас.)
  19. ^ Кніга Памяці. Слаўгарадскі раён / Рэд.-склад.: П. С. Ерашэнка; Рэдкал.: Г. К. Кісялёў, В. В. Берастаў і інш.— Мінск: БЕЛТА, 1999.— 591 с.: іл.— 3500 экз. ISBN 985-6302-15-3
  20. ^ Мемориализация важнейших событий и увековечение памяти героев Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) на Могилевщине(рас.)
  21. ^ а б в Прони кровавые берега (рас.)
  22. ^ Ланенка, церковь Покровская (рас.)
  23. ^ Путешествие в прошлое. Фоторассказ (рас.)
  24. ^ Деревня Будино, памятник в честь прорыва обороны частями 49 армии
  25. ^ Захоронение в деревне Кузьминичи (Кузьминки, Кузьмичи) Чаусского района
  26. ^ Захоронение в деревне Петуховка Чаусского района
  27. ^ История Чаусского района (рас.)
  28. ^ Экологический туризм: по криницам Чаусского района (рас.)
  29. ^ Фота ля крыніцы
  30. ^ АГРОЭКОЛОГИЧЕСКОЕ ОБРАЗОВАНИЕ В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ (рас.)
  31. ^ Путешествие по академии. Фильм 3: Ботанический сад (рас.)
  32. ^ Белорусская государственная сельскохозяйственная академия (рас.)
  33. ^ А. В. Пысін. Проня
  34. ^ Святліца. Літаратурны альманах г. Баранавічы
  35. ^ Бесядзь цячэ ў акіян — раман
  36. ^ 11 октября исполнилось бы 80 лет писателю Владимиру Успенскому(рас.)
  37. ^ Деев В., Петренко Р. Простреленные киломэтры (рас.)
  38. ^ Выстава «Прыгажуня Проня» адкрыецца заўтра ў Магілёве
  39. ^ Акварели Арасланова(рас.)
  40. ^ Я. А. Зайцаў

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Блакітная кніга Беларусі: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзісько, М. М. Курловіч, Я. В. Малашэвіч і інш.; Маст. В. Г. Загародні. — Менск: БелЭн, 1994. — 415 с. ISBN 5-85700-133-1.
  • Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971.
  • Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Пронясховішча мультымэдыйных матэрыялаў

Каардынаты: 53°54′10.21″ пн. ш. 31°00′50.02″ у. д. / 53.9028361° пн. ш. 31.0138944° у. д. / 53.9028361; 31.0138944