Сан-Францыска

Сан-Францыска
анг. *San Francisco*
	Сан-Францыска; анг. San Francisco
	Населены пункт
	Сьцяг
Дэвіз	Oro en paz. Fierro en guerra.[…] і Gold in Peace, Iron in War
Краіна	ЗША
Штат	Каліфорнія
Акруга	Сан-Францыска
Першыя згадкі	1833
Дата заснаваньня	29 чэрвеня 1776
Кіраўніцтва і ўлада
Мэр	Лёндан Бiд
Заканадаўчы орган	San Francisco Board of Supervisors[d]
Геаграфія
Плошча	600,7 км²
Тып клімату	цёплы лётні міжземнаморскі клімат[d]
Вышыня НУМ	16 м
Часавы пас	UTC-8; UTC-7 (летні час);
Каардынаты	37°46′45,48″ пн. ш. 122°25′09,12″ з. д.HGЯO
Насельніцтва
Колькасьць	805 235 чал. (2010)
Афіцыйная мова	ангельская і гішпанская мова
Этнахаронімы	Franciscanaise, Franciscanais, San Franciscan і San Franciscans
Лічбавыя ідэнтыфікатары
Тэлефонны код	415
Паштовы індэкс	94102, 94103, 94104, 94105, 94107, 94108, 94109, 94110, 94111, 94112, 94114, 94115, 94116, 94117, 94118, 94119, 94120, 94121, 94122, 94123, 94124, 94125, 94126, 94127, 94128, 94129, 94130, 94131, 94132, 94133, 94134, 94137, 94139, 94140, 94141, 94142, 94143, 94144, 94145, 94146, 94147, 94151, 94158, 94159, 94160, 94161, 94163, 94164, 94172, 94177 і 94188
Сайт	www.sfgov.org
	Сан-Францыска на мапе Каліфорніі Сан-Францыска

Сан-Францы́ска (па-ангельску: San Francisco, мянушка: Туманны горад) — горад і акруга ў ЗША, у штаце Каліфорнія. Насельніцтва складае 776,7 тысяч чалавек, гэта чацьверты па колькасьці насельніцтва горад Каліфорніі. Сан-Францыска разьмешчаны на паўночным ускрайку аднайменнага паўвострава і зьяўляецца цэнтральнай часткай так званай вобласьці заліва Сан-Францыска (па-ангельску: San Franscisco Bay Area), насельніцтва якой складае каля 7 мільёнаў чалавек.

У 1776 годзе першымі эўрапейцамі якія пасяліліся ў Сан-Францыска сталі гішпанцы, якія назвалі горад у гонар Сьвятога Францыска. З пачаткам «Залатой ліхаманкі» ў 1848 годзе горад пачаў імкліва расьці. У 1906 годзе моцны землятрус і пажары, якія выбухнулі за ім, разбурылі 80% гораду. Пазьней Сан-Францыска быў перабудаваны. На сёньняшні дзень Сан-Францыска — адзін з самых прыгожых гарадоў Амэрыкі.

Сан-Францыска мае шэраг прыродных асаблівасьцей, якія надаюць гораду незабыўны калярыт. Горад разьмешчаны паміж аднайменным залівам і Ціхім акіянам. Смуга, прынесеная акіянам — часты госьць і адметная рыса гораду. Горад разьмешчаны на ўзгорках і славіцца на ўвесь сьвет невымоўным спалучэньнем гістарычнай і сучаснай архітэктуры. Да ліку славутасьцей гораду належаць мост «Залатая брама», абток Алькатрас і сыстэма кабэльных трамваяў.

Гісторыя

Першымі насельнікамі паўвострава Сан-Францыска былі індзейцы племя Ахлоні (у перакладзе з індзейскага «заходні народ»), якія засялялі гэтую мясцовасьць з 8 тысячагодзьдзя да нашай эры і да пачатку 19 стагодзьдзя. Першыя эўрапейцы прыбылі ў заліў Сан-Францыска 2 лістапада 1769 году ў складзе гішпанскай экспэдыцыі Гаспара дэ Партола. Дэ Партола шукаў магчымасьць пашырыць уладаньні гішпанскай кароны ў Амэрыцы і супрацьстаяць пашырэньню расейскіх калёніяў. Праз 6 гадоў гішпанцы заснавалі на паўвостраве місію і пабудавалі ваенны форт. Расейская калёнія разьмяшчалася непадалёк у Форце Рос. У 1830 Уільям Рычардсан стварыў першы плян гораду і пабудаваў першы капітальны эўрапейскі дом.

Пасьля абвяшчэньня Мэксыкай у 1821 годзе незалежнасьці ад Гішпаніі Сан-Францыска, як і ўся Каліфорнія, адыйшоў ва ўладаньні Мэксыкі. ЗША захапілі горад 30 студзеня 1847 падчас Мэксыканска-Амэрыканскай вайны. У той час, нягледзячы на сваё стратэгічнае месцазнаходжаньне, Сан-Францыска заставаўся маленькім мястэчкам. Праз два гады з пачаткам «Залатой ліхаманкі» да сьнежня 1849 насельніцтва гораду вырасла з 1 тысячы чалавек да 25 тысяч.

Вялікая колькасьць працаўнікоў з Кітаю прывяла да стварэньня вялікага Кітайскага квартала. Да сёньняшняга дня кітайцы застаюцца адной з самых вялікіх этнічных груп гораду.

У 1906 годзе землятрус і наступныя пажары разбурылі 80% гораду. Больш за 3 тысячы чалавек загінулі, многія засталіся без прытулку.

У 1936 годзе адчыніўся мост паміж Сан-Францыска і Оклэндам, а ў 1937 — мост «Залатая брама», які перакінуўся праз аднайменны праліў. З адчыненьнем двух новых камунікацыйных шляхоў стала магчымым трапіць ў горад з поўначы і ўсходу, і насельніцтва вырасла яшчэ больш, асабліва падчас Другой сусьветнай вайны — унікальнае месцазнаходжаньне гораду зрабіла яго важнай ваенна-марской базай.

У красавіку 1945 года ў Сан-Францыска быў падпісаны Статут Арганізацыі Аб'яднаных Нацыяў.

У другой палове 20 стагодзьдзя ў горад пацягнуліся прадстаўнікі новай амэрыканскай культуры: мастакі, пісьменьнікі, рок-музыкі і гіпі. Сан-Францыска стаў таксама цэнтрам руху за вызваленьне гэяў, у цяперашні час у горадзе ў адсоткавым дачыненьні пражывае больш геяў і лесьбіянак, чым у любым іншым буйным горадзе ЗША.

У 1989 годзе буйны землятрус выклікаў значныя разбурэньні і ахвяры ў горадзе.

У 80-х гадах 20 стагодзьдзя ў Сан-Францыска была пабудаваная вялікая колькасьць хмарачосаў і высокіх жылых дамоў. Падчас разьвіцьця Інтэрнэту ў горад пацягнуліся інтэрнэт-бізнэсмэны, праграмісты і іншыя працаўнікі гэтай галіны, што падвысіла кошты на жыльлё. Абвал кампутарнай галіны ў 2001 годзе моцна паўплываў на працазабясьпячэньне і эканамічны стан гораду. Да сёньняшняга дня блізкасьць да Крамянёвай даліны і вялікая колькасьць «кампутарных» кампаніяў робяць высокія тэхналёгіі асноўнай галіной прамысловасьці гораду.

Апошнія гады колькасьць бесхацінцаў было адной з самых балючых праблем гораду. Колькасьць бесхацінцаў на душу насельніцтва ў Сан-Францыска перавышае аналягічны паказчык любога іншага гораду ЗША.

Геаграфія і клімат

Вялікая частка Сан-Францыска разьмяшчаецца на паўночным ускрайку аднайменнага паўвострава. Некалькі астравоў заліва Сан-Францыска (Алькатрас, Востраў Скарбаў і вялікая частка абтока Рэд Рок) таксама належаць гораду. Гораду таксама належаць незаселеныя Фаралонавы астравы, разьмешчаныя ў Ціхім акіяне за 43 кілямэтрыы ад берагу.

Агульная плошча гораду — 600,7 км², зь якіх 120,9 км² складае суша і 479,7 км² — вада. Агульная плошча вады складае 79,86% агульнай плошчы гораду. Часта гавораць, што Сан-Францыска — квадрат з бакамі ў 7 міль (~11 кілямэтраў).

Сан-Францыска знакаміты сваімі ўзгоракамі. Узгоркам у горадзе завецца ўзвышэньне больш за 30 мэтраў. У рысе гораду знаходзяцца 42 узгоркі. Самы высокі ўзгорак — гара Дэвідсан, яго вышыня — 282 мэтры. На вяршыні ўзгорка ў 1934 годзе пабудаваны крыж вышынёй 31,4 мэтра.

Сан-Францыска знаходзіцца паблізу двух тэктанічных разломаў, якія зьяўляюцца чыньнікам частых землятрусаў. Акрамя ўжо згаданага землятрусу 1906 году, моцныя землятрусы здараліся ў Сан-Францыска ў 1851, 1858, 1865, 1868, 1957, 1989 гадох.

Пагроза паўтору моцнага землятрусу высоўвае высокія стандарты да трываласьці новых будынкаў і прымушае перабудоўваць ранейшыя будынкі і масты.

Клімат

Сан-Францыска акружаны вадою з трох бакоў. Халодныя плыні ў Ціхім акіяне аказваюць моцны ўплыў на клімат гораду. Улетку на горад спускаецца смуга, а ўзімку часта ідзе дождж. Сярэдняя тэмпэратура лета — 15—24°C, сярэдняя тэмпэратура зімы — 10—15 °C, вельмі рэдка яна апускаецца ніжэй за нуль. Дождж улетку — рэдкая зьява, але зімы часта дажджлівыя. Сьнегапады вельмі рэдкія. Ціхі акіян у блізіні горада асабліва халодны — яго тэмпэратура ўзімку каля 10 °C, улетку — 12 °C. Спалучэньне халоднага акіяна і высокай тэмпэратуры асноўнай часткі Каліфорніі прыводзіць да ўнікальнага фэномену Сан-Францысканскай смугі, якая ўлетку можа ахінаць горад (асабліва яго заходнюю частку) цэлымі днямі.

Тэмпэратура ў горадзе ўлетку — 18-20°С, аднак, варта ад’ехаць у глыб Каліфорніі хоць бы на некалькі дзясяткаў кілямэтраў, тэмпэратура пачынае дасягаць 35-40°С. Смуга бывае пераважна ўлетку, рэдка зьяўляецца позьняй вясной і раньняй восеньню, што робіць гэтыя сэзоны больш падобнымі на лета. Узімку часам днём паветра награецца да тых жа 18 °C, але звычайная тэмпэратура — 11-14°С.

Для параўнаньня: самы цёплы месяц — верасень (смуга рэдкая) — 17,2 °C, хоць геаграфічная шырыня гораду паўднёвей Баку на ўзроўні Ашхабада. Аднак сярэднесутачныя тэмпэратуры вышэй 16°С трымаюцца з пачатку траўня да канца кастрычніка.

Клімату Сан-Францыска прысьвечана мноства твораў і дыскусій. Адны завуць клімат «ідэальным», іншыя, насупраць, «найгоршым у сьвеце».

Месяц	Ападкі, мм	Ср. тэмп. °С
Студзень	118	9.2
Люты	82	10.1
Сакавік	67	11.3
Красавік	39	12.3
Травень	8	16.0
Чэрвень	3	16.2
Ліпень	1	16.7
Жнівень	1	17.2
Верасень	5	17.2
Кастрычнік	27	16.0
Лістапад	58	11.8
Сьнежань	90	9.6
Разам	500	13.6

Грамадзкі транспарт

Сыстэма грамадзкага транспарту Сан-Францыска — самая разьвітая сыстэма на заходнім узьбярэжжы ЗША. Каля 35% насельніцтва гораду штодня карыстаюцца грамадзкім транспартам. Транспартная сыстэма гораду ўключае ў сябе аўтобусы, тралейбусы, наземныя і падземныя хуткасныя трамваі (усё гэта — так званая сыстэма MUNI), а таксама знакамітыя гістарычныя кабэльныя трамваі. У горадзе функцыянуе свайго роду мэтрапалітэн (BART), які злучае горад з блізкімі гарадамі і прыгарадамі. Сыстэма прыгарадных цягнікоў злучае Сан-Францыска з Сан-Хасэ. Некалькі паромаў таксама злучаюць горад з прыгарадамі.

Аэрапорт

Міжнародны аэрапорт Сан-Францыска разьмешчаны ў 13 кілямэтрах на поўдзень ад гораду. Жыхары і госьці гораду таксама могуць карыстацца Міжнародным аэрапортам Оклэнду (32 кілямэтры ад гораду) і Міжнародным аэрапортам Сан-Хасэ (70 км ад гораду).

Порты

Порт Сан-Францыска быў раней самым вялікім і загружаным портам на заходнім узьбярэжжы ЗША. Цяпер гэтае званьне належыць портам Лос-Анджэлесу і Лонг-Біч. Вялікая частка камэрцыйнага суднаходства перамясцілася ў порт Оклэнду на ўсходнім беразе заліва.

Нявыкарыстаныя для асноўнага суднаходства пірсы ў цяперашні час выкарыстоўваюцца ў асноўным для офісных будынкаў, крам і музэяў.

Рэлігія ў акрузе Сан-Францыска

Каталікі — 180 798 і 49 рэлігійных суполак
Юдэі — 49 500 і 36 рэлігійных суполак
Мусульмане — 22 664 і 6 рэлігійных суполак
Аб'яднаная мэтадысцкая царква (пратэстанты) — 13 522 і 16 рэлігійных суполак
Епіскапальная царква (пратэстанты) — 6295 і 19 рэлігійных суполак
Усе рэлігіі — 324 882 і 408 рэлігійных суполак
Усё насельніцтва 386 816^[8]

Кампутарныя гульні

Сан-Францыска выдатна адлюстроўваецца ў гульні Vette. Гульня прызначаная для кампутараў 286/386.
Сан-Францыска ўскосна паказаны ў гульні GTA: San Andreas

Фільмы

У Сан-Францыска і Алькатрасе адбываецца дзеяньне знакамітага фільма «Скала»
«Уцёкі з турмы „Алькатрас“»
«Асноўны інстынкт»
«Канчатковы аналіз»
«Споведзь нябачнага чалавека»

Глядзіце таксама

Крыніцы

↑ https://sf.gov/sites/default/files/2021-11/12746-DocentPresentation.pdf#page=43 — С. 43.
↑ https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_San_Francisco.svg
↑ https://www.santaclaraca.gov/home/showdocument?id=12184#page=21 — С. 21.
↑ https://www.sf.gov/sites/default/files/2021-11/12746-DocentPresentation.pdf#page=43
↑ https://web.archive.org/web/20100727190828/http://www.sfmuseum.org/hist6/founding.html (анг.)
↑ Ralph J., Nikischer T., Mineralogy H. I. o. Mindat.org (анг.): The Mineral and Locality Database — [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.
1 2 http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
↑ Зьвесткі пра рэлігійныя суполкі Сан-Францыска

Вонкавыя спасылкі

Сан-Францыска — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

Землятрус у аб'ектыве Джэка Лёндана. Фатаграфіі землятрусу 1906 у Сан-Францыска, зробленыя Джэкам Лёнданам.
Артыкул пра Сан-Францыска ў «Электроннай габрэйскай энцыкляпэдыі» (рас.)

[_96d1779719452747-1] ttps://sf.gov/sites/default/files/2021-11/12746-DocentPresentation.pdf#page=43 — С. 43.

[_cc9d861b1d87a797-2] ttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_San_Francisco.svg

[_c5603c131b030d7f-3] ttps://www.santaclaraca.gov/home/showdocument?id=12184#page=21 — С. 21.

[_09974c7da9d74493-4] ttps://www.sf.gov/sites/default/files/2021-11/12746-DocentPresentation.pdf#page=43

[_2903bc5442f25935-5] ttps://web.archive.org/web/20100727190828/http://www.sfmuseum.org/hist6/founding.html (анг.)

[_83ab442b46792da2-6] Ralph J., Nikischer T., Mineralogy H. I. o. Mindat.org (анг.): The Mineral and Locality Database — [Keswick, VA], Coulsdon, Surrey: 2000.

[_30da1b0f95293ead-7] 1 2 http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf

[8] Зьвесткі пра рэлігійныя суполкі Сан-Францыска

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

п а р Каліфорнія
Сталіца	Сакрамэнта
Гарады	Анагайм Лонг-Біч Лос-Анджэлес Оўклэнд Сан-Дыега Санта-Клара Сан-Францыска Сан-Хасэ Фрэсна