Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры

Сьцяг арганізацыі
Абрэвіятура ЮНЭСКО
Дата ўтварэньня 16 лістапада 1945 (72 гады таму)
Тып міжнародная недзяржаўная арганізацыя
Мэта адукацыйная, культурная, сацыяльная
Штаб-кватэра Парыж, Францыя
Дзейнічае ў рэгіёнах па ўсім сьвеце
Афіцыйныя мовы ангельская, гішпанская, расейская, француская, кітайская, арабская
Генэральны дырэктар Ірына Бокава
Старшыня выканаўчай рады Алісандра Камінс
Сайт unesco.org

ЮНЭ́СКО (па-ангельску: UNESCO, United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)— арганізацыя Аб’яднаных нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры. Асноўнымі мэтамі, дэкляраваныя арганізацыяй, ёсьць садзейнічаньне ўмацаваньню міру і бясьпекі за кошт пашырэньня супрацоўніцтва дзяржаваў і народаў у галіне адукацыі, навукі і культуры; забесьпячэньне справядлівасьці і захаваньня законнасьці, усеагульнай павагі правоў і асноўных вольнасьцяў чалавека, абвешчаных у Статуце Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў, для ўсіх народаў, без адрозьненьня расы, плоці, мовы або рэлігіі[1].

Арганізацыя была створана 16 лістапада 1945 году, і ейная штаб-кватэра разьмяшчаецца ў Парыжы, у Францыі. У цяперашні час у арганізацыі налічваецца 195 дзяржаваў-чальцоў і 8 чальцоў-супрацоўнікаў, то бо тэрыторыяў, якія не нясуць адказнасьць за зьнешнюю палітыку. 182 дзяржавы-чальцы разьмяшчаюць сталыя прадстаўніцтвы пры арганізацыі ў Парыжы, дзе таксама знаходзяцца чатыры сталыя назіральнікі і дзевяць наглядальных місіяў міжурадавых арганізацыяў. У склад арганізацыі ўваходзіць больш за 60 бюро і падразьдзяленьняў, разьмешчаных у розных частках сьвету.

Сярод пытаньняў, якія ахоплівае дзейнасьць арганізацыі: праблемы дыскрымінацыі ў галіне адукацыі і непісьменнасьці; вывучэньне нацыянальных культураў і падрыхтоўка нацыянальных кадраў; праблемы сацыяльных навук, геалёгіі, акіянаграфіі і біясфэры[1]. У цэнтры ўвагі ЮНЭСКО знаходзяцца Афрыка і гендэрная роўнасьць.

Дзейнасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Лягатып ЮНЭСКО на марцы ААН
12 гімназія ў Зэбніцы ёсьць асацыяванай школа ЮНЭСКО

Асноўныя напрамкі дзейнасьці прадстаўлены ў пяці праграмных сэктарах: адукацыя, натуральныя навукі, сацыяльныя і гуманітарныя навукі, культура, камунікацыя і інфармацыя. Існуе таксама шэраг скразных тэмаў, якія зьяўляюцца складовай часткай усіх кірункаў. З 2008 году скразнымі тэмамі абвешчаныя Афрыка і гендэрная роўнасьць[2].

ЮНЭСКО лічыць адукацыю сваім прыярытэтным напрамкам дзейнасьці з моманту заснаваньня арганізацыі[3]. Пасьля вайны арганізацыя займалася аднаўленьнем разбураных школаў і наладжваньнем перапыненых кантактаў у сфэры адукацыі ў Заходняй Эўропе. У 1950-х гадох арганізацыя стала таксама займацца абаронай правоў чалавека ў галіне адукацыі. У 1960 годзе была прынята Канвэнцыя аб барацьбе з дыскрымінацыяй у галіне адукацыі. Да гэтага моманту дзейнасьць у дачыненьні да краінаў, якія разьвіваюцца была бессыстэмнай і ў асноўным накіравана на паведамленьне элемэнтарных зьвестак з розных абласьцёў. Пасьля таго, як у пачатку 1960-х гадоў у арганізацыю ўступілі новыя афрыканскія дзяржавы, асноўная ўвага ЮНЭСКО стала надаваць краінам, якія разьвіваюцца[3].

У 1990 годзе Праграма разьвіцьця ААН, ЮНЭСКО, ЮНФПА, ЮНІСЭФ і Сусьветны банк правялі ў Джамт’ене, Тайлянд, Сусьветную канфэрэнцыю па адукацыі для ўсіх, на якой прынялі рашэньне «унівэрсализаваць сыстэму пачатковай адукацыі і скараціць непісьменнасьць» да 2000 году. Праект атрымаў назву «Адукацыя для ўсіх», ягоную аснову складаюць аднайменныя нацыянальныя праекты, ЮНЭСКО зьяўляецца каардынатарам, займаецца пошукам крыніцаў фінансаваньня і рыхтуе штогадовыя справаздачы аб працы праграмы. У 2000 годзе ў Дакары, Сэнэгал, праходзіў Сусьветны форум па адукацыі, таксама арганізаваны па ініцыятыве шэрагу арганізацыяў у сыстэме ААН. На форуме была праведзена ацэнка праграмы, якая базуецца на нацыянальных справаздачах, якая канстатавала, што нягледзячы на ​​некаторы прагрэс, ні адна з мэтаў дасягнутая не была. У далейшым на форуме былі сфармуляваны асноўная стратэгія і мэты праграмы «Адукацыя для ўсіх» да 2015 году. Мэты ўключаюць наяўнасьць абавязковай бескаштоўнай пачатковай адукацыі, роўнасьць прадстаўнікоў розных плоцяў у пачатковай і сярэдняй школе, павышэньне якасьці адукацыі, комплексныя меры па выхаваньні дзяцей малодшага ўзросту, задавальненьне адукацыйных патрэбаў моладзі і дарослых, а таксама павышэньне пісьменнасьці дарослых. Першыя дзьве мэты ўваходзяць таксама ў сьпіс мэтаў разьвіцьця ААН[4].

У справаздачы, прадстаўленай ЮНЭСКО 25 лістапада 2008 году, арганізацыя асудзіла абыякавасьць палітычных сыстэмаў да праблемаў адукацыі і выказалася аб магчымым правале праграмы. Першая вызначаная мэта, забесьпячэньне гендэрнай роўнасьці да 2005 году, гэтак і не была дасягнутая. Улічваючы бягучае становішча справаў, існуе сумнеў у дасягненьні другой мэты, ўсеагульнай пачатковай адукацыі да 2015 году[5]. Высновы аб немагчымасьці дасягненьня мэтаў праграмы «Адукацыя для ўсіх» пацьверджаны і ў справаздачы ад 1 сакавіка 2011 году. Дадатковай праблемай, пазначанай у дакумэнце, зьяўляецца ўцягнутасьць школьнікаў ва ўзброеныя канфлікты. У прыватнасьці, былая прэзыдэнт Ірляндыі і камісар ААН па правах чалавека Мэры Робінсан адзначыла, што са зьменай прыроды ўзброеных канфліктаў, дзеці сталі аб’ектам наўмысных і сыстэматычных нападаў.

Прыродазнаўчыя навукі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

ЮНЭСКО зьяўляецца адзіным падразьдзяленьнем ААН, у якога навукі вынесены ў назву. У адпаведнасьці з гэтым арганізацыя разглядае натуральныя навукі ў кантэксьце міждысцыплінарнага ўзаемадзеяньня з адукацыяй і культурай. ЮНЭСКО стаяла ля вытокаў такіх міжнародных праектаў як Эўрапейскі цэнтар ядзерных дасьледаваньняў і Міжнародны зьвяз аховы прыроды. У цяперашні час у сваёй дзейнасьці ў навуковым кірунку ЮНЭСКО абапіраецца на высновы Сусьветнай сустрэчы па ўстойліваму разьвіцьцю, якая прайшла ў 2002 годзе ў Яганэсбурзе, і Сусьветнай канфэрэнцыі па навуцы, якая прайшла ў 1999 годзе ў Будапэшце.

Пытаньнямі навукі займаюцца рэгіянальныя бюро ў Найробі, Джакарце, Вэнэцыі, Каіры і Монтэвідэо, а таксама 23 офісы арганізацыі. Напрамак падтрымліваецца Інстытутам ЮНЭСКО па воднай адукацыі ў Дэльфце і Міжнародным цэнтрам тэарэтычнай фізыкі імя Абдуса Салама ў Трыесце.

Сярод праграмаў ЮНЭСКО ў вядзеньні адукацыйнага напрамку знаходзяцца Міжнародная гідралягічная праграма, Міжурадавая акіянаграфічная камісія, праграма «Чалавек і біясфэра» (Сусьветная сетка біясфэрных рэзэрватаў), Міжнародная геанавуковая праграма (Сусьветная сетка нацыянальных геапаркаўміжнародная праграма фундамэнтальных навук.

Сацыяльныя і гуманітарныя навукі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Місіяй ЮНЭСКО ў галіне сацыяльных і гуманітарных навук зьяўляецца прасоўваньне ведаў, стандартаў і інтэлектуальнай каапэрацыі, накіраваных на сацыяльныя пераўтварэньні, правы і свабоды чалавека. Акрамя асноўнай мэты, ажыцьцяўленьня ў жыцьцё палажэньняў Усеагульнай дэклярацыі правоў чалавека, арганізацыя працуе з такімі аспэктамі як роўнасьць сярод прадстаўнікоў розных плоцяў і наяўнасьць права на адукацыю. ЮНЭСКО займаецца вызначэньнем бягучай сытуацыі ў грамадзтве, пэрспэктыўнымі дасьледаваньнямі і філязофіяй, а таксама задае вэктар разьвіцьця.

Праца арганізацыі ў гэтай галіне падзелена на чатыры сэкцыі: этыка (біяэтыка, навука і тэхналёгіі, адукацыя ў галіне этыкі), правы чалавека (гендэрная роўнасьць, выкараненьне беднасьці, дэмакратыя, філязофія, барацьба з дыскрымінацыяй), сацыяльныя пераўтварэньні (міграцыя, урбаністычныя дасьледаваньні, моладзь)і спорт (фізычная адукацыя і праблемы допінгу).

Сярод праграмаў ЮНЭСКО ў вядзеньні сацыяльнага і гуманітарнага кірунку знаходзяцца праграма МОСТ (кіраваньне сацыяльнымі пераўтварэньнямі)і праграма па біяэтыцы.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асновай працы ЮНЭСКО ў галіне культуры зьяўляецца садзейнічаньне культурнай разнастайнасьці, заснаванае на чалавечых узаемаадносінахаў. Гэты падыход быў пацьверджаны ў 2001 годзе з прыняцьцем Усеагульнай дэклярацыі аб культурнай разнастайнасьці. Ад аховы сусьветнай культурнай і прыроднай спадчыны, якая прадстаўляе каштоўнасьць для ўсяго чалавецтва, арганізацыя перайшла да абароны розных формаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны, шэдэўраў вуснай творчасьці[5]. Яшчэ адным момантам у працы ЮНЭСКО ў галіне культуры зьяўляецца захаваньне культурных аб’ектаў у зоне ўзброеных канфліктаў, аснову гэтага напрамку дзейнасьці складае Гаагская канвэнцыя 1954 году[6].

Пытаньнямі культуры займаюцца рэгіянальныя бюро ў Вэнэцыі і Гаване[7]. Сярод праграмаў ЮНЭСКО ў вядзеньні культурнага напрамку знаходзяцца такія праграмы, як то Сусьветная спадчына, Нематэрыяльная культурная спадчына, Падводная культурная спадчына.

Бюджэт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

ЮНЭСКО выпрацоўвае падыходы і мэтады вырашэньня праблемаў, вызначае шляхі далейшага разьвіцьця і не займаецца аказаньнем фінансавай дапамогі. У сувязі з гэтым бюджэт арганізацыі выглядае даволі сьціпла[3]. Бюджэт ЮНЭСКО засьцьвярджаецца кожныя два гады на Генэральнай канфэрэнцыі. Ён адлюстроўвае сярэднетэрміновую стратэгію арганізацыі, вырабленую на шэсьць гадоў, і разьмеркаваньне сродкаў па асноўных напрамках дзейнасьці на працягу наступных двух гадоў.

Паступленьні бюджэту[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Шкала ўзносаў ЮНЭСКО

Рэгулярны бюджэт арганізацыі складаецца з узносаў дзяржаваў-чальцоў[3]. Памеры ўзносаў ўсталёўваюцца на Генэральнай канфэрэнцыі па адпаведнай шкале. Шкала заснавана на аналягічнай шкале для дзяржаваў-чальцоў ААН у той жа пэрыяд з улікам адрозьненьняў у складзе чальцоў, у прыватнасьці ўстанаўліваюцца аналягічныя максымальныя і мінімальныя стаўкі, а таксама велічыня акругленьня. У справаздачы, прадстаўленым Кангрэсу ЗША ў 2006 годзе, паказвалася, што шкала ў асноўным грунтуецца на сукупным унутраным прадукце. Пры гэтым адзначалася, што дадзеная шкала не адлюстроўвае бягучае становішча краінаў, у прыватнасьці значны рост СУП Кітая. У справаздачы выказвалася прапанова аб выкарыстаньні іншых эканамічных паказчыкаў для вызначэньня шкалы, у прыватнасьці, парытэт пакупніцкай здольнасьці[8].

У ЮНЭСКО дзейнічае камбінаваная сыстэма выплаты ўзносаў, уведзеная на 24-й сэсіі Генэральнай канфэрэнцыі. Яна зьвязаная з ваганьнямі курсаў валют і ў цяперашні час дазваляе плаціць узносы ў далярах ЗША, эўра і іншых валютах. Магчымасьць выплаты ўзносаў у розных валютах залежыць ад патрэбаў арганізацыі ў гэтых валютах для правядзеньня розных праграмаў. Разьліковы курс эўра ў адносінах да даляра ЗША для такіх мэтаў усталёўваецца ЮНЭСКО.

Да ліку задачаў сакратарыята ЮНЭСКО ставіцца прыцягненьне пазабюджэтных сродкаў. Сродкі прыцягваюцца ў выглядзе добраахвотных ахвяраваньняў дзяржаваў-донараў і міжнародных арганізацыяў і дундацыящ, у тым ліку Праграмы разьвіцьця ААН, Фонду ААН для дзейнасьці ў галіне народанасельніцтва (ЮНФПА), Праграмы ААН па навакольным асяродзьдзі (ЮНЭП), Сусьветнага банка[3]. Каітыра Мацуура ў інтэрвію часопісу «Міжнароднае жыцьцё», зьящляючыся генэральным дырэктарам ЮНЭСКО, назваў чатыры крыніцы пазабюджэтных сродкаў: міжнародныя агенцтвы, двухбаковыя донары, грамадзянская супольнасьць і прыватныя інвэстары[9].

Структура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Акрамя штаб-кватэры арганізацыі ў Парыжы, існуе цэлы шэраг рэгіянальных, клястарных і нацыянальных офісаў арганізацыі, створаных у рамках стратэгіі дэцэнтралізацыі і дзеля забясьпечаньня ейнай эфэктыўнай прысутнасьці ва ўсіх рэгіёнах і абласьцях, а таксама дзеля сувязі з агенцтвамі ААН і іншымі арганізацыямі-партнэрамі. Адміністрацыйную падтрымку сеткі забясьпечвае каардынацыйнае бюро ЮНЭСКО. Сувязь з ААН падтрымліваецца ў офісах арганізацыі ў Жэнэве і Нью-Ёрку.

Рэгіянальныя, клястарныя і нацыянальныя офісы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Шыльда на будынку офісу арганізацыі ў горадзе Бразылія

Усе дзеючыя і асацыяваныя чальцы ЮНЭСКО арганізаваны ў пяць рэгіянальных групаў: Афрыка, Ліга арабскіх дзяржаваў, Азія і Ціхі акіян, Эўропа і Паўночная Амэрыка, Лацінская Амэрыка і краіны Карыбскага басэйну. Аснову дзяленьня складаюць геаграфічныя фактары, аднак ня толькі яны. Многія праграмы і тэматычныя напрамкі працы арганізацыі фармуюць рэгіянальныя сеткі, накіраваныя на вырашэньне праблемаў, спэцыфічных для рэгіёну. Дзейнасьць рэгіянальных сетак узгадняецца з нацыянальнымі прадстаўніцтвамі ЮНЭСКО, рэгіянальнымі бюро і штаб-кватэрай арганізацыі.

Рэгіянальныя бюро ЮНЭСКО аказваюць спэцыялізаваную падтрымку клястарным і нацыянальным офісам арганізацыі. Усяго налічваецца 10 рэгіянальных бюро арганізацыі, якія працуюць у галінах адукацыі, навукі і культуры[7].

Аснову структуры ЮНЭСКО складае клястарная сыстэма. 27 клястарных офісаў арганізацыі працуюць са 148 краінамі-чальцамі і ажыцьцяўляюць узаемадзеяньне паміж краінамі ў клястары па пытаньнях, якія знаходзяцца ў кампэтэнцыі ЮНЭСКО, узаемадзеяньне з рознымі структурамі ААН па ажыцьцяўленьні сумесных праектаў, а таксама ажыцьцяўляюць узаемадзеяньне зь іншымі офісамі арганізацыі па розных напрамках дзейнасьці. Выключэньне з клястарнай сыстэмы складаюць 27 нацыянальныя офісы, закліканых абслугоўваць 9 самых густанаселеных краінаў сьвету, а таксама пост-канфліктныя зоны.

Штаб-кватэра[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З 6 верасьня 1946 году падрыхтоўчая камісія па стварэньні ЮНЭСКО, а затым і сама арганізацыя знаходзіліся ў гатэлі «Мажэстык» у Парыжы. Будынак на авэню Клебэр быў сьпешна адноўлены. Сакратары арганізацыі працавалі ў спальнях, а супрацоўнікі сярэдняга зьвяна — у ванных пакоях, выкарыстоўваючы для захоўваньня дакумэнтаў ванную[10].

Сучасная штаб-кватэра ЮНЭСКО была адчынена 3 лістапада 1958 году. Будынак па форме нагадвае лацінскую літару Y і ​​пабудаваны на 72 бэтонных калёнах. У ім разьмешчана бібліятэка арганізацыі. Комплекс на плошчы Фонтэнуа дапаўняе будынак, названае «акардэонам», у авальнай зале якога праходзяць плянарныя пасяджэньні Генэральнай канфэрэнцыі, будынак у форме куба і будынак з шасьцю зялёнымі ўнутранымі панадворкамі, на якія выходзяць вокны службовых кабінэтаў. Архітэктарамі будынкаў сталі прадстаўнікі розных краінаў: Марсэль Брэер (ЗША), П’ер Люіджы Нэрві (ІталіяБэрнар Зэрфюс (Францыя)[11].

Усе будынкі адкрыты для наведваньня, у іх знаходзяцца творы Паблё Пікаса, Жана Базэна, Жаана Міро, Антоні Тапіеса і многіх іншых мастакоў, якія сымбалізуюць мір[12].

Афіцыйныя мовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У цяперашні час афіцыйнымі мовамі арганізацыі зьяўляюцца ангельская, арабская, гішпанская, кітайская, расейская і француская мовы. З моманту заснаваньня ў 1946 годзе афіцыйнымі мовамі сакратарыята, генэральнай канфэрэнцыі і выканаўчай рады ЮНЭСКО былі ангельская і француская. У 1950 годзе да моваў генэральнай канфэрэнцыі дадалася гішпанская, а ў 1954 годзе — расейская. У тым жа 1954 годзе абедзьве мовы сталі афіцыйнымі для выканаўчай рады. Асноўныя органы кіраваньня арганізацыяй уключылі арабскую мову ў сьпіс афіцыйных ў 1974 годзе. Кітайская была далучана да гэтага сьпісу ў 1977 годзе для выканаўчай рады і ў 1980 годзе для генэральнай канфэрэнцыі.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры(рас.) Вялікая савецкая энцыкляпэдыя Праверана 21 сакавіка 2013 г.
  2. ^ Митрофанова: ЮНЕСКО должна меняться, чтобы реагировать на новые вызовы(рас.) РИА Новости Праверана 21 сакавіка 2013 г.
  3. ^ а б в г д Бородько М. В. ЮНЕСКО: история создания и современная структура. — Педагогика, 2000. — № 2. — С. 81—89.
  4. ^ Как выполняются «цели тысячелетия» ООН?(рас.) BBC. Russian Service Праверана 21 сакавіка 2013 г.
  5. ^ а б Опубликован седьмой доклад ЮНЕСКО о ситуации с образованием в мире(рас.) Новости гуманитарных технологий Праверана 21 сакавіка 2013 г.
  6. ^ Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict(анг.) ЮНЭСКО Праверана 24 сакавіка 2013 г.
  7. ^ а б Regional Bureaux(анг.) ЮНЭСКО Праверана 24 сакавіка 2013 г.
  8. ^ Marjorie Ann Browne. United Nations System Funding: Congressional Issues. — Congressional Research Service, 2011.
  9. ^ ЮНЕСКО: стратегии кризисного периода(рас.) Международная жизнь Праверана 21 сакавіка 2013 г.
  10. ^ Жизнь в отеле Мажестик(рас.) ЮНЭСКО Праверана 24 сакавіка 2013 г.
  11. ^ Три архитектора из разных стран(рас.) ЮНЭСКО Праверана 24 сакавіка 2013 г.
  12. ^ Как строилась штаб-квартира ЮНЕСКО(рас.) ЮНЭСКО Праверана 24 сакавіка 2013 г.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культурысховішча мультымэдыйных матэрыялаў