Беларускае фэнтэзі

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку

Белару́скае фэ́нтэзі — мастацкія творы, напісаныя беларускімі аўтарамі ў жанры фэнтэзі.

Фэнтэзі як асобны жанр пачаў фармавацца на мяжы XIX—XX стст. У аснове жанру закладзеныя казачныя і міталягічныя матывы. Сярод асноўных герояў звычайна людзі з чароўнымі здольнасьцямі (чараўнікі, друіды, празорцы і г. д.) ці з чароўнымі прадметамі (рыцары з зачараванай зброяй), мітычныя стварэньні, нярэдка запазычаныя зь сярэднявечных бэстыяраў (цмокі, аднарогі, пярэваратні).

У беларускай літаратуры элемэнты фэнтэзі можна знайсьці нашмат раней да зьяўленьня жанру. Асабліва ярка гэта адлюстравана ў творы Яна Баршчэўскага — «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданьнях» (1844—1846). Найбольшае разьвіцьцё ў беларускай літаратуры жанр атрымаў у XXI стагодзьдзі.

XIX стагодзьдзе. Заснавальнікі жанру ў беларускай літаратуры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фэнтэзійныя элемэнты прысутнічалі ў беларускай культуры яшчэ з даўніх часоў, бо жанр цесна зьнітаваны і з фальклёрам, і зь міталёгіяй. Элемэнты містыцызму і вобразы міталягічных істот выкарыстоўваў у сваёй творчасьці яшчэ Адам Міцкевіч. Падчас працы над сваімі балядамі ў 1819—1821 роках Міцкевіч зьвяртаўся да багацьцяў беларускага фальклёру[1]. Так, да вобразу Сьвіцязянак (насельніцы возера Сьвіцязь, белатварыя дзяўчыны з даўгімі распушчанымі валасамі, у якіх ператварыліся жанчыны места Сьвіцязь, затопленага багамі па іх просьбе вадой, каб пазьбегнуць зганьбаваньня варожым маскоўскім войскам) і легендаў, зьвязаных зь імі, паэт зьвяртаўся ў сваіх балядах «Сьвіцязь» (1820), «Сьвіцязянка» (1821), «Рыбка» (1822)[2].

Вокладка «Шляхціц Завальня» выданьня 1884 году

Але ж найбольш ярка беларуская міталёгія адлюстравана ў творы Яна Баршчэўскага «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданьнях» (1844—1846), у якім аўтар нас пераносіць у фантастычную, выдуманую Беларусь, у якой чытач спаткаецца зь пярэваратнямі і ваўкалакамі, з волатамі і цмокамі, пачварамі, чараўнікамі і чарнакніжнікамі. Ягоныя пэрсанажы прыйшлі ў твор з нацыянальнай міталёгіі, шчодра населенай русалкамі, вадзянікамі, лесунамі, ваўкалакамі, але некаторых пэрсанажаў Баршчэўскі прыдумаў сам — Сына Буры, Белую Сароку, Плачку. Менавіта Ян Баршчэўскі лічыцца заснавальнікам жанру фэнтэзі ў беларускай літаратуры. Ён, як сапраўдны пісьменьнік-фантаст, глядзеў наперад, у будучыню, і як бы прадбачыў зьяўленьне прозы жахаў, фэнтэзі, навуковай фантастыкі[3]. Паводле міталягічнай асновы твораў Баршчэўскага ягоную творчасьць варта аднесьці да такога субжанру, як славянскае фэнтэзі, у аснове якога ляжыць спалучэньне славянскага фальклёру (паданьняў, былінаў, мітаў) і стандартных фэнтэзійных канонаў.

На прэзэнтацыі сваёй фэнтэзійнай аповесьці на пытаньне пра традыцыі беларускай фантастыкі беларускі паэт і філёляг Серж Мінскевіч сказаў: «Мы самыя першыя напісалі фэнтэзі, калі яшчэ і не прыдумалі гэтаму жанру назву. Яшчэ не было Толкіна, а ў нас ужо быў Ян Баршчэўскі…»[4].

XX стагодзьдзе[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Выкарыстаньне шматлікіх міталягічных пэрсанажаў прысутнічае ў нашаніўскай паэзіі Янкі Купалы. Некаторыя дасьледчыкі (напр. канд. філ. навук Г. М. Мятліцкая) нават ужываюць такі тэрмін, як купалаўскі міталягізм. Пэўны час міталягічная вобразнасьць у творчасьці паэта была ледзьве не дамінантнай[5]. «Цемнатворцы» ды такія мітычныя і паганскія істоты, як ведзьмы, ваўкалакі, чэрці, вадзянікі, русалкі ды іншыя, пануюць у яго вершах «Ў вечным боры…» (1912), «Русалка» (1912), «Хохлік» (1911), «Дзе ні вылеці зь няволі…» (1906), «Забытая карчма» (1907), «Люлі, люлі, мужычок!» (1905—1907), «Ноч за ночкай» (1909), паэме «Сон на кургане» (1910). Чаго толькі варты ўрывак зь ягонага верша «Забытая карчма»: «Жэняць ведзьму з ваўкалакам, сватае шынкар, попам — рабін, ведзьма — дзякам, а чорт — гаспадар. Так гуляюць, покуль недзе ня кігне пятух… Гіне ўсё, і па бяседзе пуста, сумна ўкруг».

«Лябірынты» Вацлава Ластоўскага. Выданьне 1944, Бэрлін

Дапаўняе нацыянальную ўтопію Вацлаў Ластоўскі, які ў 1923 року выдаў споўненую загадкамі аповесьць «Лябірынты», якой, напэўна, і на сёньня няма жанравых аналягаў ні ў беларускай, ні ў сусьветнай літаратурах[6]. Жанр твору займае пагранічнае становішча паміж утопіяй і навуковай фантастыкай, у ім назіраецца паяднаньне гістарычнага і фантастычнага. У творы мы бачым перапляценьне некалькіх сьвядомых аўтарскіх містыфікацый, галоўная зь якіх зьвязаная з існаваньнем Полацкага лябірынту. І як у старажытнагрэцкай міталёгіі існаваў міт пра лябірынт на Крыце і пра Мінатаўра, які паслужыў тэмай для шэрагу літаратурных твораў, так і Полацкі лябірынт у трактоўцы Ластоўскага стаў для яго адным з цэнтральных артэфактаў, на якім грунтавалася ягоная крэўская тэорыя[7].

У кантэксьце стварэньня новых мастацкіх сусьветаў праводзіць асацыяцыю Ўладзімера Караткевіча з Толкінам дасьледчык Андрэй Хадановіч. Па словах Хадановіча, Беларусь Караткевіча — ідэальная краіна, населеная шляхетнымі рыцарамі, мужнымі патрыётамі і нацыянальна сьвядомымі арыстакратамі з паэтычнымі здольнасьцямі. І стваральнікам беларускага фэнтэзі Хадановіч лічыць менавіта Караткевіча[8]. І насамрэч, для творчасьці Караткевіча характэрны ня толькі гістарызм, але і наданьне ёй асобных міталягічных рыс. Крытык Аляксей Ненадавец у артыкуле «Міталёгія ў творах Уладзімера Караткевіча» заўважае, «што ў творах пісьменьніка самі паняцьці „чарадзейка“, „чараўнік“, „знахар“, „варажбіт“ амаль не адрозьніваюцца па сэнсе, хаця тут былі, адпаведна свае тонкасьці, выпрацаваныя шматвяковым практычным вопытам народа»[9].

XXI стагодзьдзе[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку старшыні сэкцыі «Прыгоды і фантастыка» СПБ Уладзімера Кулічэнкі, беларускія фантасты больш атрымалі посьпех у жанры «фэнтэзі», чым у жанры «навуковай» фантастыкі, бо «фэнтэзі» і ягоныя паджанры больш даступныя для ўспрыманьня сучаснага чытача, чым творы «навуковай» фантастыкі, і таму хутчэй знаходзяць водгук[10]. Напэўна, найбольш ярка ў гэтым жанры вылучаецца Вольга Грамыка, чые кнігі (выдаецца з 2003 году) створаныя часам у жанры гумарыстычнага фэнтэзі, адрозьнівае іронія, месцамі пераходзячая ў сарказм. Галоўнымі героямі яе кніг зьяўляюцца пэрсанажы, якія ў традыцыйным фэнтэзі адносяцца да адмоўных: ведзьмы, вампіры, пярэваратні, цмокі, тролі й іншыя[11]. А фэнтэзійны сьвет, створаны пісьменьніцай, дзесьці нагадвае беларускія землі. Так, назва яе выдуманай краіны Белорыя відавочна адпавядае Беларусі, назва сталіцы Белорыі Стармін сугучна Мінску, гораду Віцяга — Віцебску.

Яшчэ па адной краіне прыдуманай дзяржавы, на гэты раз заснаванай на легендах і паданьнях Вялікага Княства Літоўскага, мы можам павандраваць у рамане «Ганітва» пісьменьніцы Нікі Ракіцінай (сапр. імя — Людміла Багданава). Героі раману — сапраўдныя беларускія пэрсанажы. І таксама пазнаецца тапаніміка беларускіх гарадоў. Прататыпам Омеля зьяўляецца Гомель, родны горад пісьменьніцы. Назвы ж вёсак і сяліб напроста пераносіліся з мапы Беларусі на старонкі кнігі: Строчыцы, Макееўка, Наўліца. А самі падзеі разгортваюцца ў краіне, якая завецца Лейтавай — як гістарычная Літва, ВКЛ[12]. На кангрэсе «Эўракон-2008», заснаваным Эўрапейскім саюзам навуковай фантастыкі, экспэрты прызналі беларуску Ніку Ракіціну найлепшым маладым пісьменьнікам-фантастам[13].

На беларускіх землях разгортваюцца прыгоды ў нізцы казак Пятра Васючэнкі «Прыгоды паноў Кубліцкага ды Заблоцкага» («Прыгоды паноў Кубліцкага і Заблоцкага» (1997) і «Жылі-былі паны Кубліцкі ды Заблоцкі» (2003)). Твор часам і абсурдны, і камічны, і філясафічны, дазваляе нам з боку зірнуць на нелягічнасьць чалавечых празьмерных жаданьняў. І ўсё гэта падаецца з народным гумарам. Гэта добра бачна, напрыклад, ва ўрыўку, дзе паны даюць парады Куры-Шчабятуры наконт таго, якое яна павінна прынесьці кураняці («[Заблоцкі] Каб сала на тым кураняці было з далонь таўшчынёю… [Кубліцкі] Дый ростам каб яно было з ладнага парсюка… [Заблоцкі] Не з парсюка, а з быка, каб было велічынёю! Во!»). Але замест жаданага паны атрымліваюць яйка памерам з бочку, зь якога вылупляецца Страшыдла, што патрабуе есьці. У 2003 за кнігу «Жылі-былі паны Кубліцкі ды Заблоцкі» Пятро Васючэнка ганараваны прэміяй «Гліняны Вялес» (за найлепшую мастацкую беларускамоўную кнігу году)[14]. А ў 2013 годзе аўтар зьвярнуўся і да міталёгіі старажытнай Грэцыі, распавёўшы ва ўласьцівай яму манеры, займальна і з гумарам, пра подзьвігі вядомага асілка Геракла («Дванаццаць подзьвігаў Геракла»)[15].

Андрэй Жвалеўскі падчас раздачы аўтографаў

З 2002 року з-пад пяра суаўтараў Андрэя Жвалеўскага і Ігара Міцько выходзіць цыкл фэнтэзійных раманаў-пародый на вядомую ва ўсім сьвеце серыю гісторый пра Гары Потэра — «Поры Гатэр» («Поры Гатэр і Каменны Філёзаф»; «Асабістая справа Мергіоны ці чатыры Чортавы тузіны»; «Дзевяць подзьвігаў Сэна Аесьлі»). Пародыя пабудавана на «перагортваньні» сюжэту: амаль кожная рэч, апісаная ў арыгінале, вывернута навыварат. Поры Гатэр тут звычайны хлопчык, які зьявіўся ў вядзьмарскай сям’і, але да засмучэньня сваіх бацькоў, зусім не валодае магічнымі здольнасьцямі[16]. Напачатку пародыі падабенства з арыгіналам праглядаецца досыць выразна, нават вытрымліваецца адпаведнасьць сюжэтных лініяў. Але ўжо прыкладна пасьля чвэрці кнігі сюжэт пачынае заўважна адхіляцца ад арыгінала.

Вельмі плённа творыць для дзяцей у навукова-фэнтэзійным жанры Раіса Баравікова. Напэўна, асабліва вылучаецца ейная трылёгія для дзяцей сярэдняга школьнага ўзросту «З казак старога астранаўта» (2005). Тут і касьмічныя прыгоды, і авантурны сюжэт, рэальны сьвет існуе недзе побач з выдуманым. Кніга адметная тым, што аўтар надае свайму фантастычнаму твору нацыянальны калярыт. Напрыклад, касмадром у творы знаходзіцца пад Раўбічамі, а экіпаж астранаўтаў сумуе не па плянэце Зямля, а па беларускай прыродзе[17].

Людміла Рублеўская з трылёгіяй «Авантуры Пранціша Вырвіча»

Умоўна да жанру фэнтэзі можна аднесьці «аповесьць-міт» Людмілы Рублеўскай «Дзеці гамункулуса» (2000), у аснову якой пакладзена легенда пра чарнакніжніка пана Твардоўскага, стваральніка штучнага чалавека — гамункулуса. У той жа час для творчасьці Рублеўскай больш характэрны зварот да міталягічнай спадчыны, як, напрыклад, у ейнай кнізе «Старасьвецкія міты гораду Б.», у якой прыгожыя гісторыі старажытнарымскіх і грэцкіх мітаў нібы пераносяцца і накладаюцца на рэаліі жыхароў звычайнага беларускага мястэчка XIX стагодзьдзя[18]. І ў пэўнай ступені аўтару атрымалася стварыць сьвет гістарычнага беларускага фэнтэзі ў цыклі гісторый пра Пранціша Вырвіча. Нават мова твора месцамі вытрымана на старажытны, напышліва барочны манер. Вельмі гэта адчуваецца ў першай частцы («Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега», 2012), насычанай гістарычнымі показкамі. Напрыклад, гісторыя, да якой нельга адносіцца без гумару — гісторыя пра спатканьне Караля Радзівіла Пане Каханку з русалкай, і што «вынікам шлюбу былі селядцы». На працягу прыгод Вырвіча згадваецца і сусьветнае дрэва Ігдрасіль, і лябірынты зь Мінатаўрам, і вынаходніцтвы Леанарда да Вінчы[19].

Сьвет прыгод чакае і ў цыклі фэнтэзійна-прыгодніцкіх рыцарскіх раманаў «Кароль і Судзьдзя» Інны Сударавай, які распачынае раман «Судзьдзя каралеўскага дома» (2006), героі змагаюцца зь ляснымі разбойнікамі, і іх чакаюць сутычкі і інтрыгі, здрада сяброў і каханьне прыгожых дам, бітвы і слава[20].

Блізкі да эпічнага фэнтэзі цыкль раманаў Натальлі Новаш «Здабыцьцё мінулага» (2009), у якім пасьля сутыкненьня велізарнай камэты зь Зямлёй адчыняюцца «дзьверы» паміж сьветам людзей і сьветам эльфаў[21].

У сьвет магіі, эльфаў, пярэваратняў, людажэраў, вампіраў, ваяроў і драконаў пераносіць чытача і Сьвятлана Ўласевіч, таксама аўтарка цэлага цыклю раманаў, але ўжо пра драконаў — «Сагі пра Драконаў», які распачынае раман «Паўтара мэтра непаразуменьняў, ці Не будзіце сьпячага Дракона!» (2009)[22].

Яшчэ адна кніга, героі якой драконы — раман Эльвіры Вашкевіч «Дарога да срэбных вадаспадаў» (2014), у якім з далёкай плянэты, дзе жывуць драконы, на нашу Зямлю накіроўваецца пасланец у пошуках патэнцыйнага кантакцёра з магічнымі здольнасьцямі[23].

Чароўны сьвет міталягічных істот сустракае нас і ў рамане-фэнтэзі Генадзя Аўласенкі «Палонныя чорнага лесу» (2011). У страхотным і таямнічым Чорным лесе жыве мноства самых разнастайных пачвар, а непраходныя Паўночныя скалы засяляюць гномы. І паміж лесам і гарамі, на шырокай даліне жывуць варагуючыя паміж сабою чалавечыя плямёны[24]. У 2014 годзе ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшаў зборнік ягоных містычна-фантастычных апавяданьняў «Ключ, які нічога не адмыкае»[25].

Кніга Сержа Мінскевіча «Ўсьмешка жалобнай каралевы, альбо Таямніца магнітнага замка» (2013) заснаваная ўжо на беларускай міталёгіі. У вобразе героя гэтай казкі, мастаку-вандроўніку Дроздічы, які ходзіць у ботах з чырвонага саф’яну, з чароўным парасонам-кіёчкам, і малюе не ўсьмешкі, а «усмуткі», забіраючы сум людзей, лёгка пазнаецца легендарны беларускі мастак Язэп Драздовіч. Галоўныя героі аповесьці — Алеола, «будучая яснапанна», і Арцін, будучы віцязь са Сьветлаазёрнай краіны. Іхніх бацькоў разам з усімі жыхарамі мястэчка выкрала «Жалобная Каралева Паляндра», і дзеці адпраўляюцца перамагаць злую чараўніцу[26].

У жанры прыгодніцкага фэнтэзі кніга Аляксея Шэіна «Сем камянёў» (2015). Хлопчык Ясь, галоўны герой, трапляе ў чароўную краіну Эферыю, дзе становіцца ўдзельнікам барацьбы за свабоду. Галоўнаму герою трэба разгадаць загадку крышталяў, каб выратаваць жыцьцё сваёй сяброўкі і вызваліць чароўную краіну ад прыгнёту злога самазванца[27]. Кніга пра веру, свабоду і каханьне, за якія часам трэба змагацца зь мечам у руках[28]. Кніга была адзначана Эўрапейскім таварыствам навуковай фантастыкі за лепшы літаратурны дэбют[29].

У 2017 годзе на Нацыянальную літаратурную прэмію ў галіне дзіцячай літаратуры было намінавана адразу два фэнтэзійных твора — фэнтэзі Кацярыны Хадасевіч-Лісавой «Канікулы з прыгодамі, альбо Зваротны візіт Зорнічка да хлопчыка Стасіка» і фэнтэзійныя гісторыі Анатоля Караленкі «Дзецям пра нафту»[30]. У тым жа годзе ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшаў зборнік казак «Нявеста для Базыля», у складзе якога было надрукавана некалькі фэнтэзійных апавяданьняў: стылізаванае пад фальклор прыгодніцкае фэнтэзі «Жаўнер і вужалка» Алега Грушэцкага, чараўнічае фэнтэзі «Чорная закавыка» Сержа Мінскевіча і фэнтэзійная гісторыя «Нявеста для Базыля» Галіны Пшонік[31][32].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Лойка, А.А. Адам Міцкевіч і беларускі фальклор // Адам Міцкевіч і Беларусь / Уклад. В. Грышкевіч, навук. рэд. А. Мальдзіс, Т. Нягодзіш. — Мн.: ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — С. 109. — 320 с. — 1000 ас. — ISBN 985-6419-06-9
  2. ^ Лойка, А.А. Адам Міцкевіч і беларускі фальклор // Адам Міцкевіч і Беларусь / Уклад. В. Грышкевіч, навук. рэд. А. Мальдзіс, Т. Нягодзіш. — Мн.: ННАЦ імя Ф.Скарыны, 1997. — С. 110–111. — 320 с. — 1000 ас. — ISBN 985-6419-06-9
  3. ^ Баршчэўскі Л.П., Васючэнка П.В., Тычына М.А. Ян Баршчэўскі // Словы ў часе. Літаратура ад рамантызму да сімвалізму і нашаніўскага адраджэння. — Санкт-Пецярбург: 2014. — С. 52. — 374 с.
  4. ^ Карацупа, В. Мінскевіч Серж(рас.). Архив фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  5. ^ Мятліцкая, Г. М. Сімвалічная функцыя міталягічных пэрсанажаў у паэзіі Янкі Купалы / Г. М. Мятліцкая // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Сер.4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. — 2005. — № 3. — С. 13-18.
  6. ^ Васючэнка, П.В. Першаадкрывальнік з роду Ластаў. Мастацкія адкрыцці Вацлава Ластоўскага // Ад тэксту да хранатопа : артыкулы, эсэ, пятрогліфы / Пад рэд. М. Тычыны. — Менск: Галіяфы, 2009. — С. 54. — 200 с. — 300 ас. — ISBN 978-985-6906-13-1
  7. ^ Васючэнка, П.В. Першаадкрывальнік з роду Ластаў. Мастацкія адкрыцці Вацлава Ластоўскага // Ад тэксту да хранатопа : артыкулы, эсэ, пятрогліфы / Пад рэд. М. Тычыны. — Менск: Галіяфы, 2009. — С. 56. — 200 с. — 300 ас. — ISBN 978-985-6906-13-1
  8. ^ Хадановіч, А.В. Уладзімер Караткевіч і філязофскі камень // ARCHE : Часопіс. — 2006. — В. 41, 42. — № 1, 2. — С. 106.
  9. ^ Ненадавец, А.М. Міфалогія ў творчасці Уладзіміра Караткевіча // Маладосць : Часопіс. — 2005. — № 11. — С. 136.
  10. ^ «Ды@блог. Пра літаратуру». Госьць – Уладзімер Кулічэнка. Навуковая фантастыка. Беларусь 3 (11 сьнежня 2014). Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  11. ^ Ольга Громыко(рас.). Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  12. ^ Ника Ракитина — новые книги(рас.). LiveLib.ru. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  13. ^ Гуляева, М. Я пишу неформат (рас.) // БелГазета : Газэта. — Менск: 2 ліпеня 2008. — В. 643. — № 22.
  14. ^ «Вялес» — Васючэнку. Наша Ніва (5 сакавіка 2004). Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  15. ^ Рублевская, Л.И. Кисть и меч (рас.) // Советская Белоруссия : Газэта. — 9 студзеня 2014. — № 4 (24387).
  16. ^ Порри Гаттер(рас.). Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  17. ^ Бязьлепкіна, А.П. (1 лютага 2012) Раіса Баравікова. «Казкі астранаўта: касмічныя падарожжы беларусаў». ВясёлкаПраверана 10 сакавіка 2015 г.
  18. ^ Жених панны Дануси(рас.). LiveLib.ru. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  19. ^ Янкута, Г.В. (21 лютага 2013) Як напісаць гісторыю. Budzma.orgПраверана 10 сакавіка 2015 г.
  20. ^ Судья королевского дома(рас.). Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  21. ^ Обретение прошлого(рас.). LiveLib.ru. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  22. ^ Полтора метра недоразумений, или Не будите спящего Дракона!(рас.). Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  23. ^ Малай, Г. Фэнтэзі: ёсць кантакт! // Літаратура і мастацтва : Газэта. — Мн.: СПБ, РВУ «Звязда», 11 ліпеня 2014. — В. 4776. — № 27. — С. 7.
  24. ^ Пленники чёрного леса(рас.). Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015 г.
  25. ^ Генадзь Аўласенка. Ключ, які нічога не адмыкае Нашы кнігі. Мастацкая літаратураПраверана 22 сакавіка 2015 г.
  26. ^ Рублевская, Л.И. Сказки запределья (рас.) // Советская Белоруссия : Газэта. — 14 ліпеня 2014. — № 108 (24245).
  27. ^ Шэін А. Сем камянёў Праверана 14 красавіка 2015 г.
  28. ^ Дорская А. (13 сакавіка 2015) Стваральнік курсаў «Моваведа» Аляксей Шэін напісаў фэнтэзі для падлеткаў. СБППраверана 22 сакавіка 2015 г.
  29. ^ Аляксей Шэін атрымаў міжнародную прэмію за кнігу фэнтэзі. Новы час (21 чэрвеня 2017). Праверана 1 лютага 2019 г.
  30. ^ Гапееў В. А дзяўчынка малявала караблік… // Літаратура і мастацтва : газ.. — Мн.: СПБ», РВУ «Звязда», 1 сьнежня 2017. — В. 4951. — № 48. — С. 7.
  31. ^ Рублеўская Л. (22 снежня 2017) Люстэрка для песні. Советская БелоруссияПраверана 1 лютага 2019 г. Архіўная копія ад 23 снежня 2017 г.
  32. ^ Грушэцкі А. Казачная нявеста запрашае ў чароўны свет // Літаратура і мастацтва : газета. — Мн.: СПБ, РВУ «Звязда», 2018. — В. 4956. — № 1. — С. 7.