Інгушэтыя

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Інгушэтыя
рас. Республика Ингушетия
інгуш. ГӀалгӀай Мохк
Coat of Arms of Ingushetia.svg
Flag of Ingushetia.svg

Сьцяг
Гімн Гімн Інгушэтыі
Агульныя зьвесткі
Краіна Расея
Эканамічны раён Паўночна-Каўкаскі
Статус Рэспубліка
Уваходзіць у Прыволскую фэдэральную акругу
Адміністрацыйны цэнтар Магас
Улучае 4 муніцыпальныя раёны,
4 мескія акругі
Найбольшы горад Назрань
Іншыя буйныя гарады Назрань, Арджанікідзэўская
Дата ўтварэньня 4 чэрвеня 1992
Кіраўнік Юнус-Бек Яўкураў
Старшыня Ўраду Абубакар Мальсагаў
Афіцыйныя мовы расейская, інгуская[1]
Насельніцтва (2013)
Green Arrow Up Darker.svg442 255[2] (72-е месца)
Шчыльнасьць 114 чал./км²
Плошча 3685[3] км² (81-е месца)
Месцазнаходжаньне Інгушэтыі
Інгушэтыя на мапе
Мэдыя-зьвесткі
Часавы пас +4
Код ISO 3166-2 RU-IN
Код аўтам. нумароў 06
Афіцыйны сайт
Commons-logo.svg   Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы
Мапа Інгушэтыі

Інгушэ́тыя, Рэспу́бліка Інгушэ́тыя (па-расейску: Республика Ингушетия, па-інгуску: ГIалгIай Мохк) — суб’ект Расейскай Фэдэрацыі, разьмешчаны на Паўночным Каўказе. Мяжуе з Чачэніяй, Паўночнай Асэтыяй і Грузіяй.

Інгушэтыя не мяжуе з Кабардзіна-Балкарыяй, нягледзячы на тое, што наяўнасьць такой мяжы адзначана на афіцыйных сайтах абедзьвюх рэспублік. Інгушэтыю ад КБР аддзяляе (сапраўды вельмі вузкі) клінок зямлі, на якой разьмешчанае паселішча з асэтынскім назовам Хурыкаў («Сонечная вёска»), пераважна населенае інгушамі. Хоць сытуацыя з гэтым пярэсмыкам няпростая, фармальна і юрыдычна ён адносіцца да Паўночнай Асэтыі.

Па тэрыторыі Інгушэтыя — самы маленькі рэгіён Расеі (ня ўлічваючы гарадоў фэдэральнага падпарадкаваньня Масквы і Санкт-Пецярбургу).

Назоў рэспублікі паходзіць ад расейскай назвы карэннага насельніцтва (інгушы — верагодна, ад назвы вёскі Ангушт). Саманазва народа — «галагай» (што значыць «будаўнікі»).

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інгушэтыя разьмешчаная на паўночных схілах перадгор’я Вялікага Каўкаскага хрыбта, у цэнтральнай яго частцы. Гледзячы па расьсяленьні, Інгушэтыя — гэта адна вялікая вёска, якая раскінулася па шырокіх, спадзістых перадгор’ях. Па плошчы гэта невялікая рэспубліка — усяго ў два разы больш за Маскву. Насельніцтва — 350 тыс. чалавек, і амаль усё яно засяроджанае на поўначы, дзе паселішчы пераходзяць адно ў адно. На поўдні — лес і горы. Тамака раскіданыя старажытныя радавыя аўлы — радзіма ўсіх інгускіх тэйпаў. На поўдні насельніцтва вельмі малалікае.

Тэрытарыяльныя спрэчкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інгуская Рэспубліка дасюль ня мае вызначаных межаў. Канчаткова няясная мяжа Інгушэтыі з Чачэніяй і з Асэтыяй.

Паміж Паўночнай Асэтыяй і Інгушэтыяй існуе тэрытарыяльная спрэчка — Інгушэтыя аспрэчвае частку Прыгараднага раёну Паўночнай Асетыі на ўсход ад Уладзікаўказу. У 1990 годзе падчас актыўнай фазы канфлікту загінула больш чым 600 чалавек, больш за 900 былі параненыя, 30 000 інгушоў з Прыгараднага раёну ўцяклі з Паўночнай Асэтыі. На гэты канфлікт накладаецца бясланская трагедыя, што спарадзіла нянавісьць да інгушоў сярод асэтынаў, бо нібыта ўдзельнікі захопу школы прыехалі менавіта з Інгушэтыі.

Тэрытарыяльная спрэчка паміж Чачэніяй і Інгушэтыяй ідзе за Сунжанскі раён, які пасьля разьдзяленьня Чачэна-Інгускай АССР кожная з рэспублік палічыла сваім. У момант падзелу ў 1992 годзе ў Сунжанскім раёне паўстала двоеўладзьдзе, утварыліся асобныя інгуская і чачэнская адміністрацыі, якім падпарадкоўваліся тэрыторыі, населеныя, адпаведна, інгушамі і чачэнцамі. Зараз, на тле замірэньня Чачэніі, Крэмль пераконвае інгушоў і чачэнцаў зноў аб’яднацца ў адзіную вайнаскую рэспубліку. Але мясцовыя эліты скептычна глядзяць на такі праект[4].

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Колькасьць насельніцтва 499 тыс. чал. (2008); інгушы (77,3 %), чачэнцы (20,4 %), расейцы (1,2 %). У Інгушэтыі беларусы складаюць 0,0049% насельніцтва, тут жывуць 23 беларусы (вынікі перапісу 2002 году).

Шчыльнасьць насельніцтва: 141,6 чал./км², удзельная вага гарадзкога насельніцтва: 42,6 % (2005).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Інгушэтыя захопленая Расейскай Імпэрыяй у 1810 годзе. У 1860 году па ўказе імпэратара Аляксандра II ва ўсходняй частцы Паўночнага Каўказу была створана Церская вобласьць, у склад якой увайшлі Чачэнская, Ічкерыйская, Інгуская і Нагорная акругі.

Пасьля ўсталяваньня Савецкай улады, у сакавіку 1920, Церская вобласьць была расфармаваная, а Чачэнская (аб’яднаная з Ічкерыйскай) і Інгуская (аб’яднаная з Нагорнай) акругі сталі самастойнымі тэрытарыяльнымі ўтварэньнямі. Праз год, 20 студзеня 1921 году, Чачэнія і Інгушэтыя разам з Карачаева-Чаркесіяй, Кабардына-Балкарыяй і Паўночнай Асэтыяй увайшлі ў Горскую АССР. 7 лістапада 1924 году Горская АССР была ліквідаваная, у зьвязку з чым была створаная Інгуская АВ у складзе РСФСР.

Будынак Адміністрацыі прэзыдэнта ў Магасе

15 студзеня 1934 была створаная Чачэна-Інгуская аўтаномная вобласьць, якая 5 сьнежня 1936 году стала Чачэна-Інгускай АССР (ЧІАССР). У лютым 1944 году ў зьвязку з дэпартацыяй чачэнцаў і інгушоў аўтаномія была расфармаваная, пры гэтым Інгушэтыя ўвайшла ў Паўночна-Асэтынскую АССР у якасьці Назранскага раёну.

9 студзеня 1957 у зьвязку зь вяртаньнем дэпартаваных жыхароў Чачэна-Інгуская АССР была адноўленая (пры гэтым Прыгарадны раён, які датуль ужо засялілі асэтыны, быў уключаны ў склад Паўночнай Асэтыі). 15 траўня 1991 году ЧІАССР пераназваная ў Чачэна-Інгускую Рэспубліку. 1 кастрычніка 1991 году рашэньнем Вярхоўнага Савету РСФСР Чачэна-Інгуская Рэспубліка была падзеленая на Чачэнскую і Інгускую Рэспублікі. У склад рэспублікі ўвайшлі тры адміністрацыйныя раёны былой Чачэна-Інгушэтыі: Сунжанскі, Малгабэцкі і Назранскі. Сталіцай быў абраны былы раённы цэнтар Назрань. У канцы 2002 сталіцай стала места Магас у 4 кілямэтрах ад Назрані. Рашэньне аб пераносе сталіцы было прынятае ў 2000 годзе.

Адміністратыўны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэспубліка падзяляецца на 4 раёны:

У Інгушэтыі 4 месты: Магас (сталіца рэспублікі), Назрань, Малгабэк, Карабулак. На тэрыторыі рэспублікі знаходзіцца самае вялікае ў Расеі па колькасьці жыхароў сельскае паселішча — станіца Арджанікідзаўская (65,5 тысячаў чалавек), а таксама самы маленькі ў Расеі горад — Магас (300 чалавек, па стане на 2007 год).

Забойствы мірнага насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У дакладзе Камісіі Народнага Сходу Рэспублікі Інгушэтыя, падрыхтаваным 21 лютага 2008 году, прыведзеныя факты бясьсьледных зьнікненьняў грамадзянаў, забойстваў і выкраданьняў людзей на тэрыторыі рэспублікі за пэрыяд з 2002 году па цяперашні час[5].

Дзеля шматлікіх выпадкаў з парушэньнем правоў чалавека ў рэспубліцы ў 2005 родныя выкрадзеных на яе тэрыторыі людзей правялі агульны сход і запачаткавалі Аўтаномную некамэрцыйную арганізацыю «МАШР». За пэрыяд з 2002 па 2006 гады праваабаронцамі арганізацыі зафіксавана 150 выпадкаў выкраданьняў мірных людзей[6]. Кіраўнік праваабарончага руху «МАШР» Магамед Муцольгаў сьцьвярджае:

«Дзень, калі прэзыдэнтам Рэспублікі Інгушэтыя стаў Мурат Магамэтавіч Зязікаў, я прыроўніваю да такіх трагічных дат, як дэпартацыя інгушаў у 1944 годзе і генацыд над інгушамі у 1992 годзе.»

2008 год[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

14 студзеня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У сяленьні Верхнія Ачалукі невядомымі з аўтамабілю ВАЗ-21012 серабрыстага колеру былі абстраляныя жыхары сяленьня Кантышава члены сям’і Кадзоевых, адзін з прадстаўнікоў якой зьяўляецца дэпутатам Дзярждумы. У выніку Адам Кадзоеў 1981 г.н. сканаў, Шаміль Кадзоеў 1979 г.н. атрымаў лёгкае раненьне ў плячо.

Раненьні таксама атрымалі двое невядомых, якія распачалі страляніну зь пісталетаў па Кадзоевым. Крыніца ў МУС Інгушэтыі паведаміла, што параненыя мужчыны зьяўляюцца ўдзельнікамі незаконных узброеных фармаваньняў.

28 лютага[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У ходзе апэрацыі УФСБ РФ па Інгушэтыі ў муніцыпальнай акрузе Альтыева Назрані забітыя тры чалавекі: 22-гадовы жыхар сяленьня Дышні Вядзенскага раёну Чачэніі Акрамат Гянаеў, жыхарка пасёлку Карца Паўночнай Асэтыі 38-гадовая Мадзіна Аўшава, якую лічылі зьніклай бязь зьвестак, і жыхар станіцы Траецкай Сунжанскага раёну Інгушэтыі 28-гадовы Ібрагім Яўлоеў.

Па афіцыйнай вэрсіі, яны распачалі страляніну з аўтаматычнае зброі і гранатамётаў і былі забітыя стрэламі ў адказ. Падчас агляду месца здарэньня выяўлена і вынята вялікая колькасьць зброі і боепрыпасаў.

Вынікі балістычнай экспэртызы пацьвердзілі, што зброя ўжывалася пры абстрэле будынку ААТ «Інгушэлектрасувязь» у Назрані 20 студзеня 2008, працаўнікоў ТАА «Энігма» ля базавай станцыі «Мэгафону» ў муніцыпальнай акрузе Насыр-Корцкі 12 лістапада 2007, супрацоўнікаў МУС у муніцыпальнай акрузе Насыр-Корцкі 3 лютага 2007, супрацоўнікаў апэратыўнага палку МУС Інгушэтыі 14 лютага 2008. Групоўку І. Яўлоева вінавацяць таксама ў спрычыннасьці да выкраданьняў дэпутата Народнага Сабраньня Інгушэтыі М. Чахкіева і дзядзі кіраўніка рэспублікі У. Зязікава, а таксама да тэракту супраць старшыні ГАУС Назрані Джабраіла Кастоева ў 2006, падчас якога загінулі 8 чалавек. Забітая Мадзіна Аўшава лічыцца шахідкай-сьмяротніцай.

Па вэрсіі сайту «Інгушэтыя.Ру», супрацоўнікі ФСБ расстралялі выкрадзеных раней двух мужчынаў і жанчыну, зарганізаваўшы імітацыю бою і падкінуўшы зброю.

Па словах суседзяў, узброенага супраціву з хаты, якую забітыя здымалі ў арэнду, аказана не было, і яго проста абстралялі супрацоўнікі УФСБ.

Родныя забітых сьцьвярджаюць, што атрымалі іхнія целы бяз унутраных органаў. Родныя падкрэсьліваюць, што М. Аўшава была цяжарная, а гэта ставіць пад сумнеў афіцыйную вэрсію пра тое, што забітая зьяўлялася сьмяротніцай.

12 сакавіка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Падчас правядзеньня супрацоўнікамі сілавых органаў апэрацыі ў Траецкай быў забіты Рустам Муцольгаў. Па афіцыйнай вэрсіі, ён аказаў узброены супраціў, распачаўшы страляніну па групе захопу, і паспрабаваў прывесьці ў баявы стан гранату, якая ўзарвалася ў ягоных руках. Па вэрсіі Ўправы ФСБ Расеі па Інгушэтыі, Муцольгаў намерваўся ў якасьці тэрарыста-сьмяротніка зьдзейсьніць тэракт у месцах скапленьня людзей.

Па сьведках відавочцаў, Рустам і ягоная сястра Зарэма, якая знаходзілася ў гэты час у хаце і хавалася ў суседзяў, не аказвалі супраціву, аднак спрабавалі ўцячы.

Па вэрсіі маці забітага Эсэт Муцольгавай, сілавікі не спрабавалі затрымаць Рустама, і ад пачатку занялі зручныя для страляніны пазыцыі. Па ейных словах, Р. Муцольгава расстралялі ў сьпіну, калі той паспрабаваў уцячы. Граната была прыведзеная сілавікамі ў дзеяньне пасьля сьмерці Муцольгава.

25 красавіка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Назрані абстраляная машына дэпутата Народнага сабраньня Інгушэтыі Руслана Гагіева. У момант абстрэлу за стырном аўтамашыны знаходзіўся ягоны брат Іслам, які атрымаў цяжкія агнястрэльныя раненьні і памёр у рэанімацыйным аддзяленьні гарадзкой бальніцы.

8 траўня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У населеным пункце Кантышава забіты Іса Арсаеў, 1985 г. н., які, па афіцыйнай вэрсіі, быў удзельнікам незаконных узброеных фарміраваньняў. Арсаеў аказаў супраціў байцам спэцназу і быў зьнішчаны.

Аднак, па словах мясцовых жыхароў, І.Арсаеў быў забіты без аніякага папярэджаньня ў 200-300 м ад сваёй хаты па дарозе на працу. За 10-15 хвілінаў да здарэньня на месца прыбылі 30-40 супрацоўнікаў сілавых структураў на двух БТРах, двух "Газэлях" і некалькіх УАЗах. Арсаеў не аказваў сілавікам супраціву і ня меў пры сабе зброі.

10 траўня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У станіцы Траецкай Сунжанскага раёну прайшла спэцапэрацыя праваахоўных органаў, у выніку якой забітыя жыхар сяленьня Барсукі Тымур Ужахаў і жыхар Малгабеку Маўсар Азіеў. Па афіцыйнай вэрсіі, яны былі баявікамі, якім было прапанавана здацца, аднак яны распачалі страляніну па супрацоўніках праваахоўных органаў.

Аднак, паводле жыхароў Траецкай, Ужахава і Азіева расстралялі падчас выхаду з саўны, і яны ўзброенага супраціву не аказвалі. У кампаніі з загінулымі знаходзіўся яшчэ адзін чалавек, якога зьвезьлі ў невядомым кірунку. Раней сястра М. Азіева зьвярнулася ў ПЦ «Мэмарыял» з заяваю, што ў яе ёсьць інфармацыя пра падрыхтоўку да забойства брата сілавымі структурамі.

13 траўня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У прыватнай хаце ў Назрані былі блякаваныя і забітыя баявік і ягоная жонка. Пры аглядзе пасьля спэцапэрацыі на целе жанчыны быў выяўлены "пояс шахіда". Загінула таксама гаспадыня домаўладаньня Мадзіна Борава. Па афіцыйнай вэрсіі, забітая сямейная пара здымала ў Боравай домаўладаньне. Са словаў суседзяў, яны заўважылі пастароньніх людзей у падвале хаты і патэлефанавалі Боравай на працу. Калі жанчына адчыніла брамку ва двор, яна была забітая.

11 чэрвеня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сілавікі правялі штурм хаты ў Карабулаку. Спачатку быў забіты адзін мужчына, які выбег на вуліцу. Затым супрацоўнікі правахоўных органаў абстралялі хату з гранатамётаў і подпалілі яе. Па інфармацыі МУС, было ліквідавана пяць баявікоў, якія мелі адносіны да забойства 8 чэрвеня 2008 супрацоўніка УБАЗ МУС Інгушэтыі Дэмбулата Баголава. Сярод загінулых — гаспадыня хаты Лідзія Албакава, ейны сын, а таксама нехта Аўшаў і Пугоеў.

29 чэрвеня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Назрані побач з уласнай хатай невядомымі з машыны быў расстраляны мясцовы жыхар Іса Тунгоеў.

31 жніўня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Магамэд Яўлоеў

Забіты нефармальны лідэр інгускай апазыцыі Магамэд Яўлоеў. Па вэрсіі сьледчага камітэту пры пракуратуры, ён «выпадкова» загінуў у машыне, калі супрацоўнікі ўнутраных справаў везьлі яго ў пастарунак. Заведзеная крымінальная справа па артыкуле «забойства па неасьцярожнасьці». Родныя загінулага сьцьвярджаюць, што Яўлоеў пры выхадзе з самалёту, якім ён прыляцеў у сталіцу Інгушэтыі Магас, быў схоплены невядомымі людзьмі, пасьля чаго яго кінулі ў машыну маркі УАЗ і павезьлі ў невядомым кірунку. Родныя Яўлоева адразу ж зладзілі пагоню за гэтым аўтамабілем, аднак выкрадальнікі па дарозе стрэлілі Яўлоеву ў галаву і выкінулі ягонае цела ля брамы інгускай рэспубліканскае клінічнае бальніцы[7]. Інгушы склікаюць агульнанацыянальны сход старэйшынаў, на якім маюць абмеркаваць свае далейшыя дзеяньні[8]. Тым самым рэйсам у Магас прыляцеў і генэрал ФСБ Мурат Зязікаў, кіраўнік рэспублікі Інгушэтыя.

Праваабарончы цэнтар «Мэмарыял» распаўсюдзіў заяву, у якой расцаніў забойства Магамэда Яўлоева як акт дзяржаўнага тэрору[9].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Інгушэтыясховішча мультымэдыйных матэрыялаў