Судан

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Судан
جمهورية السودان
Jumhūriyyat as-Sūdān
Сьцяг Судану Герб Судану
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: النصر لنا
(«Перамога наша»)
Дзяржаўны гімн
«نحن جند لله جند الوطن»
Месцазнаходжаньне Судану
Афіцыйная мова арабская, ангельская
Сталіца Хартум
Найбуйнейшы горад Хартум
Форма кіраваньня рэспубліка
Амар Насан аль-Башыр
Алі Асман Таха
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
16-е месца ў сьвеце
1 886 068 км²
6
Насельніцтва
 • агульнае (2008)
 • шчыльнасьць
40-е месца ў сьвеце
30 894 000
16,4/км²
СУП
 • агульны (2011)
 • на душу насельніцтва
69 месца ў сьвеце
$123,636 млрд
$2309
Валюта Суданскі фунт (SDG)
Часавы пас EAT (UTC+3)
Незалежнасьць
— ад Эгіпту і Вялікабрытаніі

1 студзеня 1956
Аўтамабільны знак SUD
Дамэн верхняга ўзроўню .sd
Тэлефонны код +249
Мапа Судану

Рэспубліка Суда́н (па-арабску: سودان‎) — дзяржава ў Паўночна-Ўсходняй Афрыцы. Мяжуе з Эгіптам на поўначы, Лібіяй на паўночным захадзе, Чадам на захадзе, Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікай на паўднёвым захадзе, Паўднёвым Суданам на поўдні, Эрытрэяй і Этыёпіяй на паўднёвым усходзе. На паўночным усходзе мае выхад да Чырвонага мора. Па стане на 2017 году ў Судане пражывае 37 мільёнаў чалавек[1]. Агульная плошча краіны складае 1,861 млн км², што робіць Судан трэцяй паводле велічыні краінай у Афрыцы. Пераважнай рэлігій Судану зьяўляецца іслам[2], афіцыйнымі мовамі ёсьць арабская і ангельская. Сталіца і найбуйнешы горад Хартум, які месьціцца ў месцы зьліцьця Блакітнага і Белага Ніла. Назва краіны паходзіць ад арабскага «Bilad-al-sudan», даслоўна — «краіна чорных».

Гісторыя Судану ўзыходзіць да пэрыяду панаваньня ў рэгіёне фараонаў. Яе можна прасачыць ад дзяржавы Керма, якая мела месца каля 2500 гадоў да н. э. да 1500 году да н. э. У далейшым значная частка сучаснага Судану ўваходзіла ў склад Новага каралеўства ў пэрыяд ад 1500 гадоў да н. э. да 1070 году да н. э. У апошнім тысячагодзьдзі да н. э. назіраўся ўздым каралеўства Куш ад 785 году да н. э. да 350 году н. э., кіраўнікі якога кіравалі Старажытным Эгіптам на працягу амаль стагодзьдзе. Пасьля падзеньня дзяржавы Куш нубійцы сфармавалі тры хрысьціянскія каралеўствы Набатыя, Макурыя і Алёдыя, два апошнія зь якіх існавалі да 1500 году. Паміж XIV і XV стагодзьдзямі вялікая частка Судану была заселеная арабамі-мусульманамі. У XVI—XIX стагодзьдзях у цэнтральнай і ўсходняй частках Судану дамінаваў султанат Фундж, у той час як на захадзе сучаснага Судану месьціўся султанат Дарфур, а скрайная поўнач кіравалася Асманскай імпэрыяй. У гэты пэрыяд у рэгіёне назіраўся працэс шырокай ісламізацыі і арабізацыі. З 1820 па 1874 гадох Судан кантраляваўся дынастыяй Мугамада Алі, які захапіў рэгіён. Паміж 1881 і 1885 гадамі адбылося паўстаньне Магдзі Магамада Агмада супраць эгіпецкага панаваньня, у выніку якога быў абвешчаны незалежны халіфат Амдурман. Халітаф існаваў да 1898 году калі быў захоплены ангельцамі, якія з таго часу сумесна з Эгіптам атрымалі кантроль над Суданам.

У XX стагодзьдзі назіраўся рост суданскага нацыяналізму. У 1953 годзе Вялікабрытанія надала Судану права на самакіраваньне. Незалежнасьць краіны была абвешчана 1 студзеня 1956 году. З моманту здабыцьця незалежнасьці Судан кіраваўся шэрагам нестабільных парлямэнцкіх урадаў і вайсковых рэжымаў. Пад кіраўніцтвам Джафара Німэйры ў Судане быў уведзены шарыяцкі закон у 1983 годзе, што значна пагоршыла раскол паміж арабскай поўначчу і чорнафрыканцкім хрысьціянскім поўднем. Адрозьненьні ў мове, рэлігіі, этнічнай і палітычнай традыцыі прывялі да пачатку грамадзянскай вайны паміж урадавымі сіламі, з моцнай падтрымкай Нацыянальнага ісламскага фронту (НІФ), і паўднёвымі паўстанцамі, сярод якіх самай уплывовай была фракцыя Суданскай народна-вызваленчай арміі (СНВА). У канчатковым выніку вайна скончылася праз мірнай дамовы і абвяшчэньня незалежнасьці Паўднёвага Судану ў 2011 годзе[3]. З 2011 году ўрад Судану ўцягнуты ў вайну з Суданскім рэвалюцыйным фронтам. Судан у апошнія гады быў сумна вядомы праз сыстэматычнае парушэньне правоў чалавека, рэлігійны перасьлед і абвінавачваньне, што Судан быў бясьпечным прытулкам для тэрарыстаў сьвету. У 1995 годзе Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў (ААН) усталявала санкцыі супраць Судану.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

9—15 студзеня 2011 году адбыўся рэфэрэндум у пытаньні незалежнасьці паўднёвай часткі краіны, у выніку якога 9 ліпеня 2011 году ад Судану аддзяліўся поўдзень у выглядзе незалежнай дзяржавы Паўднёвы Судан.

Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзяржаўнае ўладкаваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Судан зьяўляецца рэспублікай, часовая канстытуцыя якой дзейнічае з 2005 году. Кіраўнік дзяржавы і ўраду — прэзыдэнт.

Парлямэнт дзьвюхпалатны — Савет штатаў (50 месцаў, абіраецца органамі кіраваньня штатаў на 6-гадовы тэрмін) і Нацыянальная асамблея (450 месцаў, у 2005 годзе былі прызначаныя прэзыдэнтам — запоўнена 360 месцаў; 355 ад прэзыдэнцкай партыі Нацыянальны кангрэс і 5 беспартыйных).

11—15 ліпеня 2010 году прайшлі прэзыдэнцкія і парлямэнцкія выбары. Пераможцам прэзыдэнцкіх выбараў абвешчаны Амар Насан аль-Башыр (68,24 %). Паводле вынікаў парлямэнцкіх выбараў больш за ўсё галасоў набрала партыя Нацыянальнага кангрэсу Судану.

Адміністрацыйны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адміністрацыйны падзел Судану складаецца з 17 штатаў (па-арабску: wilayat‎), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на 133 акругі.

Калі-некалі штаты таксама называюцца і правінцыямі:

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Большую частку тэрыторыі Судану займае плято (вышыня 300—1000 мэтраў), якое з поўдня на поўнач перасякае даліна ракі Ніл, утворанай зьліцьцём Белага і Блакітнага Нілу. У раёне зьліцьця знаходзіцца сталіца краіны, Хартум. Усе рэкі адносяцца да басэйну Нілу. Яны выкарыстоўваюцца як крыніцы арашэньня, натуральныя водныя шляхі, зьмяшчаюць таксама значныя запасы гідраэнэргіі.

На поўначы краіны — Лібійская і Нубійская пустэчы, амаль пазбаўленыя расьліннасьці (у тых пустэчах ёсьць: сухія травы і злакі, рэдкія дрэвы, паўпустыя аазісы). У цэнтры краіны — саванны і рачныя рэдкалесьсі. На поўдні — трапічныя і экватарыяльныя лясы. На ўсходзе і захадзе — горы. Найвышэйшы пункт Судану — гара Кіньеці (3187 мэтраў над узроўнем мора).

На поўдні клімат трапічны, на поўначы — сьпякотны пустэчны. Асноўныя экалягічныя праблемы — эрозія глебы і апустэчваньне.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Судан — адна з самых бедных краінаў сьвету, нягледзячы на тое, што эканамічны рост за 2005 год склаў 7%.

Асновай эканомікі зьяўляецца сельская гаспадарка, у якой заняты 80% працаздольнага насельніцтва і якая складае 39% СУП. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: пшаніца, бавоўна, лён, арахіс, сорга. Значная частка сельскай гаспадаркі прадстаўлена жывёлагадоўляй (у асноўным вярблюдаў).

Прамысловасьць прадстаўлена ў асноўным невялікімі харчовымі прадпрыемствамі, і іншымі галінамі лёгкай прамысловасьці. Лічыцца, што Судан мае вялікія запасы карысных выкапняў, але гэта ніколі не дасьледавалася, і лічбавых зьвестак не існуе. Эксплюатуюцца невялікія радовішчы асбэсту, хрому, сьлюдаў.

У 1970-х гадах адкрытыя радовішчы нафты. У 1999 годзе, быў распачаты экспарт гэтай сыравіны што прывяло да таго, што краіна ў першыню за гады незалежнасьці атрымаю станоўчы гандлёвы баланс.

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Згодна зь перапісам насельніцтва 1981 году, насельніцтва краіны налічвала 21 млн чалавек. Пасьля гэтага перапісы не праводзіліся з-за грамадзянскай вайны. Па сучасных ацэнках насельніцтва павялічылася да 38 млн чалавек.

Бесьперапынны рух народаў, гандаль рабамі, зьмена формаў існаваньня, распад старажытных дзяржаваў, уварваньне арабаў і эўрапейцаў прывяло да значных адрозьненьняў паміж рознымі групамі насельніцтва ў мове, рэлігіі і культуры. Разам з тым межы краіны падзяляюць такія народы як нубійцы на поўначы краіны, азандэ на паўднёвым захадзе і латука на поўдні.

Для Судану характэрна наяўнасьць дзьвюх культурных традыцыяў — арабскай і чорнай афрыканскай. У кожнай зь іх існуюць сотні этнічных племянных і моўных адрозьненьняў.

Паўночныя правінцыі займаюць большую частку Судану. Тут знаходзіцца большасьць гарадоў краіны. Большасьць насельніцтва паўночнага Судану — арабамоўныя мусульмане, рознага этнічнага паходжаньня, так сама большасьць зь іх карыстаецца і роднай мовай.

На поўдні і захадзе краіны жывуць у асноўным народы нэгроіднай расы. Большасьць зь іх захоўвае мясцовыя традыцыйныя веры ці прыхільнікі хрысьціянства. Для поўдня краіны характэрна сельскагаспадарчая эканоміка. Грамадзянская вайна, якая цягнецца тут з моманту атрыманьня краінай незалежнасьці, мае катастрафічныя наступствы для эканомікі і насельніцтва ўвогуле.

Большая частка насельніцтва знаходзіцца ў даліне Нілу і яго прытокаў. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў асноўным хлапкаробчым раёне краіны — паўночнай частцы міжрэчча Белага і Блакітнага Ніла. Пустэльныя раёны амаль незаселеныя.

Асноўныя гарады краіны: Хартум, Амдурман, Паўночны Хартум, Порт-Судан.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ «The World Factbook». CIA.
  2. ^ Davison, Roderic H. (1960). «Where is the Middle East?». Foreign Affairs. 38 (4): 665—675. doi:10.2307/20029452.
  3. ^ Collins, Robert O. (2008). «A History of Modern Sudan». Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85820-5.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Судансховішча мультымэдыйных матэрыялаў