Розьніца паміж вэрсіямі «Чарнагорская мова»

Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
абнаўленьне зьвестак
(абнаўленьне зьвестак)
|Дапаможная мова ў = грамадзе Малі-Іджаш, [[Ваяводзіна]], [[Сэрбія]]
|Рэгулюецца =
|Код па ISO 639-1 =
|Код па ISO 639-2(B) = cnr<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/langcodes_name.php?code_ID=515| копія = | дата копіі = | загаловак = Alpha-3 Code Search Result - Codes for the representation of names of languages| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Бібліятэка Кангрэсу ЗША|Library of Congress]]| дата доступу = 1 студзеня 2019 | мова = en| камэнтар = }}</ref>
|Код па ISO 639-2(BT) =
|Код па ISO 639-2(T) = srp<ref>[http://www.ethnologue.com/language/srp Паводле Ethnologue], у складзе [[сэрбская мова|сэрбскае мовы]].</ref>
|Код па SIL = cnr<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://iso639-3.sil.org/code/cnr| копія = | дата копіі = | загаловак = ISO 639-3| фармат = | назва праекту = | выдавец = SIL International| дата доступу = 1 студзеня 2019 | мова = en| камэнтар = }}</ref>
|Код па SIL = —
|Выява = MontenegroLanguage2011.PNG
|Подпіс да выявы = Мова большасьці па муніцыпалітэтах Чарнагорыі {{Легенда|#EE0000|чарнагорская мова}}{{Легенда|#1C86EE|[[сэрбская мова]]}}{{легенда|#9ACD32|[[альбанская мова]]}}{{легенда|#2E8B57|[[басьнійская мова]]}}
|Шырыня выявы = 250 пкс
}}
'''ЧарнагорскаяЧарнаго́рская мовамо́ва''' (саманазва: ''Crnogorski jezik'', ''Црногорски језик'')  — [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянская]] мова заходняе падгрупы, у вузейшым сэнсе  — [[літаратурная мова|літаратурны]] варыянт [[сэрбскахарвацкая мова|сэрбскахарвацкае мовы]], на якім размаўляюць [[чарнагорцы]] і які выкарыстоўваецца ў якасьці афіцыйнае мовы [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]].
 
Мова заснаваная на базе выкарыстоўванага ў Чарнагорыі іекаўска-штакаўскага дыялекту сэрбскахарвацкае моўнае сыстэмы, зьяўляючыся з пункту гледзішча параўнальнае лінгвістыкі адным зь яе стандартызаваных узаемазразумелых варыянтаў побач з [[сэрбская мова|сэрбскай]], [[харвацкая мова|харвацкай]] і [[басьнійская мова|басьнійскай]] мовамі. Дыялект, які палёг у аснову літаратурнай чарнагорскай мовы, зьяўляецца таксама асновай для харвацкай, сэрбскай і басьнійскай моваў<ref>[http://www.rferl.org/content/Serbian_Croatian_Bosnian_or_Montenegrin_Many_In_Balkans_Just_Call_It_Our_Language_/1497105.html Serbian, Croatian, Bosnian, Or Montenegrin? Or Just 'Our Language'?]</ref>.
 
Як адзначаюць некаторыя дасьледчыкі, чарнагорская мова гістарычна мела найменьне ''сэрбскай''<ref>гл. Роланд Сасэкс, Пол Кабэрлі, ''The Slavic Languages'', Cambridge University Press, Cambridge 2006; esp. v. ст. 73: „Serbia«Serbia had used Serbian as an official language since 1814, and Montenegro even earlier.»</ref>. Ідэя незалежнай, асобнай ад сэрбскай, чарнагорскай мовы ўзьнікла ў пэрыяд 1990-х гадоў і стала актыўнай праз дапамогу прыхільнікаў незалежнасьці Чарнагорыі, у выніку чаго чарнагорская мова была абвешчаная афіцыйнай мовай краіны па ратыфікацыі новай [[Канстытуцыя Чарнагорыі|Канстытуцыі]] краіны 22 кастрычніка 2007 году.
 
Стварэньне літаратурнага стандарту чарнагорскай мовы яшчэ працягваецца ў сучаснай пэрспэктыве. Так, яе [[артаграфія]] была зацьверджаная 10 ліпеня 2009 году, згодна зь якой у мове ўстанаўліваліся два варыянты [[альфабэт]]у. [[Граматыка]] і навучальныя праграмы знаходзяцца ў працэсе распрацоўкі<ref name="cafemontenegro.com">[http://www.cafemontenegro.com/index.php?group=22&news=80985 2 more letters in Montenegrin language]</ref>.
<center>
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+
|-
! Лацініца
 
=== Графіка і фанэтыка ===
Як і ў сэрбскай мове, запазычаныя ўласныя імёны запісваюцца фанэтычна. У чарнагорскай, як і беларускай мове, у цэлым выконваецца правіла, як чуецца  — так і пішацца.
 
Чарнагорская мова характарызуецца іекавізмам  — ''ije'' вымаўляецца як два склады, тады як у іншых рэгіёнах сэрбскахарвацкай моўнай сыстэмы зьяўляецца дыфтонгам. Гістарычна ''ije'' ёсьць вынікам зьмяненьня асаблівага праславянскага гуку, пазначанага як «ѣ».
 
{| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto"
! Чарнагорская || Сэрбская, харвацкая, басьнійская || Беларуская
|-
| ''нијесам'' || ''нисам'' || «я ня ёсьць...ёсьць…»
|-
| ''тијех'' || ''тих'' || родны склон ''ти, те, та'' «тых»
 
=== Мясцовыя аўтары ===
[[Файл:Oktoih01.jpg|<small>[[Актоіх]]  — кніга псальмаў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовай]], створаная на тэрыторыі сучаснай Чарнагорыі, першая друкаваная кніга [[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славян]]</small>|міні|180пкс]]
Шматлікія чарнагорскія аўтары абапіраліся пры складаньні сваёй творчасьці на народную аснову. Літаратура [[Сярэднявечча]] збольшага прадстаўляла сабой літаратуру на стараславянскай мове і ейных ізводах, але ў [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст. дыялекты Чарнагорыі сталі дамінаваць у мясцовай літаратуры. Яна ўключае ў сябе народны [[фальклёр]], сабраны Вукам Стэфановічам Караджычам й інш., асобныя кнігі чарнагорскіх пісьменьнікаў («Горны вянок» Пэтара Пэтравіча Негаша, «Прыклады чалавецтва й адвагі» Марка Мілянава) і  г. д. У другой палове [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст. у літаратуры больш выкарыстоўваўся ўсходнегерцагавінскі дыялект, які зьяўляецца асновай сэрбскахарвацкай мовы, замест мясцовага зэцка-санджацкага дыялекту.
 
Да прыкладу, большая частка формаў вінавальнага склону, якія ўласьцівыя для зэцка-санджацкага дыялекту, Негашам былі замененыя на формы мясцовага, характэрныя для сэрбскай мовы. Напрыклад, у друкаванай вэрсіі радок ''U dobru je lako dobar biti, / na muci se poznaju junaci'' быў заменены на ''U dobro je lako dobar biti, / na muku se poznaju junaci''. У іншых творах чарнагорскіх пісьменьнікаў таксама адсочваецца тэндэнцыя да прытрымліваньня нормаў усходнегерцагавінскага дыялекту. Тым ня менш, у літаратуры таксама трапляліся і рысы, уласьцівыя для зэцка-санджацкага дыялекту: напрыклад, вершы Нікола І Пэтравіча ''Onamo namo, za brda ona'', ''Onamo namo, da viđu'' і  г. д.
 
=== У сьведчаньнях іншаземцаў ===
Упершыню лінгвонім ''чарнагорская мова'' быў ужыты ў дзёньніку францускага палкоўніка Віяля дэ Сам'еСам’е падчас свайго падарожжа па Чарнагорыі ў 1813 годзе, сам дзёньнік пад назваю «''Ваяж гістарычны і палітычны ў Чарнагорыю''» (''Voyage historique et politique au Montenegro'') быў апублікаваны ў 1820 годзе.
 
Вук Караджыч у сваёй кнізе на нямецкай мове «''Чарнагорыя і чарнагорцы''» (''Montenegro und die Montenegriner'') 1837 году абвяргае Сам’е, які сьцьвярджаў, што чарнагорская мова зьўляецца дыялектам [[грэцкая мова|грэцкай]]<ref>[http://img265.imageshack.us/img265/6460/vukzanjemcezitelji4lm.jpg Vuk Karadžić o crnogorskom jeziku u djelu Montenegro und die Montenegriner (1837)]{{ref-sr}}</ref>.
{{цытата|Мова — ва ўсіх школах чарнагорская, шмат у чым адрозная ад той прыгожай мовы, на якую Біблія перакладзена. Я казаў аднойчы ў [[Цэціне]], што для пісьмовага адзінства неабходна ўводзіць адну мову, на якой сёньня пішуць у [[Бялград]]зе і [[Нові Сад|Новым Садзе]]. Тую мову, на якой дагэтуль найболей напісана і сказана, якая застанецца вядомай як сэрбская літаратурная мова. Калі чарнагорцы працягнуць шырыць свае школы так як цяпер, то праз сто год між дзьвюма мовамі адрозьненьняў будзе больш, чым між партугальскай і гішпанскай.{{Арыгінал|sr|U svim školama, jezik je – crnogorski, u mnogome različan je od onoga priznatog, lijepog jezika na kome je Biblija prevedena. Govorio sam jednom prilikom na Cetinju da bi trebalo, radi književnog jedinstva, da uvedu onaj jezik kojim se danas piše u Beogradu i Novom Sadu. Taj je jezik, na kojem se dosada najviše pisalo i radilo, ostati će zauvijek kao srpski književni jezik. Ako Crnogorci produze svoje škole kao dosada, onda, poslije sto godina, između ta dva jezika biti će veća razlika nego što je između portugalskog i španjolskog.}}}}
 
У 1927 годзе вугорскі славіст Ёзэф Байза ў сваёй манаграфіі «''Чарнагорскае пытаньне''» (''A montenegrói kérdés'') напісаў: «Пяцівекавая барацьба з [[Асманская імпэрыя|туркамі]] ізалявала чарнагорцаў ад сьвету ў цяжкадаступных цясьнінах. Такім чынам ізаляваўшы і лінгвістычна. Іх мова разьвівалася незалежна і атрымала арыгінальныя рысы<ref>[http://www.montenegro-canada.com/articles/article/1998396/33361.htm Jozsef Bajza, "A„A montenegrói kérdés"kérdés“, Budapesti szemle A magyar tud. Akademia megbizasabol (601 szam, str. 321-372321—372),Budapest, 1927] {{ref-sr}}</ref>».
 
== Заўвагі ==
141 112

зьменаў

Навігацыйнае мэню