Панонска-русінская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Панонска-русінская мова
руски язик, руска бешеда
Ужываецца ў Сэрбіі, Харватыі
Рэгіён Усходняя Эўропа
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям'я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў Ваяводзіне (Сэрбія)
Код мовы
Шыльда на будынку мэрыі Нові Саду, надпіс на панонска-русінскай мове — унізе.

Панонска-русі́нская мова (таксама бачванска-русінская мова, югаслава-русінская мова, заходне-русінская мова, ваяводзінска-русінская мова, паўднёварусінская мова; саманазва: руски язик, руска бешеда) — тэрмін для пазначэньня сукупнасьці дыялектаў славянскае галіны індаэўрапейскае сям’і моваў, распаўсюджаных сярод панонскіх русінаў на поўначы Сэрбіі й паўночным усходзе Харватыі, у прыватнасьці, у гістарычным рэгіёне Бачка.

Дыялекты панонскіх русінаў збліаецца з заходнеславянскімі мовамі, асабліва славацкай, маючы пры гэтым фанэтыку й лексыку ўсходнеславянскага паходжаньня. Апрача таго, адлюстроўвае пэўную ступень паўднёваславянскага ўплыву, атрыманага пры дапамозе кантактаў з носьбітамі сэрбскай і харвацкай моваў.

Панонска-русінская мова мае афіцыйны статус у Аўтаномным Краі Ваяводзіна на поўначы Сэрбіі, дзе пражывае значная колькасьць гістарычнай русінскай дыяспары[1].

Клясыфікацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Панонска-русінскія дыялекты ў галіне фанэтыкі ды лексыкі генэтычна збліжаюцца з усходнеславянскімі мовамі, аднак разам з тым мова адлюстроўвае значны ўплыў з боку славацкае мовы, якая адносіцца да заходнеславянскіх. Між іншага, назіраюцца рысы рускай [старабеларускай, стараўкраінскай] мовы, а таксама расейскай мовы ды расейскага ізводу царкоўнаславянскае мовы. Падобнае спалучэньне рысаў уласьцівае таксама дыялектам карпацкіх русінаў.

Сярод славацкіх рысаў для панонска-русінскіх дыялектаў характэрныя як агульныя, так і асобныя дыялектныя, напрыклад, шарыскіх і абаўскіх групаў гаворак[2].

Пункты гледжаньня адносна лінгвістычнага статусу панонска-русінскіх дыялектаў не зьяўляюцца агульнапрынятымі: так, паводле сэрбскіх мовазнаўцаў панонска-русінскія дыялекты разглядаюцца як адна з славянскіх мікрамоваў, у той час як ва ўкраінскай лінгвістыцы панонска-русінскія дыялекты лічацца аднымі з русінскіх дыялектаў (бачанска-срымскія), якія, у сваю чаргу, лічацца аднымі з дыялектаў украінскае мовы. Славацкія дасьледчыкі, а таксама некаторыя грамадзкія арганізацыі, што ставяць на мэце прасоўваньне ідэалёгіі пра існаваньне асобнага русінскага этнасу, разглядаюць панонска-русінскую мову як адны з дыялектаў асобнай русінскай мовы. Акрамя гэтага, панонска-русінскія дыялекты могуць адносіцца да заходнеславянскіх моваў, у прыватнасьці, адрозьненьні між некаторымі ўсходнімі славацкімі й заходнімі русінскімі дыялектамі крайне нязначныя.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пачатак адасабленьня панонска-русінскіх дыялектаў прынята зьвязваць зь міграцыяй русінаў з тэрыторыяў сучасных усходняй Славаччыны й заходняй Украіны ў Бачку ў XVIII ст. Рэгіён папярэдняга пражываньня продкаў панонскіх русінаў абумовіў шырокае ўспрыняцьце заходнеславянскіх рысаў. Аналягічна карпацкім русінам, панонскія русіны ў пераважнай большасьці зьяўляюцца грэка-каталікамі.

Кадыфікацыя мовы пачалася пасьля выданьня паэтычнага зборніку З мого села... (З майго сяла, 1904 г.), пасьля якога ў 1910 і 1914 гадох апублікаваныя фальклёрныя тэксты, сабраныя У. Гнацюком.

У 1923 годзе выдадзеная Граматика бачвансько-руськой бешеди Г. Касьцельніка. У 1971 годзе М. Кошычам зьдзейсьненая кадыфікацыя панонска-русінскіх дыялектаў у працы Правопис руского язика (Правапіс панонска-русінскае мовы), у 1974 годзе выпушчаная праца Ґраматика руского язика, абедзьве складзеныя на кірыліцы. Цягам ХХ ст. распрацаваны навуковы, мастацкі, публіцыстычны, афіцыйна-дзелавы стылі мовы.

З 1970-х гг. у тагачаснай Югаславіі тагачасным панонскім русінам нададзеныя правы нацыянальнае меншасьці, у выніку чаго стала мажлівым адкрыцьцё школаў і друкаваньне падручнікаў на пісьмовай панонска-русінскай мове (выдадзена 250 падручнікаў). У Сэрбіі ды Харватыі вядзецца публікацыя пэрыядычнае прэсы.

У Нові-Садзкім унівэрсытэце з гэтага ж пэрыяду ажыцьцяўляецца вывучэньне русінскае мовы[3], дзейнічаюць тэле- й радыёпраграмы з выкарыстаньнем панонска-русінскае мовы: паводле зьвестак на 2001 год тэлерадыёвяшчальныя кампаніі Нові-Саду 3,8% уласнай прадукцыі трансьлявалі на панонска-русінскай мове, 0,2% — на ўкраінскай.

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У пісьмовых мэтах у панонска-русінскай мове выкарыстоўваецца кірылічны альфабэт з 32 літараў, мяккі знак у альфабэт часам не ўключаецца[4].

Альфабэт мае наступны выгляд:

Аа Бб Вв Гг Ґґ Дд Ее Єє Жж Зз Ии Її Йй Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Юю Яя Ьь

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ The Statute Of The Autonomous Province Of Vojvodina(анг.) Афіцыйны сайт Скупшчыны Аўтаномнага Краю Ваяводзіна. Аўтаномны Край Ваяводзіна. Праверана 24 траўня 2014 г.
  2. ^ Скорвид С. С. Серболужицкий (серболужицкие) и русинский (русинские) языки: к проблеме их сравнительно-исторической и синхронной общности. — Исследование славянских языков в русле традиций сравнительно-исторического и сопоставительного языкознания. Информационные материалы и тезисы докладов международной конференции. — М.: 2001. — 114 с.
  3. ^ Rusinistika(сэрб.). Filozofski fakultet. Univerzitet u Novom Sadu. Праверана 24 траўня 2014 г.
  4. ^ The Bachka Rusyns of Yugoslavia, the Lemkos of Poland. Their languages and the question of their transliteration and subject cataloging(анг.). Carpatho-Rusyn Knowledge Base. Праверана 24 траўня 2014 г.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Українська мова в Сербії, Боснії, Герцеговині і Хорватїі // Українська мова: Енциклопедія. — Київ: «Українська енциклопедія» імені М. П. Бажана, 2004. ISBN 966-7492-19-2