Гуга Калантай

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да навігацыі Перайсьці да пошуку
Гуга Калантай
Гуга Калантай
Гуга Калантай
POL COA Kotwica.svg
Герб «Котвіца»
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 1 верасьня 1750
Вялікія Дэдэркалы
Памёр 28 лютага 1812
Варшава
Пахаваны Павонзкаўскія могілкі[1]
Род Калантаі
Дзейнасьць палітык, пісьменьнік, філёзаф, гісторык, прафэсар унівэрсытэту, ксёндз, географ і антраполяг
Подпіс Kołłątaj autograph.PNG

Гуга Калантай (па-польску: Hugo Kołłątaj; 1 верасьня 1750, Вялікія Дэдэркалы на Валыні — 28 лютага 1812) — палітычны дзяяч Рэчы Паспалітай, філёзаф, пэдагог, публіцыст. Рэфэрэндар вялікі літоўскі (з 1787), падканцлер каронны (з 1791). Доктар філязофіі (1768) і тэалёгіі (1774).

Гуга Калантай — актыўны дзяяч Адукацыйнай камісіі. Распрацаваў плян разьвіцьця адукацыі ў Рэчы Паспалітай, які зрабіўся асновай «Статуту» камісіі.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадстаўнік шляхецкага роду Калантаяў гербу «Котвіца», што паходзіў зь Вялікага Княства Літоўскага[8].

Навучаўся ў Кракаўскім ўнівэрсытэце, у Італіі (1772—1774). Па вяртаньні ў Рэч Паспалітую зрабіўся канонікам кракаўскім (1774).

У 1782—1786 рэктар Кракаўскага ўнівэрсытэту, прыклаў шмат намаганьняў да яго рэфармаваньня на аснове ідэяў Асьветніцтва. Пазьней пераехаў у Варшаву, дзе актыўна заняўся палітычнай дзейнасьцю, згуртаваў кола сваіх прыхільнікаў, г. зв. «Кузьня Калантая».

Аўтограф Г. Калантая

Лідэр рэфарматарскай плыні ў час працы Чатырохгадовага сойму (1788—1792). Адзін з аўтараў Канстытуцыі 3 траўня (1791).

Прыхільнік ідэі вызваленьня сялянаў ад прыгону, забесьпячэньня правоў мяшчанаў і абмежаваньня ўлады духавенства. Падтрымліваў ідэю цэнтралізацыі Рэчы Паспалітай праз больш цеснае аб’яднаньне Вялікага Княства з Каронай. Галоўны арганізатар «Згуртаваньня сяброў урадавай канстытуцыі», якое плянавала працгнуць справу рэфармаваньня дзяржавы. Па перамозе антырэфарматарскай прарасейскай Таргавіцкай канфэдэрацыі ў эміграцыі.

Адзін зь вядучых ідэолягаў, потым кіраўнік «левага» («якабінскага») крыла ў паўстаньні Т. Касьцюшкі, арыентаваўся на цесныя зьвязкі з рэвалюцыйнай Францыяй. Разам з І. Патоцкім ініцыятар місіі Т. Касьцюшкі ў Парыж (пачатак 1793). Удзельнічаў у складаньні Кракаўскага акту паўстаньня, Паланецкага ўнівэрсалу, пастановы пра надзяленьне зямлёй сялянаў, якія браді ўдзел у паўстаньні. Узначальваў аддзел скарбу (фінансаў) у Найвышэйшай нацыянальнай радзе. Канфлікт на пачатку паўстаньня паміж Т. Касьцюшкам і Найвышэйшай Літоўскай радай імкнуўся задагодзіць шляхам уніфікацыі Віленскага акту з Кракаўскім.

Па паразе паўстаньня быў у аўстрыйскім зьняволеньні (сьнежань 1794 — лістапад 1802). У 1802—1806 жыў на Валыні, адзін з заснавальнікаў Крамянецкага ліцэя. Намагаўся ўдзельнічаць у працы Віленскага ўнівэрсытэту, аднак з палітычных меркаваньняў Адам Чартарыйскі і рэктар унівэрсытэту Г. Страйноўскі не дазволілі гэтага. У студзені 1807 — траўні 1808 на загад Аляксандра I знаходзіўся ў Маскве пад наглядам.

Творчасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пакінуў багатую філязофскую і публіцыстычную спадчыну: «Да Станіслава Малахоўскага… некалькі лістоў Ананіма» (1788—1889), «Палітычнае права польскага народу» (1790), «Пра ўзьнікненьне і заняпад Канстытуцыі 3 траўня» (1793, разам з І. Патоцкім і Ф. Дмахоўскім), «Стан асьветы ў Польшчы ў апошнія гады панаваньня Аўгуста III» (1841), «Крытычны агляд асноваў гісторыі пра пачаткі чалавечага роду» (1842) і інш.

Ягоныя працы засноўваліся на прагрэсіўных на той час ідэях Асьветніцтва, вучэньні францускіх фізіякратаў, эвалюцыйнай канцэпцыі разьвіцьця грамадзтва[8].

Бібліяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Korespondencya listowna z T. Czackim... T. 1—4. Kraków, 1844-45;
  • Listy pisane z emigracji. T. 1—2. Poznań, 1872;
  • Wybór pism politycznych. Wrocław, 1952;
  • Wybór pism naukowych. Warszawa, 1953;
  • Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750—1764). Wrocław, 1953;
  • Listy Anonima i Prawo polityczne narodu polskiego. T. 1—2. Kraków, 1954.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в http://www.uj.edu.pl/documents/10172/30ba9fc6-3eca-49ff-8ae0-cc084c2ab226
  2. ^ а б Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: плятформа адкрытых зьвестак — 2011.
  3. ^ а б Encyclopædia Britannica
  4. ^ а б Энцыкляпэдыя Бракгаўза
  5. ^ а б Dr. Constant v. Wurzbach Kołłontay Graf von Sztumberg, Hugo // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt habenWien: 1856. — Т. 12. — S. 365.
  6. ^ а б Gran Enciclopèdia CatalanaGrup Enciclopèdia Catalana, 1968.
  7. ^ Internetowy Polski Słownik Biograficzny
  8. ^ а б Уладзімір Емяльянчык. Калантай Гуга // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 17.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg Гуга Калантайсховішча мультымэдыйных матэрыялаў